Matalǵan maqta óndirisi

Oblys halqynyń kúnkóris kózi kóbine – mal sharýashylyǵy, saýda-sattyq, aýylsharýashylyq ónim­derin óndirý. Sharýalar negi­zinen jeke usaq sharýashylyq bolyp bólingen. Olar maqta, kókónis, qaýyn, qarbyz jáne mal azyǵy ónimderin óndirýmen shu­ǵyl­­danady. Eki aýdan aýma­ǵynda aýylsharýashylyq ónimderin ón­dirýmen aınalysatyn iri bir­les­tikter, fırmalar men kooperatıvter sany saýsaqpen sanarlyq.

Sońǵy jyldary sý tapshy­lyǵynyń áserinen sýarmaly jerlerdegi jer asty sýlarynyń kóterilýi, mıneraldanýdyń joǵa­rylaýy, jerdiń sorlaný deń­geıiniń kúsheıýi baıqalý­da. Bul óz kezeginde sýarmaly jerlerdegi aýylsharýashylyq ónimderiniń ár gektarynan alynatyn shyǵymdylyq deńge­ıin tó­mendetti. Álbette, memle­ket­­tiń qoldaýymen óńirdiń sýar­­maly jerleriniń melıorasııa­lyq jaǵdaıyn retke keltirýge bir­shama jumys qolǵa alynǵan. Mysaly, «Dostyq» kanalynan sý alatyn ekinshi dárejeli kanaldar betonmen qaptalyp, ondaǵy sý rettegishter jańalandy. Bu­ǵan qosa, jalpy aýdany 70,3 myń gektar bolatyn oblystyń úsh aýdanyn qamtyǵan, onyń ishin­de Maqtaaral aýdanynda 39,7 myń gektardy quraıtyn sýar­ma­ly jáne drenaj júıesin jetil­dirý jobasyn iske asyrý jumys­tary qyzý júrgizilýde. Sý sha­rý­ashylyǵyn damytýǵa baǵyt­talǵan jobalar, aýqymdy qury­lys jumystary keleshekte óńir­diń sýarmaly jerlerin sýmen qamtyp, jerdiń melıorasııa­lyq jaǵ­daıyn jaqsartýǵa yqpal etetini haq.

Degenmen de keleshekte halyq tyǵyz ornalasqan óńirlerde aǵyn sýǵa degen suranys arta túsetini zańdy qubylys. «Dostyq» kanalynan alynatyn sý mólsheriniń kemýi, onyń tuzdanýy, lastanýy qazirgiden de artýy múmkin. Al onyń aldyn alý úshin birqatar máseleler memlekettik deńgeı­de sheshilýi tıis. Mysaly, sý tap­shylyǵy, sýarmaly jerler­diń sor­lanýy jáne olardyń bir alap­ta ornalaspaýy ishki sýarý júı­elerin (kanaldardy), ashyq qa­shyrt­qylardy (kollektor­lar­dy) qaıta qurý kerektigin kórsetedi. Biraq buǵan memleket bıýd­jeti­nen qyrýar qarajat pen uzaq ýaqyt qajet. Memleket bıýd­jeti shekteýli. Osy jaǵdaıdy es­kere otyryp, memlekettiń qol­daýy­men qazirgi iske asyrylyp jat­qan jo­balardy jedel ári sapaly aıaqtaý kerek.

«Dostyq» kanaly arqyly alynatyn sý mólsherin (lımıtti) qaıtymdy sý esebinen kóbeıtý máselesin sheshý qajet. Jylda «Dostyq» kanalynan alynatyn lımıtte qaıtqan sýlar kóle­mi qosa eseptelip kelgen. Bul – kózge kórinbeıtin, osy sala­daǵy mamandardyń ózderi de ań­ǵara bermeıtin qubylys. Jyl­dan jylǵa sýdyń tuzdaný dárejesiniń kóterilýi, lastanýy – sonyń aıqyn dáleli. Oblystyń aýylsharýashylyq basqarmasy men mınıstrlik mamandary eki aýdannyń sý máselesin ońtaıly sheshý úshin sýdy únemdeıtin sýa­rý qurylǵylaryn keńinen qol­daný, maqta egiletin jerler­diń aýdanyn qysqartý syndy usy­nystar aıtyp keledi. Alaıda bul usynystar aıtýǵa ǵana ońaı. Respýblıkada osy sýarý qu­ryl­ǵylaryn shyǵaratyn óner­kásip joq. Bar bolǵannyń ózinde óńirdiń usaq sharýalary bul qurylǵylardy satyp alýǵa shamasy jete bermeıdi.

Al maqta egiletin aýmaqty qys­qartý máselesine kelsek, qazir eki aýdannyń sýarmaly jer­leriniń kóp bóligi ártúrli dáre­jede sorlanǵan. Jer asty sýlary­nyń deńgeıi de joǵary – 1-2 m. Bul prosess ásirese, Maqtaaral aýdanynda erekshe baı­qalady. Aýdandardyń tabı­ǵat jaǵdaıyn (klımatyn), topy­raq quramyn, jerlerdiń sor­laný dárejesin, topyraq qatpar­larynda kóterilgen tuzdaný konsentrasııasyn esepke alsaq, eki aýdan aýmaǵynda basqa egin túrin egý múmkindigi azaıa túsedi. Sorlanǵan, mıneraldanǵan jer asty sýymen sorǵa sezimtal ósim­dikterdi ósirip, oıdaǵydaı ónim alý múmkin emes. Kúrish, jońysh­qa eksek, ony ósirýge sý tap­shylyǵy baılaý bolary haq. О́ıtkeni kúrish maqtaǵa qaraǵan­da sýdy 3-4 ese kóp qajet etedi. Jońyshqaǵa da maqtamen salys­tyrǵanda sý 1,5 esedeı kóp kerek. Al sorǵa shydamdylyǵy jaǵy­nan maqtamen birdeı qant qyzyl­shasyn ósiremin deýshilerge aı­tary­myz, qant qyzylshasy sal­qyn, taý aldy alqaptarynda ǵana jaqsy ónim beredi. Al Myr­za­shól­diń 40-45 gradýstyq aptap ys­ty­­ǵynda qant qyzylshasy du­rys ónim beredi dep aıta almaımyz.

Eki aýdannyń negizgi baǵyty maqta ósirý bolsa, onyń basym kópshiligi Myrzashól aýmaǵyna tıesili. Osy ónim óndirýshilerdi «tunshyqtyrý» 2019 jyly bastalyp, 2020 jyly jalǵasyn tapty. Basty sebebi – maqta shıkizatyn qabyldaıtyn jergilikti zaýyttar shıkizatqa tómen baǵa belgilegeni. Aıtalyq, Lıverpýl maqta bırjasynda Túrkistan oblysynyń maqta talasy «Ýzbekıstan» markasymen satylyp kelgen. 2019 jyly kotlýk-ındeks kórsetkishi 70,15, 2020 jyly 70,85 bolǵan. Maqta talasynyń ár tonnasynyń satylý baǵasy 2019 jyly 1 546,5 dollar bolsa (70,15 h 22,046), 2020 jyly 1 562,0 dollardan (70,85 h 22,046) satylǵan.

Baǵasy jyldan jylǵa tómen­degen maqta shıkizaty ónim ón­dirý­shilerdiń shyǵynyn jaba ber­­meıdi. Maqtashylardyń eń­bek­­aqysy, tehnıka qyzmetteri, janar­maı jáne basqa da resýrs­tar (selıtra, shıt, gerbısıd, defoland t.b.) bar, shyǵyn kóp. Jetisaı aýdany boıynsha maq­tanyń ár gektaryna ortasha eseppen – 257 myń teńge, Maqta­aral aýdany boıynsha 260 myń teńge shy­ǵyn ketetini aıtylyp júr. Or­tasha gektar shyǵymdylyǵy 1,8 tonna dep alsaq, 1 tonna maq­ta shı­kizatynyń ózindik jal­­py qu­ny (shyǵyny) 142-144 myń teń­geni qurap, 2020 jyl­­ǵy bastapqy bekitilgen satyp alý baǵasymen  (130 myń teńge /1 tonna) salystyrsaq, sha­rýa­­lardyń qaryzǵa batqanyn kóre­miz. О́ńirdegi jeke usaq sha­rýa­shy­lyqtar eshqashan jalpy shy­ǵynynyń taldaýyn júrgizgen emes. Jeke tehnıkalary bar sha­rýanyń jalpy shyǵyndary tómen bolyp kóringenimen, adam kú­shi qajet jumystardy (shabyq, je­gene, sýarý jáne t.b.) otba­sy­men atqarǵan jaǵdaıda teh­nı­­ka­sy­nyń amortızasııasy, óz­deriniń eńbek­aqysy esepke alyn­baǵany anyq.

О́nim tehnologııasynyń kartasy boıynsha ortasha eseppen 3 gektar maqtaǵa turaqty bir ju­mysshy qajettigin eskersek, 6 aıda onyń eńbek aqysy 360 myń teńgeni qurap, gektaryna – 120 myń teńgeden, 1 tonna maqta shıki­zatyna 67 myń teńgeden týra keledi. Osy shyǵynǵa esepke alynb­aǵan eńbekaqyny qossaq, Jeti­saı aýdany boıynsha ortasha shy­ǵyn 1 gektarǵa – 377 myń teń­geni, Maqtaaral boıynsha 380 myń teńgeni quraıdy. Sonda 1 tonna maqta shıkizatynyń ózindik quny 209-211 myń teńgeni quraǵan bolar edi. Memleket tarapynan maqta egetin dıqandarǵa beriletin sýbsıdııany esepke alsaq ta (1 gektarǵa 40,1 myń teń­ge nemese 1 tonna maqta shıki­zaty­na ortasha eseppen – 22,3 myń teńge) jalpy shyǵyndy aqtamaıtyny kórinip tur.

Maqta shıkizatyn satyp alý baǵasynyń tómendigi, maqta te­rý kezindegi terimshilerdiń je­tis­peýshiligi, olarǵa tólemaqy máselesi, kombaınmen terý baǵa­synyń joǵarylyǵy jyl sa­ıyn ekinshi, úshinshi terimderdiń amalǵa aspaı qalýyna sebepshi bolyp, ortasha eseppen ár gektardan 3-5 sentner maqta shıki­zatynyń dalada qalyp ketýine alyp kelýde. Bul – Myrzashól óńiri bo­ıynsha shamamen 26-44 myń tonna shıkizat degen sóz.

Árıne, bir tonna maqta shıki­zatyna ketken shyǵyndardy azaıtý úshin ónimniń shyǵymdylyq dáre­jesin arttyrý qajet. Qazir­gi baǵa saıasatynda ár gektar­dan 3,0-3,5 tonna ónim alǵan dıqan ǵana azdaǵan paıda kórýi múm­kin. Sevooborodtyń joqtyǵy, dı­qandardyń ál-aýqaty, jerler­diń melıoratıv jaǵdaıy, sý tapshylyǵy Myrzashól óńiriniń ár gektarynan joǵary ónim alýyna qolbaılaý bolyp tur.

Maqta shıkizaty tehnıkalyq ónim retinde tereń óńdelgen sa­ıyn qosymsha qun alyp keletindigi belgili bola tura memlekettiń bul máselege nemquraıly qaraıtyny túsiniksiz. Jyldar ótse de maqta sharýashylyǵynda biz negizinen shıkizat satýshy retinde qalyp, maqta shıkizatyn qabyldaýshy zaýyttardyń múddesin memleket múddesinen joǵary qoıyp kele jatqanymyzdy moıyndaýǵa týra keledi. Osydan birneshe jyl buryn ońtústikte qurylǵan maqta klasteriniń de jumysy oıdaǵydaı nátıje bergen joq. Bar-joǵy 350-380 myń tonna maqta shıkizatyn (bul shamamen 115-125 myń tonna maqta tala­sy) óz memleketimizde tereń óń­deýdi tolyq jolǵa qoıa alma­saq, qazirgideı baǵa saıasaty jal­ǵasa berse, oblys boıynsha maqta sharýashylyǵy toqyraýǵa ushy­raı­tyn kún alys emes.

Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstr­ligi tarapynan maqta ón­dirý­shilerge beriletin mardym­syz sýbsıdııada beıbereket­sizdik kóp. Olardyń basy biriktiril­megen, aqshany beretin merzim de dıqanǵa qajet kezeńge saı kelmeıdi.

Keleshekte oblys aýmaǵynda maqta sharýashylyǵyn saqtap qalý úshin, sharýashylyqty odan ári órkendetý úshin memleket bul salany jiti baqylaýǵa alýy kerek. Nátıjesinde, óndirilgen bar­lyq maqta shıkizatyn óz mem­leketimizde tolyq tereń óńdeýge jol ashylady. Bul óz kezeginde ońtústikte jeńil, tamaq ónerkásipteriniń jáne basqa da kásiporyndardyń ashylýyna, mal azyǵynyń kóbeıýine alyp keleri anyq. Halyq tyǵyz ornalasqan óńirde jańa jumys oryndarynyń ashylýyna, jalpy alǵanda oblystyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıynyń jaq­sarýyna sebepshi bolar edi.

Omar KENJEBAEV

Túrkistan oblysy,

Saryaǵash qalasy