Ult murasyn ustaǵan

Býrabaı baýraıyndaǵy ıt tumsyǵy ótpeıtin qalyń jynystyń dıdaryna qońyr kúzdiń myń san boıaýy jaǵylypty. Bıshi qaıyńdardyń júrekshe japyraǵy sál sarǵaısa, máńgi jasyl qaraǵaılar balań kúıinde. Tabıǵattyń sheberligine tánti bolar jeriń de osy. Dál mynandaı kór­­gen jannyń kózin toǵaıtyp, kóńiline sezim selin quıatyn ádemi sýretti álemniń ne­bir sheber sýretshileri sala alar ma eken?!

Býrabaıdan bastalǵan qalyń orman etekke qaraı júgirip, quıqasy qalyń qunarly óńirdiń tósine jalǵasyp ketedi. Taý etegin qonystanǵan qoǵadaı qalyń el­diń ishinde Atameken aýyly bar. Aýyl irgesi ıt tumsyǵy ótpeıtin oıdym-oıdym qalyń orman. Tabıǵat kórkin keıipkerdiń kókiregine dál osy jerde quıyp bergendeı. Qolóner sheberi aýyl mektebinde qa­zaq tili men ádebıeti páninen sabaq beredi.

Oblys ortalyǵynda ótkizilgen kór­mede jolyqtyrǵanbyz. Kórermenge usy­nǵan, óz qolymen jasaǵan buıymda­rynyń bederli beınesi búıregimizdi búlk etkizgen. Mekteptegi sabaǵynan kelip otyrǵan sáti eken. Das­tarqany toq. Qaladaǵydaı emes, aýyldyń dámi ózgeshe ǵoı. Onda da qoly epsekti, aldynan jumys úrkip otyratyn kelinshekterge tán. Bastapqy áńgime dám jaıynda órbigen. Qolóner sheberi jalǵyz jansyzǵa jan bitirip, órnekteýge ǵana emes, as-sýǵa da bap eken. Til mamany emes pe, tógiltip aıtyp berdi:

– Halqymyzdyń san ǵasyr boıy jal­ǵasyp kele jatqan ádet-ǵurpynyń, kóshpendi halyqtyń tynys-tirshiligine tán barlyq jaǵdaılardyń umyt bolmaýy, eskirmeýi, joǵalmaýy tájirıbe almasýdan dep uqsaq qatelespes edik, – deıdi Altynaı Sáýkenqyzy, – jaryqtyq bizdiń ájelerimiz shańyraqtyń quty, áýlettiń berekesi ǵoı. Olar otbasyna qajetti bar­sha dúnıeni kún ilgeri zerdelep, aqyl tarazysyna salyp, boljap, bilip otyrady. Qazirgi kúni eldegiler sıyrdyń sútinen maıyn aıyryp, qaımaǵyn alýdy ǵana biledi. Erterekte qurttyń ózi san alýan túrli bolatyn. Kúbide pisi­ril­gen irkittiń maıyn alǵannan keıin tú­bine maı jaqqan úlken qazanǵa quıyp qaınata beretin. Qurt – qýaty kúshti as. Ol ártúrli tamaqqa qosylady. San alýan túrleri de bizdiń bala kezimizde mol edi. Mysaly, jas qurt degen túri bolatyn. Súzbede turǵan qurtty sary maımen jentektep, bastyrma retinde shaımen birge dastarqanǵa qoıatyn. Bul ózi qatty baýyrsaqqa tisi ótpeıtin kempir-shal úshin táp-táýir as sanalatyn. Sol ke­zeńderde jas qurtty mıpalaýǵa, quı­ryq-baýyrǵa qosqan. Qurttyń sary sýyn sút qosyp qaınatyp, irimshik jasaıtyn, aýyrǵan malǵa ishkizetin. Onymen áıelderdiń bas jýǵanyn da kórdik. Eń aıaǵy jas terini ılep, shelin sydyryp alý úshin malma jasaýǵa da qajetti edi. Ájelerimiz ázirleıtin qurttardyń bir túri malta edi. Malta ári jumsaq, ári súıkimdi as. Qoıyn-qonshymyzǵa toltyryp alyp, sýsaǵanda áıtpese qarynymyz ashqanda soryp júretinbiz. Sorpaǵa, tu­dyqqa, kójege taǵy basqa taǵamdarǵa qosý úshin ezbe qurt daıyndaıtyn. Ony astaýǵa salyp, untaqtaıtyn. Ezgen qurt sol tus­taǵy ulttyq taǵamdardyń ishindegi eń bir súı­kimdisi edi. Al osy kúni eldiń kóbi paı­dalanbaq túgil atyn umytqan aq malta – ezgen qurttyń eń sońǵy shaıyndysy. Ol óte juǵymdy jáne tez sińetin taǵam bolyp sanalatyn edi. Ony sol suıyq túrin­de ishetin. Búginde óz basym esh jerden kez­destire almaı júrgen un­taq qurtty aýyldaǵy qoly berekeli áje­lerimiz daıyndaı biletin.

Qolóner de solaı. Shyntýaıtynda, sulbasy ǵana qalǵan. Qazir biz kórip, tańyrqap júrgenimiz juqanasy ǵana. Ilki zamanda bar qazaq osyndaı ádemi, asyl zattardy tutynǵan. Qazir el shetin­de qol­ónershi bar eken dep estisek, óne­rimen tanyspaq bolyp izdep baramyz. Jal­pynyń boıyndaǵy óner jalqynyń saýsaǵynda qaldy.

–  Kóbinese quraq kórpe men oıýly kórpe tigemin. Quraq kórpe zatty ysyrapsyz paıdalaný úshin týyndaǵan. Biraq tigýge kóp ýaqyt ketedi. Tústeriniń úıle­simin retimen paıdalaný kerek. Baǵzy zamanda qyz jasaýyna mindetti túrde quraq kórpeni qosatyn bolǵan. Jańa bas qurap, shańyraq kóterip jatqan jastardyń otbasy berik bolsyn degen yrymnan. Anasy men qyzy jasaýdy birigip daıyndaǵan kezde bir jaǵynan sheberlikke úırense, ekinshi jaǵynan erteń ózi de ana bolǵan kezde bilgenin urpaǵyna úıretedi. Dástúrdiń sabaq­tasatyn da tusy osy. Qazir ıt basyna irkit tógilgen zamanda qyz jasaýyn bar yrymyn saqtaı otyryp daıyndaý sırep ketti. Ananyń aq tilegi óz qolymen qyz ja­saýyn daıyndap, uzatylǵan qyzy ósken ortasyn, shyqqan tegin umytpaı, kózindeı kórip júrsin degen aqjarma nıetten týyndaǵan bolýy kerek.

Altynaı Sáýkenqyzynyń anasy Sheker Bekenqyzy da on saýsaǵynan óner tamǵan sheber adam eken. Negizgi maman­dyǵy muǵalim bolǵanymen, ulty­myzdyń ulyq ónerin ulyqtaǵan adam. Tek degen tekti uǵymnyń tegin emes ekendigin taǵy bir uǵyndyq. Qolóner sheberine bar qasıet naǵashy atasy Bekennen juqsa kerek. Keıipkerimizdiń aıtýyna qaraǵanda, tarıh, eńbek pánderinen sabaq bergen Beken ata qoly epsekti adam bolypty. Mektep oqý­shy­laryn eńbekke baýlyǵan, ózi kish­kentaı qobdısha, aǵash qasyq tárizdi buıymdar jasaǵan.

– Men ataqty etnodızaıner, «Altyn sapa» syılyǵynyń birneshe márte ıegeri Yrza Tursynzadadan kóp nárse úırendim. Sheberdiń sabaqtarynan dáris aldym. Ol kisi uıymdastyrǵan «Kórpe fest» festıvaline qatystym, – deıdi Altynaı Sáýkenqyzy, – meniń anam ǵana emes, enem de qolóner sheberi. Qazaqta kelin qaıyn eneniń topyraǵynan jaralady deı­tuǵyn túsinik bar ǵoı. Bir aıta keterligi, qoldaryna ıne ustap, kórpe kókteı almaıtyndardy da kórip júrmiz ǵoı. Zaıyry bul ónerdi meńgerý úshin adamnyń tabıǵı ıkemi men yntasy bolýy kerek shyǵar.

Keıipkerimizdiń aıtýyna qaraǵanda, ilkidegi qolóner sheberleriniń keıinge qal­dyr­ǵan murasy mol-aq. Olardyń tikken bórigi, tymaǵy, shapany, shekpeni, ishigi, belbeýi, áıelder kıetin qamzol, qos etek kóılek, jaýlyqtyń san túri qandaı edi shirkin?! Arada kóp jyl ótip keshegi tiri sýretter kómeski tartqannan keıin onyń barlyǵyn kóz aldyńa elestetip, sıpattap jazýdyń ózi ońaı sharýa emes. О́zi qazir qyz jasaýyn daıyndap jatyr eken. Qyz jasaýy – Alash jurtynyń tamasha dás­túrleriniń biri. Baǵzy zamanda qyzyn uzatqan qazaq jas otaýǵa qa­jetti kerek-jabdyqpen múltiksiz qamta­masyz etip otyrǵan. Saıyp kelgende bul ata-ananyń mindeti. Búginde úlken ózge­riske ushy­raǵandyǵyn kóz kórip júr. Áı­teýir, jóni osy eken dep tilekteri bir arnada toǵysqan jastarǵa sheteldiń kýrort­­taryna baryp kelýge joldama syı­­laǵandardy da kóz kórgen. Al ata dástúri ózgeshe josyqta bolatyn. Onyń tıtim­deı shúbereginiń búrmesine deıin ónege men ısharaǵa toly. Altynaı qazir qyzy Aıǵanymǵa sol syrdy uqtyryp júr. Ilkiniń izetti óneri daryǵan qara shańyraq ıesi, on bestegi Madııar – aǵash sheberi. Bir áýlettiń shejiresin qalaqtaı taqtaǵa syıǵyzyp, kórkemdep jasapty. Ataǵa degen qurmet, ózgeshe óńdi áýlet tarıhy.

– Oıý kestege óń berý asa qıyn sharýa emes, – deıdi qolóner sheberi, – tipti alysqa barýdyń qajeti de joq. Býra­baı­dyń baýraıy kórkemdikke tunyp tur ǵoı. Jyldyń qaı maýsymy bolsa da móldirep turǵan sulýlyqtyń sıpatyn jasap jat­qan zatyńnyń betine bederleseń, ún­desip shyǵa keledi. Al oıý-órnektiń ózin­dik mán-maǵynasy uzaqqa sozylatyn áńgime.

Sol áńgime, sol óner úzilmese eken dedik biz...