О́ńirdegi sakraldy týrızm Shymkentten bastalady

El qyzyqqan eski qala

Elimizdiń eń kóne qalalarynyń biri sanalatyn shyraıly shahardyń 2200 jyldyq tarıhy bar. Quramyna tarıh­shy-ǵalym, ustaz О́mir Shynybekuly, etnograf-ǵalym Myrzabaı Omar, Shym­kent qalasy boıynsha «Rýhanı jańǵyrý» jobalyq keńsesiniń meńgerýshisi Záýre Oralbaeva, jýrnalıst, «Serpilis» qo­ǵamdyq birlestiginiń tóraıymy Beı­sen­kúl Narymbetova, «Ontustik» tele­arnasynyń basshysy Ýálı Qydyr, son­daı-aq birqatar tarıhshy men aqparat quraldarynyń ókilderi kirgen ekspedısııa toby Shymqalanyń «Sıtadeline» at basyn tiredi. Shyny kerek, sońǵy jyldarda osy nysanǵa degen alabóten qyzyǵýshylyq baıqalady. Ol túsinikti de. Tarıhtan tereń syr shertetin sheji­reli oryn ortaǵasyrlyq qalalardyń stı­lindegi bekinis bolyp qaıta qalpyna kel­tirildi. Shymkent sıtadeli tek úshin­shi megopolıstiń ǵana emes, búkil eli­miz­diń tarıhı nysany bolyp tabylady. Qalanyń eski shaharynda aýmaǵy 5,03 gektar bolatyn sıtadel qurylysynyń birinshi kezeńi aıaqtalǵanda, ıaǵnı ótken jyly Elbasy N.Nazarbaev kelip kórip, tarıhtan tereń syr shertetin shejireli «Sıtadel» qalashyǵy týrıster men qala turǵyndaryn qyzyqtyratyn, jas­tar rýhanı qundylyqtaryn arttyratyn orynǵa aınalatynyn jáne ol kúnder de alys emestigin aıtqan bolatyn. Jerasty arheologııalyq qazba jumystary nátı­jesinde tabylǵan árbir zat sıtadel mýzeıiniń negizgi eksponattary retinde saqtalyp, qala tarıhynan shynaıy syr shertedi. Sıtadel qalashyǵynda ashyq aspan astyndaǵy murajaı, amfıteatr, galereıalar, jádigerler, qolóner bu­ıymdary, ejelgi jáne ortaǵasyrlyq qa­la­nyń damý dınamıkasyn sıpattaıtyn ózge de qyzyqty nysandar kóp. Son­daı-aq eski qalashyq «QR týrıstik sa­lany damytýdyń 2019-2025 jyldarǵa ar­nalǵan memlekettik baǵdarlamasy» aıasyndaǵy týrıstendirý kartasynyń TOP-50 nysanynyń tizimine engizilgen. Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi Baýyrjan Baıtanaevtyń aıtýynsha, XIX ǵasyrdyń basynda qonystyń ejelgi turǵyndary bul jerdi «Eski Shymkent» (eski qala) dep ataǵan jáne onyń aýmaǵy birneshe ese úlken bolǵan. Shahrıstan men kóptegen rabady bar qalashyq birneshe shaqyrymǵa sozylady. Ýaqyt óte kele qala ózgerip, ejelgi qonystyń aýmaǵy bol­ǵan jerde qurylys júrgizilgen, ıaǵnı arheo­logter qorǵan turǵan jerde qazba jumys­taryn júrgizýge májbúr boldy. Dál osy jerde bekinis qabyrǵalarynyń iz­deri tabyldy.

Bıyl mamyrda shahardaǵy eski qala- ­­shyq aýmaǵynda «Shymqala» etnoaýyly ashylyp, jumysyn bastady. «Rýhanı jańǵyrý» jobasy baǵytynda qolǵa alyn­­ǵan etnoaýylda ulttyq aspaptar, qol­­óner, kilem-toqyma buıymdary she­ber­­lerine bólingen kıiz úıler orna­tyl­ǵan. Onda buǵan qosa alyp taı­qazan, kıiz úı úlgisindegi konsert zaly, qol­óner­­shiler aýy­ly ornalasqan. «Ata­me­ken» aqparattyq-tanymdyq ekspedısııa­sy kelerden bir kún buryn etnoaýyl­da týrızm kúnine oraı mádenı is-shara­lar, qolóner sheberleriniń kórmesi, she­ber­lik saǵattary, qoıylymdar uıym­das­tyrylypty. Ekspedısııa múshe­si, tarıh­shy-ustaz О́mir Shynybekuly «Shym­kent eski qalashyǵy» tarıhı-má­denı mura eskertkishi Shymkentten ózge elimizdiń eshbir qalasynda joq ekenin aıtady. «Birinshiden, eskertkish 1864 jyldyń qyrkúıeginde Reseı otarlaýshy áskeri zeńbirekpen atqylap basyp alǵan qamaldyń dál ústinde salynǵan. Ekinshiden, eskertkishti salýshylar tarıhı derekterge súıene otyryp, qamaldyń HIH ǵasyrdaǵy keıpin barynsha saqtaýǵa tyrysqan. Qamal qaqpasynan kirip kele jatqan túıeli kerýen, hakim saraıyn kúzetken saýyt kıgen dýlyǵaly sarbazdar músinderi qııalyńdy tarıh tylsymyna eriksiz jeteleıdi. Tipti qamaldyń bıik qabyrǵalarynyń ústine sol zamandaǵy zeńbirekterge deıin qoıylǵan. Odan ózge aldyna astyq saqtaıtyn úlken qumy­ralar qoıylǵan qujyralar, onyń ishin­degi oshaq, nan jabatyn tandyr sizdi HIH ǵasyrǵa aparyp tastaıdy. Qamaldyń shy­ǵys jaq syrtynda ornalasqan jármeńke sizdi búginde ańyz bolǵan shyǵys bazaryna engizedi. Bolashaqta bıik munara salynyp ústine teleskop ornatylsa, kelýshiler kúndiz qalanyń ústinen tamashalap, túnde aspan álemin baqylar edi. Sondaı-aq dál osy jerden astronomııa úıirmesin ashýǵa bolady. Qalamyz týrızm ortalyǵy bolsyn desek, aldymen ózimiz týrıst bolýymyz kerek. Álemniń kóptegen qalasy túgili, memleketterin týrızm asyrap otyr. Mynaý eskertkishti aldymen qala turǵyndary ózderi kórip, nasıhattamasa kimge ókpeleımiz? – deı­di О́mir Shynybekuly. Sondaı-aq ustaz qala turǵyndaryn eski qalashyqty baryp kórýge shaqyryp, birqatar usynys­yn da bildirdi. – Mektepterdiń dene shynyqtyrý pánderiniń muǵalimderi onlaın oqýdyń kesirinen balalar­dyń múldem álsirep qalǵanyn aıtýda. «Bu­ryn 6-7 aınalym júgiretin balalardy qa­zir 2 aınalymnan artyq júgirtýge qorqa­syń. Tez entigip qalady», deıdi.

Balalardy taza aýaǵa jıi shyǵarý kerek. Shymkent qalasynyń bilim bas­qar­masy qala mek­tepteri tarıh páni muǵa­lim­deriniń kúntizbelik josparyna ár synyp­qa jylyna bir ret osy eskertkishte sabaq ótýdi qosýdy usynsa, óz basym qos-qoldap qoldar edim».

Sansyz babtar mekeni

«Saıramda bar sansyz bab, Otyrarda otyz bab, Túrkistanda túmen bab, bap­tardyń baby – Arystan bab» degen támsil el arasynda keńinen taralyp ketken. XI ǵasyrda Saıram ıslam dinin qazaq da­­lasyna taratýdyń ortalyǵy bolyp qa­lyp­tasqany tarıhı derekterden bel­gili. Munda kóptegen dinı ustaz ben ǵalym turdy. Osy sebepti de «Ata­me­ken» aqparattyq-tanymdyq ekspedısııa­sy kıeli Saıramnyń kesenelerine zııarat etýdi jón sanady.

Sansyz babtar mekenine kelýshiler ádette eń áýeli Ibrahım ata kesenesine at basyn tireıdi. Ibrahım ata – rýhanı tálimger, dinı kósem ári osy óńirge tanymal ýaǵyzshy, ataqty sopy Qoja Ahmet Iаsaýıdiń ákesi. Tarıhshylardyń paıymdaýynsha, kesene XVI-XVII ǵasyrlarda salynǵan, qatty jer silkinisi kezinde kesene kúmbezi qulaǵannan keıin basqa qalypta XIX ǵasyrda qaıta turǵyzyldy. Ibrahım ata kesenesi – áıgili ýaǵyzshy mazaryna qoıylǵan sáýlet eskertkishi. Shymkent qalasy Saıram turǵyn alabynda bıik tóbede ornalasqan. Ibrahım ata tekti otbasynan shyqqan, tabysty jer óńdeýshi bolypty. Halyq arasynda onyń áýlıeligi men ýaǵyz aıtý qabileti jaı­ly ańyzdar kóp taraǵan. Muqtaj jan­darǵa kómektesip, taqýalyq ómir súr­di jáne myńdaǵan izbasarǵa ıslam dinin ýaǵyzdady. Kúmbez qulap qaıta qal­py­na keltirilgen kezde kesene tóbesi aq ja­pyraqty qańyltyrmen qaptalyp, ortasyna súıir ushty munara ornatyldy. Halyq arasynda rýhanı azyq beretin, arman-tilekterdi qabyl etetin, adasqanǵa jol kórsetetin, pana bolatyn, aýrýdy emdeıtin, tynysty keńeıtetin qasıetti, kıeli, áýlıeli jer bolyp sanalady.

Qazaqstannyń kıeli jerleriniń kartasyna engen jáne bir nysan – Qarashash Ana kesenesi. Shymkent qalasy, Qarataý aýdany Saıram turǵyn alabynda orna­las­qan tarıhı kesene uly ýaǵyzshy, so­py Qoja Ahmet Iаsaýıdiń anasyna ar­na­lyp salynǵan. Túrkistandaǵy Iаsaýı kesenesin kórýge nıettengen adamdar, al­­dymen Ib­rahım ata, Qarashash ana­nyń ke­se­nesine baryp, zııarat jasaıdy. Qara­­shash ana týraly derekter kóp saq­talmaǵan. De­genmen túrki halyqtary arasynda dana­lyǵymen, bilimimen, dinı saýatymen, kóre­gendiligimen este qalǵan jandardyń biri bolǵany ańyz-áńgimelerde kóp aıtylady. Ony analyq qasıettiń belgisi retinde qurmet tutady. Tolqyn shashy qap-qara uzyn bolǵandyqtan, el arasynda Qarashash atanyp ketken eken. О́z dáýiriniń kózi ashyq, ádepti áıeli bolǵan desedi, bala súıe almaı júrgen áıelderdi emdep, qasıet qonǵan alaqanymen ýqalap shıpasyn berýden jalyqpaǵan eken. Syr­­qat emdeýmen qatar, tús jorı al­ǵan. Keseneniń ózi portaldy-kúmbezdi qu­­ry­lys. Qurylystyń mundaı tıpi bul óńir­de kóp kezdesedi. Ortaǵasyr dá­ýi­rine jatatyn kúmbezdiń alǵashqy qu­ry­lysy HIII ǵasyrda Ámir Temirdiń buı­­­ryǵymen salynyp, ýaqyt óte kele tabı­ǵı jaǵdaıdyń yqpalymen birneshe ret qırap, qaıtadan turǵyzyldy. Qazirgi kesene HIH ǵasyrdyń ortasynda salynyp, jan-jaǵy kúıdirilgen tórtburysh kirpishten qalanǵan. Sondaı-aq qurylys barysynda aǵash pen saz qoldanylǵan. Kesene sapaly materıaldan jáne erekshe uqyptylyqpen turǵyzylǵan. Eki ǵa­syr shıreginde negizi buzylmaǵan deýge bolady. Qurylysta qoldanylǵan aǵash bólshekter jáne aǵashtan oıylǵan oıý-órnek te shirimedi. Keseneniń ortalyq bóliginde mármár taqtaıshalarymen qap­­talǵan Qarashash ananyń beıiti orna­las­qan. Qarashash ana mazarynyń janynda onyń jaqyndary – Ibrahım qoja, Súleımen qoja, Sálim qoja men Dáýit qo­ja­nyń beıitteri ornalasqan.

Ekspedısııa músheleri ıslam máde­nıe­ti­nen syr shertetin biregeı nysan – «Qy­zyr» munarasyna bardy. Saıram óńi­ri ıslam dinin qabyldaǵan soń, eldi me­kenniń ortalyǵynda úlken munara men meshit turǵyzylyp, el-jurt ony «Qy­zyr» munarasy dep atap ketken. Kózi ashyq, kóńili oıaý dindarlar Qy­zyrdy kózi tiri paıǵambarlardyń biri dep eseptegen. Onyń Qyzyr ataný se­bebi, ol otyrǵan jerdiń túsi áp-sátte ja­sylǵa aına­lady eken. Jasyl tús pen jer dú­nıe­niń kóktep, gúldeýin arab tilinde «hez­ra» degen. «Visit Shymkent» týrıstik aqpa­rattyq ortalyǵynyń mened­jer-keńesshisi Gúl­nar Bekmuratova muna­ranyń bıiktigi jer silkinisi saldary­nan 10,5 metrden qazirgi 5,7 metrge deıin shók­kenin aıtady. Shym­shahardy týrıstik ortalyqqa aınal­dyrý maqsatynda atal­ǵan nysandardy kútip-baptaýǵa úlken mán berilýde. Osy oraıda «Qyzyr» munarasyn zerdelep, restavrasııa júrgizý baǵytynda tarıhshy-arheologtermen birlesip ju­mys atqarylýda. Mysaly, Shymkent qalalyq týrızm jáne syrtqy baılanys­tar basqarmasynyń jáne «Rýhanı jań­ǵyrý» óńirlik jobalyq keńsesiniń bas­tamasymen bıylǵy jyldyń aqpan aıyn­da mesenat Baýyrjan Myrzataev­­tyń demeýshiligimen munaranyń aýmaǵyn abat­­tandyrý jumystary júrgizilip­ti. Ol tarıhı jádigerimizdi jóndep, qalpyna keltirý jumystaryna 15 mln teńge qar­jysyn salǵan. Aıta keteıik, Shymkent qalasynan «Qazaqstannyń kıeli jer­leri» jobasy boıynsha respýblıkalyq mańy­zy bar 7 nysan engen. Sonyń biri – «Qy­zyr» munarasy. Ekspedısııa músheleri úshin­shi megapolıste týrızmdi damytý baǵytyn­da atqarylyp jatqan taǵy bir isten habardar boldy. Týrızm jáne syrtqy baılanystar basqarmasynyń uıymdastyrýy­men «Shymkent 2200: Týrıstik kreatıv­ti qala beınesi» konkýrsy ótkizilip, medıa, IT-joba, kreatıvti arhıtektýra, tý­rızm­degi kreatıvti qyzmetter, qalanyń qol­óner brendi jáne gastronomııa salalary boıynsha 70-ten asa ótinim túsken. О́tinimderdiń basym bóligi IT-joba men kreatıvti sáýlet salalarynyń úlesinde. Ár jobada Shymkent qalasyn kreatıv­ti qalaǵa aınaldyrý maqsatynda shahar­da buryn-sońdy bolmaǵan dúnıeler de bar. Konkýrs jeńimpazdary týrızm kúnine oraı ótkizilgen forým-kór­mede marapattaldy. Forým-kórmede qala­nyń týrızm ındýs­trııasyn damy­tý múmkindikteri qaras­tyrylǵan.

Joǵa­ryda aıtyp ótkenimizdeı, qala aýma­ǵynda ejelgi Saıram turǵyn alabynda sopylyq ilimniń negizin qa­laýshy Qoja Ahmet Iаsaýıdiń ata-ana­sy­nyń keseneleri ornalasqandyqtan da ma­mandar ońtústik óńiriniń sakraldy tý­rızmine saıahat Shymkent qalasynan bas­taý alatynyn aıtady. Báıdibek bı es­kert­kishi, «Qazyna» etno-kesheni, Jaı­laý­kól saıabaǵy, A.Asqarov atyn­daǵy dendro­­saıabaqta bolyp, Arbat ala­ńyn­daǵy «Visit Shymkent» týrıstik aqpa­­rat­tyq ortalyǵynyń aqparattyq dúń­gir­shegi jumysymen tanysqan ekspedı­sııa músheleri týrızm salasyna qatysty maǵlumattar aldy. Mysaly, maýsym aıyn­daǵy málimet boıynsha Shymkentte tý­rıs­terdi qabyldaıtyn 125 bıznes-nysan tirkelgen. Onyń ishinde bes juldyzdy 2 qonaqúı bar.

Sondaı-aq qalada 1 904 qoǵamdyq tamaqtaný orny tirkelgen. Bas­­qarmanyń málimetine qaraǵanda, bıyl bi­rinshi jar­tyjyldyqta Shymkent qa­la­­syna 158 224 týrıst kelgen. Onyń ishin­­de 152 801 rezıdent, al 5 423 rezı­dent emes saıahatshylar. Týrıs­terdiń ba­­sym kópshiligi – Reseı, О́zbekstan, Túr­kııa jáne Qyr­ǵyzstannyń azamattary. Bilik­ti mamandardy daıarlaý – búginde ózekti máseleniń biri. Olaı deıtinimiz, Shym­kenttegi 11 memlekettik kolledj­diń tek bireýinde ǵana týrızm salasyna qatysty mamandar daıarlanady eken. Indýstrııa jáne tamaqtandyrý servısi kolledjin ótken oqý jylynda daıa­shy, aspazshy, kondıter, gıd-ekskýrsovod ma­man­dyqtary boıynsha 379 túlek oqý bitir­gen. Týrızm salasynyń mamandary týrızm ındýstrııasyn qalyptastyrý úshin porter men daıashydan bastap, qonaq­úıdiń basshysy men menedjerine deıin qalada daıarlanýy tıis ekenin aıtady. Sondaı-aq Shymkent qalasynda týrızmdi damytý baǵdarlamasyn ázirleý – ózekti másele. Sala mamandarynyń pikirinshe, baǵdarlama qalanyń týrıstik resýrstaryn ashýy jáne olardyń tıimdiligine baǵa berýge tıis. Eń tabysty ekskýrsııalardyń sıpattamasyn usynýy, sondaı-aq qazirgi kezeńdegi qalanyń týrıstik áleýetin damytý perspektıvalaryn anyqtaýy qajet.

Shymkent