Qasym hannyń qazaq tarıhyndaǵy róli

Qasym han týraly sóz qozǵasaq, bir­den oıymyzǵa eshbir jazba derekterde kez­des­peıtin, tek qana halyq aýyz ádebıeti ar­qyly kúni búginge deıin jetken «Qasym han­nyń qasqa joly» degen sóz tirkesi oralady. Bul sóz tirkesi osydan jarty myń jyldan astam ýaqyt bu­ryn ómir súrgen iri tarıhı tulǵanyń ha­lyq sa­nasynda tereń de turaqty oryn al­ǵan­dyǵyn kórsetedi.

Ortaǵasyrlyq jazba derekterde Qasym hannyń jeke ómirbaıanyn to­lyq baıan­daıtyn málimetter joq, tek onyń sul­tandyq jáne handyq kezeń­der­indegi ómirinen qysqa-qysqa máli­metter kezdesedi. Olar­dyń qataryna Ábilǵazynyń, Qa­dyr­­ǵalı Jalaıyrdyń, Babyrdyń, Bınaı men Shádıdiń, Mahmýd ben Ýálıdiń, Haıdar Razıdyń, Gaffarıdyń, Abdallah Balhıdyń, Muhammed Haıdar myrza Dýlatıdyń eń­bekteri jatady.

Qasym han – HIV ǵasyrdaǵy Aq Ordanyń hany Orys(Arys) hannyń tikeleı urpaǵy. «Orys hannyń jeti ulynyń biri – Qoıyrshaq. Qoıyrshaqtan Baraq han, Baraqtan – úsh ul: Mir-Saıd, Mir-Qasym jáne Ábý Saıd dúnıege keledi». «Ábý Saıdty – Jánibek han dep ataı­dy»  dep jazylady derek málimetinde. «Jánibek hannan – Irenshi(Jırenshe), Mahmýd, Qasym, Ádik, Janysh, Qambar, Tanysh, О́snak (Osak,Uzaq), Jadyq atty toǵyz ul taralady».

Qasym hannyń atalarynyń bári ózderi ómir súrgen jyldarynda Deshti Qypshaqta handyq bılik qurǵan. Orys han 1361-1376/1377 jyldary Aq Ordada han bolǵany belgili. Onyń uly Qoıyrshaq HIV ǵasyr sońynda az ýaqyt Joshy ulysynda han bolady. Ol týraly Haıdar Razı: «Qoıyrshaq oǵlan – Orys hannyń uly. Ol da Temirdiń kómegimen ulysy men elin bıledi. Birshama ýaqyttan keıin qaıtys boldy» dep qundy málimet beredi. Gaffarıda Qoıyrshaq oǵlannyń Aqsaq Temirdiń Toqtamysqa qarsy ja­sa­ǵan ekinshi joryǵyna qatysqany, Toqtamys han jeńilgennen keıin, Aqsaq Temir oǵan Joshy ulysynyń bıligin tap­syr­ǵany jáne ony Edil boıynan Deshtige jibergeni týraly aıtylady. Qadyrǵalı Jalaıyr eńbeginde Qoıyrshaq «han» degen laýazym­men kezdesedi.

Qasym hannyń atasy «Baraq han 1420/1421 jyly Maýerennahr bıleýshisi Ulyǵ­bekten kómek alyp, Altyn Orda taǵy úshin kúresedi. 1424/1425 jyly ol Ulyǵ-Muhammedti jeńip, Altyn Orda taǵyna keledi. 1428 jyly qaıtys bolǵan». Zamandastary Baraq handy «jeńimpaz batyr, alyp bolǵan» dese, Altyn Orda taǵyna úmitkerler ishindegi «kúshti býra» dep sanaǵan.

Qasym hannyń ákesi Jánibek han – ony «Kishi Jánibek han» dep ata­ǵan. Jánibek hannyń HV ǵasyr ortasynda Qazaq handy­ǵy­nyń negizin qalaýshylarynyń biri bol­ǵa­nyn jáne Kereı hannan keıin Qazaq han­dyǵyn bılegenin derek málimetteri dá­leldeıdi.

Jánibek hannyń 9 ulynyń ekeýi: Qasym han men Qambar sultan bir anadan, Jaǵan bıkeden týady. Qasym hannyń týǵan jyly anyq belgili emes. Biraq onyń týǵan jylyn shamalap kórsetýge Muhammed Haıdar myrza Dýlatı málimeti múmkindik beredi. Ol 1513 jyly Sultan Saıd hannyń Shý boıyndaǵy Qasym han ordasyna kelgenin aıta kele, «bul kezde Qasym hannyń jasy alpystan asyp, jetpiske jaqyndap qalǵan bolatyn» dep jazady. Osyǵan súıene otyryp, 1513 jyly Qasym hannyń jasy 67-68-de bolǵan dep eseptesek, onda ol 1445-1446 jyldary dúnıege kelgen bolady. T.I.Sultanov Qasym handy 1445 jyldar shamasynda týǵan dep sanaıdy. Biz osy málimetti negizge ala otyra, bıyl, ıaǵnı 2021 jyly Qasym hanǵa 575 jyl tolyp otyr dep sanaımyz.

Qasym hannyń ómirine baılanysty málimetter 1470-shi jyldarǵa deıin, ıaǵnı Qazaq handyǵynyń kúsheıý kezeńine deıin eshbir derek málimetterinde kezdespeıdi. HV ǵasyrdyń 70-shi jyldarynyń birin­shi jartysynda Shaıbanı hannyń mań­ǵyt myrzalarymen odaqtasyp, Qazaq ha­n­d­yǵyna qarsy kúresin baıandaıtyn de­rekterde alǵash ret Qasym sultan esimi atalady. «Shaıbanı-nama» avtory osy jyldardaǵy Qasym hannyń ómiri týraly: «Buryndyq han áskeri ishindegi ataqty bahadúr jáne belgili sultannyń biri» dep sıpattama beredi.

Qasym han ómiriniń sultandyq dáýiri – 1511 jylǵa deıin Qazaq handyǵynyń kúsheıýi men Syr boıy úshin júrgizilgen kúrester jyldarynda ótedi. Bul kez­der­degi oqıǵalarǵa Qasym sultan tike­leı qatynasyp, úlken ról atqarady. Kú­res­tiń alǵashqy kezeńderinde ol qa­zaq áskerleriniń qolbasshysy bolyp, únemi Buryndyq han qasynda bolady, «Buryndyq hanǵa baǵynyp, ony tyńdaıdy». Osyǵan baılanysty Qazaq handyǵynyń XV ǵasyrdyń sońǵy 30 jyl ishindegi Túrkistan aımaǵy úshin júrgizgen kú­res­terine qysqasha toqtala ketsek. О́ıt­keni qazaq áskeriniń osy jyldardaǵy je­ńis­terinde Qasym sultannyń tikeleı qa­tysy bar.

Qasym hannyń ataq-dańqynyń ósýi HVI ǵasyr basynda, Muhammed Shaıbanı hannyń 1505-1510 jyldary Qazaq han­dy­ǵyna jasaǵan joryqtary kezinde kó­ri­nedi. Shaıbanı hannyń sońǵy joryǵy qarsańynda Qasym han resmı túrde han bolmasa da «onyń kúshiniń óskendigi sonshalyq, Buryndyq han týraly eshkim oı­lamaıdy» jáne «handyqty basqarý men handyqtaǵy búkil bılikti óz qolyna ala­dy».

Bir jarym ǵasyrdaı Orta Azııany bı­legen Aqsaq Temir urpaqtarynan saıa­sı bılikti az ýaqyt ishinde tartyp alǵan Muhammed Shaıbanı han áskerin 1510 jyly Qasym hannyń tas-talqan etip jeńýi, onyń bedelin búkil Deshti Qyp­shaq­ta ósire túsedi. 1511 jyly Buryndyq han Maýerennahrǵa ketkennen keıin, Qasym han­dyq bılikke jeke ózi otyrady.

Qasym hannyń bılikke kelýi Qazaq han­dyǵynyń ońtústiktegi negizgi qarsy­la­sy Maýerennahrdyń saıası ómirin­de kúrt ózgeristermen qatar júredi. Ol óz­ge­risterge – Shaıbanı hannyń 1510 jyl­­dyń kúzinde qaza tabýy, Babyrdyń Iran­­daǵy sefevılik áýlettiń negizin qa­laýshy Ismaıl shahtyń kómegimen Samar­qandy alyp, Maýerennahrda 6-7 aı bılik qurýy jáne 1512 jyldyń kók­te­min­de shıbanılyq sultandardyń birigip Maýerennahr aýmaǵynan Babyrdy qýýy men shıbanılyq sultandar bıliginiń Ma­ý­e­ren­­nahrda qaıta ornaýy jatty. Son­daı-aq Qazaq handyǵynyń ońtústik-shy­ǵy­synda shaǵataılyq Sultan Saıd han osy jyldary Maýerennahrdaǵy saıa­sı jaǵdaıdy paıdalanyp, Moǵolstanda shaǵataılyq áýlettiń bıligin qaıta orna­tý­ǵa umtylady. Osyndaı qalyptas­qan kúr­deli saıası jaǵ­daıda Qazaq handyǵyn bas­qaryp otyr­ǵan Qasym hanǵa utymdy syrt­qy saıa­sat júrgizýge týra keledi. Qasym han­nyń sheber dıplomatııalyq qa­sıe­ti osy tus­ta baıqalady. Bári túsinik­ti bolýy úshin Maýerennahrdaǵy saıası jaǵdaıdan bastaıyq.

1510 jyldyń qysyńda Qasym hannyń Shaıbanı han áskerin talqandaýynyń bir saldary Shaıbanı hannyń 1510 jyl­dyń kúzinde qaza tabýyna alyp keldi. Shaı­ba­nı han óliminen ke­ıin shıbanılyq sul­tandar arasynda bir­­den birlik ornaı qoımady. Mundaı jaǵdaıdy tez túsingen Babyr Kabýldan shyǵyp, Maýerennahrǵa attanady. Ismaıl shahtyń kómegimen ol 1511 jyldyń kúzinde Maýerennahrda 6-7 aıǵa sozylǵan bıligin ornatady. Maýerennahr qalalary men oǵan táýeldi aımaqtarǵa Babyr óz adamda­ryn ákim etip taǵaıyndaıdy. My­sa­ly, Maýerennahrdyń Túrkistandaǵy ıeligi Saıram qalasynda Qatta bekti, al Tashkentke onyń aǵasy Mir-Ahmed Qasymdy otyrǵyzady.

1512 jyldyń kókteminde shıbanılyq sultandar birige otyryp, Babyrdy Ma­ýe­rennahrdan qýady. Ol Hısarǵa ketip, sol jaqta Úndi jerin jaýlaýǵa kirisedi. Babyrdyń Maýerennahr qalalary men aımaqtaryndaǵy taǵaıyndaǵan ákim­de­ri­niń biri bıleýshimen birge ketse, biri shıbanılyqtarǵa beriledi, al keıbireýleri shıbanılyqtarǵa qarsylyq kórsetedi. Tashkent pen Saıramdaǵy bıleýshiler úshinshiler qataryna jatady. Shıbanılar áskeri Tashkentti qorshaýǵa alǵanda, qala ákimi Mir-Ahmed Qasym bir túnde qorshaýdy buzyp ótip, Babyrǵa baryp qosylady. Al onyń Saıramdaǵy inisi Qatta bek 1512-1513 jyldyń erte kók­teminde Jetisýdaǵy Qara-Tal degen qystaýynan jaılaýǵa kóshýge daıyn­da­lyp jatqan Qasym hanǵa adamdar jiberip, onyń qalaǵa kelýin ótinedi jáne qala kiltin usynady. Qasym han bul ótinishti qabyl alyp, Iangı qalasy baǵy­tyn­­da júredi de, Saıramǵa keledi.

Saıram ákimi qalany Qasym hanǵa bere otyryp, ony Tashkentke joryqqa shyǵýǵa kóndiredi. Bul kezde Tashkent shıbanılyq Súıinish qoja hannyń qolyna kóshken edi. Muhammed Haıdar myrza Dýlatı «Qasym han kóp áskermen Tashkentke attandy» dep baıandaıdy.

Qasym hannyń Tashkentke joryqqa shyǵýyna Qatta bek usynysy tek túrtki ǵana bolady, al onyń arǵy jaǵynda birneshe sebebi bar. Qasym han Tash­kent­ti alý arqyly, birinshiden, Qazaq handyǵynyń bıligin Moǵolstannyń oty­ryqshy aımaǵyna taratpaq boldy. Ekinshiden, qaıtadan kúsheıe bastaǵan shı­banılyq sultandardyń kúshin álsi­re­týdi oılastyrady. Úshinshi sebepke, Tashkentti alý arqyly alǵash ret to­ly­ǵymen qosylyp otyrǵan Túrkistan aı­ma­ǵynyń ońtústik shekarasyn nyǵaıtý kerek boldy. Osyndaı sebeptermen Qazaq hanynyń áskeri Tashkentke attandy. Biraq Qasym han Tashkentti ala almaı, Saıram óńirine qaıta oralady.

Qasym hannyń 1513 jylǵy kóktem aıyndaǵy Tashkentke joryǵy sátsiz bol­ǵa­nymen, onyń Qazaq handyǵynyń saıası jaǵdaıyna tıgizgen áseri onsha bolmady. Osy jyldary Qazaq handyǵy Deshti Qypshaq pen Maýerennahrdaǵy birden bir kúshti memleketterdiń biri bolyp qala berdi. Muhammed Haıdar myrza Dýlatı «dál osy jyldary Qasym handa 300 myń áskeri boldy» dep jazady.

Tashkent túbindegi oqıǵadan keıin, arada 3-4 aı ótkende shıbanılyq sultandarǵa qarsy birigip kúresý úshin Qasym han ordasyna Sultan Saıd han keledi. Bul týra­ly «Tarıh-ı Rashıdıde» óte jaqsy baıandalady. Avtordyń osy baıandaýyndaǵy málimetterden Qasym hannyń Qazaq han­dyǵyndaǵy bedeliniń zor bolǵandyǵy kórinedi. «Qasym han jasynyń ulǵaıýyna baılanysty handy qarsy alýǵa shyǵa almady. Qalǵan sultandarǵa, ishinde birnesheýi: Janysh han, Tanysh han (derekte Bınısh han – avtor), Mamash han, Jan Haıdar sultan, Qarysh sultan jáne basqalary 50-60 jasta boldy, jalpy sany Joshy urpaǵynyń 30-40 sultanyna handy qarsy alýǵa buıyrdy» dep jazady «Tarıh-ı Rashıdı» avtory.

Qasym hannyń tóńireginde osynshama sultannyń jınalyp, onyń buıryǵyna kónýi, birinshiden, basqa da avtorlardyń aıtqanyndaı, onyń bıliginiń Deshti Qypshaqqa keń taraǵanyn kórsetse, ekin­shi­den, Qasym han tusynda Qazaq han­dy­ǵynyń ishki saıası jaǵdaıy turaqty bolǵandyǵyn kórsetedi.

Qazaq handyǵy óziniń Syr boıyndaǵy ıelikterin saqtaı otyra, ońtústikte Maýe­­ren­nahrmen Tashkent óńirinde shek­te­sedi. Túrkistan aımaǵy XVI ǵasyr­dyń birinshi shıreginiń sońyna deıin Deshti Qypshaqpen birge birtutas saıası, ekonomıkalyq, et­nıkalyq, mádenı ke­ńis­tik quraıdy. Jetisýdyń, Syrdarııa óze­niniń orta aǵysy boıynyń Qazaq han­­dyǵy quramyna enýi qazaq halqynyń etnı­kalyq aýmaǵyn biriktirýdegi úlken je­ńis boldy.

XVI ǵasyrdyń 20-shy jyldaryna taman Qasym han basqaryp otyrǵan Qazaq handyǵy batys baǵytta da nátı­je­li syrtqy saıasat júrgizedi. Orys tilindegi derek málimetterinde jáne qa­zaq halqynyń tarıhı jyrlarynda 1519 jyly Qazaq handyǵy Edildiń sol ja­ǵa­laýyndaǵy óńirlerge de bıligin ta­ratqandyǵy, Edil-Jaıyq aralyǵy qa­zaq taıpalarynyń kóship-qonatyn je­rine aınalǵandyǵy týraly aıtylady. Osy kezderde Qazaq handyǵy Qy­rym, Astrahan handyqtarymen qa­rym-qatynastar ornatady. Qasym han Saraıshyq qalasyn saıası ortalyq etedi. Osylaısha, Qazaq handyǵy XVI ǵasyrdyń birinshi shıreginde Qasym hannyń bıligi tusynda burynǵy Joshy jáne Shaǵataı ulystary aýmaǵyndaǵy eń kúshti memleketke aınalady. Qazaq handyǵynyń kúsheıýi barysyndaǵy Qasym hannyń rólin sol kezdegi tarıhshylardyń ózderi de túsinip, ol týraly ártúrli máli­metter beredi.

Qasym han týraly Babyr: «Jurttyń aıtýyna qaraǵanda, qazaq handary men sultandarynyń birde biri bul halyqty dál osy Qasym han sııaqty baǵyndyra al­masa kerek. Onyń áskerinde 300 myń­ǵa jýyq adam bar edi» dep jazsa, Mu­ham­med Haıdar myrza Dýlatı: «Ol Deshti Qypshaqqa bıligin taratty. Onyń áskerinde mıllıonnan asa adam boldy. Joshy hannan keıin bul jurtta dál osyndaı kúshti han bolǵan joq» dep málimet beredi. Qadyrǵalı Jalaıyr: «Olardyń arasynda (Jánibek han uldary arasynda – avtor) asa belgili bolǵany Qasym han edi. Uzaq ýaqyt atasynyń ulysynda patshalyq etti. Tóńiregindegi ýálaıattardy ózine qaratty. Onyń hıkaıalary ár jerde kezdesedi, kópke málim-máshhúr» deıdi. Mahmýd ben Ýálı bolsa, «Qasym han Deshti Qypshaq aımaqtarynda óz bıligin kúsheıtkeni sonshalyq, onyń áskerinde 200 myńnan asa adam boldy» dep baıan­daıdy. «1515/1516 jyly Qasym han Joshy ulysyn tártipke keltirgendigi sondaı, budan artyqty kóz aldyńyzǵa elestetý múmkin emes, onyń áskeriniń sany mıllıonǵa deıin jetti», deıdi se­fevılik shyǵarma avtory Haıdarı Razı. Al Gaffarı bolsa, «Qasym han ....Deshtiniń hany boldy. Onymen jáne Sheıbak han (Shaıbanı han –avtor) arasynda qaqtyǵystar bolyp, 1509/1510 jyly Sheıbak han oǵan qarsy attanady, biraq jeńilis tapty» dep jazady.

Qasym han tusyndaǵy Qazaq han­dy­ǵy­nyń kúsheıýi shyǵys avtorlarynan basqa Máskeý patshalyǵyna jáne sol arqyly Batys Eýropa elderine belgili bolady. XVI ǵasyrdyń 70-shi jyldarynda qurastyrylǵan patsha arhıviniń tiziminde bylaı delinedi: «38-shi jáshik. Onda Qasym han tusyndaǵy qazaqtar týra­ly kitaptar men qaǵazdar bar». О́kinishke qaraı, bul qaǵazdar bizge deıin jetken joq.

XVI ǵasyrdyń 20-shy jyldarynda Qazaq handyǵy batysta Astrahan handyǵymen shektesip, Qyrym handyǵyna elshilikter jiberedi. Burynǵy Joshy ulysynyń aýmaǵynda Qazaq handyǵynyń kúsheıýi, Altyn Orda ezgisinen endi-endi qutylǵan, biraq onyń saldary áli de bolsa Máskeý bıleýshileriniń jadynda saqtalǵandyqtan óte qorqynyshty edi. Sondyqtan da Máskeýde Qasym han týraly, Qazaq handyǵy jáne qazaqtar týraly málimetter arnaıy jınaqtala bas­tasa kerek.

Italıandyq ádebıetshi Iovıı 1525 jyly Orys memleketi týraly kitap jazǵan. (Ol málimetterdi Rım papasy VII Klımentke kelgen Máskeý knıazi Vasılıı Ivanovıchtiń elshisi Dmıtrıı Gerasımovten alady) Moskovııanyń shyǵysyndaǵy kórshilerdi jalpylama ataýmen «tatarlar» dep, «olardyń aýmaǵy Qytaıǵa deıin sozylyp jatyr» dep jazady. Al 1519 jáne 1526 jyldary Máskeýde eki ret bolǵan Aýstrııa elshisi Sıgızmýnd Gerbershteın: «Volga boıyndaǵy bul patshalyq / Qazan handyǵyn aıtyp otyr. – avtor/ ońtústikte jáne shyǵysta dalalyq aı­maq­pen shektesedi. Shyǵysta olar shaı­­banılyq jáne qazaq dep atalatyn tatar­larmen aralasyp turady», dep má­lim­deı­di.

Qazaq handyǵynyń Qasym han tusynda Maýerennahrmen saıası qarym-qatynasynyń tabysty bolýy handyqtyń ońtústik jáne ońtústik-shyǵys baǵyt­ta­ryn­d­aǵy aýmaǵyn keńeıtip qana qoımaı, sonymen qatar batys baǵytta da jemisti saıası qarym-qatynastar júrgizýine múmkindikter beredi.

Qasym hannyń qaı jyly qaıtys bolǵandyǵyn shyǵys jazba derekteri ár túrli kórsetedi. Muhammed Haıdar myrza Dýlatı men Haıdar Razı 1518/1519 jyldy kórsetse, Gaffarı, Mýnadjım-bashı jáne taǵy basqa avtorlar 1523/1524 jyly qaıtys bolǵan dep jazady. Qasym hannyń naqty qaı jyly jáne qaı aıda qaıtys bolǵandyǵyn anyqtaýǵa orys tilindegi derek málimetteri kóp járdem beredi.

1519 jyly Qazaq handyǵynyń shekarasy Edilge deıin jetip, Astrahan handyǵymen shekteskende, osy handyq­ta Zanko Zýdov degen rıazandyq 1520/1521 jyldyń qys aılarynda 3-4 aı tutqyn­da bolady. Qazaq handyǵyndaǵy oqıǵa­lar­dyń birtalaıyn Z.Zýdov tutqynda júrip estıdi. 1521 jyldyń sáýirinde onyń III Va­sı­lııge jibergen habarlamasynda «osy jyly qysta qazaq patshasy qaıtys boldy» dep jazady.

Osy keltirilgen derek málimetterinen kórip otyrǵanymyzdaı, Qasym han 1518 jyly, ne 1523 jyly emes, naqty 1521 jyly qys aıynda, shamamen qańtar aıyn­da qaıtys bolady.

Qadyrǵalı Jalaıyr Qasym handy Saraıshyqta jerlengen dep jazady. Ol túsinikti de, óıtkeni Qasym hannyń sońǵy 3-4 jyl ómiri Edil-Jaıyq ózenderi aýmaǵynda ótedi. Qaıtys bolǵanda uly han 75-76 jastar shamasynda bolady.

Osylaısha, XVI ǵasyrdyń birinshi shıreginde Qazaq handyǵyn kúsheıtip, qazaq halqynyń ataýyn alys-jaqyn elderge taratqan Qasym han esimi qazaq halqynyń tarıhqa jadynda jarty myń jyldan ýaqyt boıy saqtalyp kele jatyr. Ol týraly qazaq halqynyń aýyz ádebıe­tinde «Qasym hannyń qasqa jo­ly» degen sóz tirkesi saqtalǵan. «Qasqa jol» – qazaq arasynda burynnan qa­lyp­­tasqan ádep-ǵuryp erejeleri negi­zin­de jasalǵan jáne kóshpeli qazaq ómirine úılesimdi zań boldy». Kez kelgen qoǵam óz damýynyń belgili bir satysyna kóterilgende jańadan paıda bolǵan qoǵamdyq qatynastardy ret­teıtin zańdaryn shyǵarady. Qazaq han­dyǵy da XVI ǵasyrdyń birinshi shı­reginde buǵan deıingi kezeńdermen salys­tyrǵanda aýmaǵy, halqynyń sany, handyqtyń kúshi men qýaty jaǵynan anaǵurlym jańa bıikke kóteriledi. Bizdiń pikirimizshe, «Qasym hannyń qasqa joly» osy jańa jaǵdaıǵa saı jasalǵan, jańa qatynastardy retteıtin zań bolyp tabylady.

Qoryta kele, Qasym han Qazaq handy­ǵynyń kúsheıý kezeńi dep atalatyn 50 jyldaı ýaqytqa sozylǵan ke­zeńiniń alǵashqy satylarynda qazaq áske­riniń bas qolbasshysy retinde úlken jeńisterge qol jetkizip, temirlik áýletten Syr boıyndaǵy qalalar men qysqy jaıylymdyq jerlerdi qaıtarady, qazaq halqynyń etnıkalyq aýmaǵyn qalyptastyrýda úlken eńbek sińiredi. Han taǵyn ıelengen soń Qazaq handyǵynyń batysynda da jemisti saıa­sat júrgizip, Edil ózenine deıin shekarany keńeıtedi. Ishki qatynastardy retteý úshin «Qasqa joldy» ómirge ákeledi. Bul jaǵdaı handyqtyń kúsheıýi men nyǵaıýyna tikeleı áser etedi. 

Bıyl Qasym hannyń týǵanyna 575 jyl, al ómirden ozǵanyna 500 jyl tolyp otyr. 2021 jyly Elbasy N.Nazarbaevtyń tapsyrmasymen Sh.Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılm» kınostýdııasy Qasym han týraly (rejısseri Aqan Sataev) kórkem týyn­­dy túsirýdi aıaqtady. О́z zamanynda halqynyń abyroıyn asqaqtatqan Qasym handy qazaq halqy eshqashan umytpaq emes.

Bereket KÁRIBAEV,

UǴA akademıgi, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ professory