Ádilet ústemdigine jol ashatyn qujat

Jańa kodekstiń is júzinde bas­shylyqqa alyna bastaǵanyna 3 aı bolyp qaldy. Onyń negizgi maqsaty – jarııa-quqyqtyq qatynastar bo­ıynsha týyndaǵan daýlardy utymdy sheshý. О́ıtkeni, osy ýaqytqa deıin ákimshilik sot óndirisiniń jeke tártibi bolmaǵan. Jarııa-quqyqtyq daýlar azamattyq-prosestik erejeler boıynsha qaralatyn-dy. Mundaı jaǵdaıda daýlar kóbinese memleket­tik organdardyń paıdasyna sheshilýshi edi.

Endi elimizde engizilgen jańa ıns­tıtýttyń alǵashqy qadamdary qalaı degen saýaldy biz Soltústik Qazaqstan oblystyq sotynyń ákimshilik ister jónindegi sot alqasynyń tóraǵasy Serikbol Saparǵalıevke qoıǵan edik.

«Ákimshilik ádilet – ákimshilik organdardyń bılikti iske asyrý óki­lettigi barysynda týǵan daýlardy qaraıdy. Mundaı daýlardy azamat­tyq-quqyqtyq daýlardan aıyryp qaraý talapkerge qıyndyq týǵyzyp, sonyń kesirinen sottar talap-aryzdardy qaıtaryp tastap jatatyn.

1 shildeden beri Soltústik Qa­zaq­stannyń sottaryna jańa kodeks bo­ıynsha qaralatyn 165 ákimshilik talap-aryz tústi. Bir mysal keltire­ıin. Qyzyljar aýdandyq sotyna bir azamattan ózin aýyldyq okrýgtiń áki­min saılaý kezinde kandıdat retinde tirkemegen saılaý komıssııasy­nyń ústinen shaǵymdanǵan aryz tústi. Aýdandyq sot «Saılaý týraly» zańǵa sáıkes azamattyń zańdy quqyǵyn qorǵaǵan sheshim shyǵaryp, ol aýyldyq okrýgtiń saılaýyna túse aldy», dedi.

Jalpy, ákimshilik ádilet engi­zilgennen beri sottar shyǵarǵan 29 she­shimniń 22-si talapkerlerdiń ­paıdasyna sheshilgen.

Sonymen qatar kelip túsken 165 talap-aryzdyń 21-i jarııaly-qu­qyǵy joqtyǵy sebepti ákimshilik ádiletke sáıkes bolmaǵandyqtan keri qaı­tarylǵan. Al talap-aryz ıelerine olar kótergen daýly má­selelerdiń Azamattyq prosestik kodeks aıasynda qaralatyndyǵy eskertilgen. Keı­bir talap-aryzdar jaýapkerge «japtym jala, jaqtym kúıe» prın­­­sıpimen jazylǵandyǵy da anyq­­talǵan. Árıne, ondaı talap-aryzdar qaralmaǵan. Keri qaı­tarylǵan aryzdardyń jalpy sany – 45. Osy oraıda aıta ketetin jaıt, 28 talap-aryz boıynsha tatýlasý sharty bel­gilengen.

Shyǵarylǵan sheshimderdiń 72 pa­ıyzy boıynsha talap-aryz berý­shi­lerdiń ákimshilik organ­darǵa qarsy talaptary qana­ǵattandyrylǵan, ıaǵnı ákimshilik organdardyń she­shim­deri men áre­ketteri zańsyz dep tanylǵan.

Soltústik Qazaqstan obly­sy­­nyń mamandandyrylǵan aýdan­aralyq ákim­shilik sotynyń tór­aǵasy Berdi­bek Mustafınniń aıtýyna qaraǵanda, ákimshilik sottar ashylǵanǵa deıin azamattardyń memlekettik organdar­ǵa qatysty talap-aryzdarynyń sot arqyly ǵana qanaǵattandyrylǵany 30 pa­ıyzdan aspaıtyn bolsa, jańa kodeks kúshine engeli bul jaǵdaı kúrt ózgerip otyr.

«О́ıtkeni jańa Ákimshilik rá­simdik-prosestik kodekstiń máni bo­­ıynsha eger azamat ákimshilik or­­gandarǵa qarsy sotqa talap-aryz berse, bul ákimshilik organ ki­náli degendi bildiredi. Ákimshilik or­gannyń «kinálilik prezýmpsııa qa­ǵı­­dasy» qoldanylady. Iаǵnı ákim­­­shilik organ sotta ózi­niń áre­ket­teriniń zańdy ekenin dálel­deýi qa­jet. Alaıda bul qa­ǵıdany sotqa ústinen talap-aryz túsken ákimshi­lik organnyń barlyq áreketi men sheshimi zańǵa qaıshy bolyp sanalady dep qate túsinbeý qajet. Bul rette sotta jeke tulǵalardyń tek zańdy talap­tary ǵana qorǵalatyndyǵyn atap aıtqan jón. Mysaly, sotta qaralǵan talap-aryzdardyń 8-i bo­ıynsha ákimshilik organdardyń she­shimderi men áreketteri zań­dy dep tanyldy, al jeke tul­ǵa­­lar­dyń talap-aryzdary qana­ǵat­tandyrýsyz qaldyryldy», dedi Berdibek Mustafın.

Ákimshilik rásimdik-prosestik kodeks boıynsha azamattar sotqa ­4 túrli talap-aryz bere alady, olar: daý aıtý týraly, májbúrleý týraly, áreket jasaý týraly, quqyqty taný týraly. Osy kúnge deıin sotqa túsken talap-aryzdardyń basym kópshiligi daý aıtý týraly. Odan keıin májbúrleýge shaǵyný kóp. Áreket jasaýǵa shaǵynýshylar da bar, al quqyqty taný týraly talap-aryz áli túspegen eken. Daý aıtý týraly talap-aryzdardyń 52-i – sot oryndaýshylarynyń áre­ketterin, qaýlylaryn zańsyz dep taný týraly.

Máselen, Soltústik Qazaqstan oblysy ákimdiginiń qurylys, sáý­let jáne qala qurylysy bas­qarmasyna qatysty eki talap-aryz qaralǵan. Qalada eki kóppá­terli turǵyn úı salǵan qurylys uıy­my memlekettik organnyń óz­de­rine monıtorıng júrgizý akti­lerin zańsyz dep taný týraly talap-aryz túsirgen. Sotta anyq­talǵandaı, jeke uıymdardy tekserýge moratorıı ja­rııalan­ǵan, sondyqtan tekserister tek qol­da­­nys­taǵy zańnamada kózdel­gen erek­she tártipte ótkiziledi. Mem­lekettik organ osy zań talaptaryn buzyp, monıtorıng ótkizgen. Alaıda monıtorıng tekserý emes, tek taldaý júrgizýdi kózdeıdi. De­genmen sot eki talap-aryzdy da qa­na­­ǵattandyrǵan. Ázirge sottyń sheshimderi kúshine engen joq.

Májbúrleý týraly shaǵym­daný­shynyń talap-aryzy ne­gizdi ekendigi dáleldense, sot ákim­shi­lik organdy belgili akt shy­ǵa­rýǵa májbúrleý týraly she­shim shy­ǵarady. Mysaly, sotta qa­ral­ǵan isterdiń arasynda mem­le­kettik organǵa qurylys ju­mys­taryn júrgizýge arnaıy lısen­zııa berý týraly talap-aryz qa­ral­ǵan. Sondaı-aq salyq orga­nyn qate tólengen aqsha somasyn qaı­tarýǵa májbúrleý týraly she­shim shyǵarylǵan.

Bir nazar aýdararlyǵy, sotta ta­raptardyń daýyn sheshý úshin tatý­lasý rásimderi belsendi qol­da­ny­lyp keledi. Sonyń nátı­jesinde eki jaq bir-birine túsi­nistik tanytýy arqyly tatý­lasyp, aradaǵy daý birjola she­shiledi. Jańa kodeks bo­ıynsha endi memlekettik organdar da ákim­shilik qalaýy bolsa tatýlasý keli­simine kele alady. Osy kúnge de­ıin 28 daý boıynsha tatýlasý keli­simi bekitilgen, olardyń kó­bi sot oryn­daýshylarynyń áre­ketterine sha­ǵym keltirýge baılanysty bolǵan.

Soltústik Qazaqstan oblysy