Qoǵam damýyndaǵy tarıhı qundy qujat bolyp tabylatyn Joldaýda ózekti máseleler oryndy kóterilýimen qatar, iske asyrylýy tıis uıymdyq-quqyqtyq sharalar da dál merziminde anyqtalýymen erekshelenedi. Aqıqatynda, Joldaý kózdegen maqsattar jolda qalmaý úshin oǵan barlyq quzyrly taraptardan quqyqtyq jáne qoǵamdyq baqylaý aýadaı qajet. Osy turǵydan alǵanda Joldaý aıryqsha bolyp otyrǵanyn kóziqaraqty azamattar ańǵarýy tıis.
“Qazaqstan – 2020” mejesine jetý, tutastaı alǵanda, áleýmettik, ishinara alǵanda memlekettik basqarý men qoǵamdyq basqarý máselelerin durys uıymdastyrýdy talap etedi. Álemdik daǵdarys kezinde eldiń ekonomıkalyq fýnksııasy jetekshi orynǵa shyǵatyndyǵyn jáne ol óz kezeginde aqtalatyn qyzmet ekendigin Elbasy naqty sharalar paketin qabyldaý arqyly dáleldedi. Qarjylyq daǵdarys jaǵdaıynda eldegi memlekettik basqarýdyń fýnksııalary: boljaý, josparlaý, uıymdastyrý, úılestirý jáne baqylaý utymdy iske asyryldy jáne tıimdi nátıjelerin áli de berýde. Joldaýda keltirilgen ekonomıkalyq damýdyń statıstıkalyq kórsetkishteri osy oıymyzdy bekite túsedi. Sondyqtan da Qazaqstan qarjylyq daǵdarys oryn almaǵan nemese onyń áseri tómen elderdiń qatarynan sanalady.
Endigi jerde daǵdarysty da, ekonomıkalyq órleýdi de qaperde ustaı otyryp, basqarýdyń aıaqtaýshy fýnksııasy bolyp tabylatyn baqylaý fýnksııasyn kúsheıtý qajet. Sáıkesinshe memlekettik basqarýdyń baqylaý qyzmeti Qazaqstannyń daǵdarystan “aman” shyǵýyna tikeleı yqpal jasaıdy jáne onyń mańyzdy kepili bola alady.
Memlekettik basqarýdyń fýnksııalaryn ret-retimen kúsheıtý jáne olarǵa kezegimen jetekshi mańyz berý – álemdik qarjylyq daǵdarystyń qalyptasý, damý jáne joıylý fazalaryna saı, oraıly iske asyrylyp jatqanyn aıtý lázim.
Qarjylyq daǵdarysqa qarsy turýdyń qazaqstandyq tájirıbesi (“Nazarbaev modeli”) endigi kezekte Elbasy Joldaýyna sáıkes basqarýdyń aıaqtaýshy, ıaǵnı baqylaý fýnksııasyna úlken úmit artpaq. Joldaýda aıtylǵan baqylaý máseleleri basqarýdyń aıaqtaýshy fýnksııasy retinde qarjylyq daǵdarystyń aıaqtalý fazasymen ózara baılanysta jáne qaıshylyqta damý arqyly ońtaıly nátıjege qol jetkizýdi kózdeıdi. Bir sózben aıtqanda, osy kezge deıin jasalǵan basqarý fýnksııalary (boljaý, josparlaý, uıymdastyrý jáne t.b.) tekke ketpeýi úshin endigi kezek baqylaý fýnksııasyna keldi.
Biz memlekettik basqarýdyń fýnksııalary tutas jáne qatar áreket etetindigin joqqa shyǵarmaımyz. Biraq, basqarýdyń keıbir qyzmeti qoǵamdyq damý úderisinde kúsheıetindigin jáne basqarýdyń shynaıy maqsatyna jetý úshin solaı bolýy kerektigin tájirıbe kórsetip otyr.
Elbasy Joldaýynda baqylaýdyń kelesi túrleri álemdik qarjylyq daǵdarys jaǵdaıynda jáne Qazaqstannyń 2020 jylǵa deıingi damý kezeńinde jetekshi sıpatqa ıe bolýy kerektigi belgilengen: Olar: prezıdenttik baqylaý; úkimettik baqylaý; jurtshylyqtyń baqylaýy; parlamenttik baqylaý; qoǵamdyq (partııalyq) baqylaý.
Atalmysh baqylaý túrleriniń daǵdarys jaǵdaıyndaǵy róli, aldaǵy ýaqyttaǵy mindetteri, sondaı-aq qaı baǵytqa nazar aýdarýy kerektigi jeke-jeke aıqyndalǵan. Oıymyzdy dáıektesek, prezıdenttik baqylaý qarjy daǵdarysy jaǵdaıynda nátıjeli jetistikterge qol jetkizýge múmkindik berdi. Elbasymyzdyń tikeleı baqylaýymen “Jol kartasy – 2009” baǵdarlamasy jedel ári jarııa atqaryldy. Keńestik zaman qulaǵaly beri jóndeý kórmegen joldar men isten shyqqan aýyz sý, jylý qubyrlary, ásirese, aýyl turǵyndaryna kóp paıdasyn tıgizdi. “100 mektep, 100 aýrýhana” baǵdarlamasynyń meılinshe iske asýyna septigin tıgizdi. Baǵdarlama jergilikti halyqty jumyspen qamtydy. Turǵyn úı qurylysy salasyndaǵy úleskerlerdiń buzylǵan quqyqtary qalpyna keltirile bastady. О́zge de qurylys kompanııalary tarapynan úleskerler quqyǵynyń buzylýyna jol berilmedi jáne osy maqsatta qatań baqylandy. Bul qarjylyq daǵdarys jaǵdaıynda Elbasy baqylaýynyń nátıjeli qyzmetin dáıektedi.
2020 jylǵa deıingi ekonomıkalyq órleýdiń baǵdarlamasyn iske asyrýdy qamtamasyz etý mindeti 1) Premer-Mınıstr janynan jáne 2) oblystarda ákimder janynan ortalyq qurý qajettiligin belgileıdi. Iаǵnı: “Mınıstrler, ákimder barlyq aǵymdaǵy máselelerdiń sheshilýi úshin jaýapty bolady. Olar barlyq resýrstaryn jumyldyrady da”. Sondaı-aq Elbasy Baǵdarlamanyń iske asýy – “Nur Otan” HDP úshin de jumysynyń ózegi bolýy tıis ekendigin belgiledi. Demek, prezıdenttik baqylaý ádettegideı tek mınıstrlerge ǵana emes, endigi kezekte tikeleı oblys ákimderiniń qyzmetterine, olardyń resýrstardy barynsha tıimdi jáne maqsatqa saı paıdalanatynyna da ornatylmaq. Sondaı-aq, partııalyq baqylaý (“Nur Otan” HDP) úshin de prezıdenttik baqylaý oǵan qatysty árdaıym joǵarǵy baqylaý kózi bolyp qala beretindigine nazar aýdaramyz.
Eńbek ónimdiliginiń keshendi artýyn – ekonomıkany ártaraptandyrýdyń mańyzdy mindeti retinde bekite otyryp, Elbasymyz Úkimetke osy salaǵa qarjy bólýdi jáne baqylaý ornatýdy qatań tabystady. Sáıkesinshe, Úkimettiń baqylaý fýnksııasy – Úkimettiń ishki baqylaýyn kúsheıtýdi, ásirese, ınnovasııalardy engizýde olardyń tıimdiligin udaıy baqylaýda ustaýdy qamtýy qajet. Sebebi, Joldaýda kórsetilgendeı, “ınnovasııalar ǵana eńbek ónimdiliginiń shuǵyl artýyna jetkizedi”. Sáıkesinshe, Úkimet óz kezeginde Prezıdent aldynda atalǵan mindetterdi iske asyrý máselesinde Qazaqstan damýynyń 2020 jylǵa deıingi kezeńinde erekshe jaýapty ári baqylaýda bolatyndyǵyn bildiredi.
Sondaı-aq, respýblıka Parlamentimen atalǵan saladaǵy Úkimettiń jumysy parlamenttik tyńdaýlar men úkimet saǵattaryn uıymdastyrýǵa negiz bolýy tıis ári ózara yqpaldastyq pen yntymaqtastyq ornatý qajettigin boljaıdy. Respýblıka Úkimeti baqylaýynyń basty nazarynda Elbasy Joldaýynda mańyz berilgen kelesi máseleler bolýy tıis: “...barlyq kompanııalar men kásiporyndar basshylarynyń jaýaptylyǵyn arttyrý qajettiligi”, ekinshiden, “Bankterdiń tek qana bank qyzmetimen aınalysýyn jáne olardyń qyzmetiniń barynsha móldir bolýyn qatań baqylaýǵa alý kerektigi”, úshinshiden, “Ákimderdiń baǵdarlama boıynsha qarjylandyrylatyn shaǵyn jáne orta bıznes jobalary úshin tolyq jaýapty bolatyndyǵy” jáne t.b.
Elbasy Joldaýda jurtshylyqtyń baqylaýyn kúsheıtý máselesi men onyń baqylaý obektisin naqty aıqyndaıdy: “Ár óńirde árbir ındýstrııalyq joba jergilikti bıliktiń ǵana emes, sonymen birge, jurtshylyqtyń da aıryqsha baqylaýyna alynýy kerek. Bul jumys taıaýdaǵy onjyldyqta búkil elimizdiń jalpyulttyq mindetine aınalýy tıis”. Jurtshylyqtyń baqylaýy – ındýstrııalyq joba iske asyrylyp jatqan óńirde, birinshi kezekte, jergilikti buqaralyq aqparat quraldarynyń obektıvti aqparatqa kedergisiz qol jetkizýin jáne olardy turǵyn halyqqa jarııa etýin bildiredi.
Sondaı-aq, oblystyq, aýdandyq máslıhattar men olardyń depýtattary zańda belgilengen baqylaý ókilettilikterin Elbasy aıqyndaǵan osy baǵytqa maqsatty túrde jumyldyrýy tıis. Jergilikti halyq óńirdegi ındýstrııalyq jobanyń maqsatqa saı ári tıimdi iske asýyna birinshi kezekte múddeli. Jekeleı alǵanda, óńirlerdegi mundaı jobalardyń damýy jumys oryndarynyń ashylýy sııaqty jergilikti halyq úshin jaǵymdy jaǵdaı qalyptastyrýmen qatar, tutastaı alǵanda, memleket úshin jalpyulttyq damýdyń kórsetkishterin arttyrýda mańyzdy bolyp tabylady. Sondyqtan da jurtshylyq baqylaýyna ıe bolatyn sýbektiler birinshi kezekte osy máselege aıryqsha nazar aýdarýy qajet. О́z kezeginde jergilikti halyq ta sanaly túrde óńirlerdegi ındýstrııalyq jobalardyń damýyna múddeli.
Elbasymyz N.Á.Nazarbaev Qazaqstan halqyna Joldaýynda “parlamenttik baqylaýǵa”, sondaı-aq “qoǵamdyq baqylaýǵa” aıryqsha nazar aýdaryp, qoǵamdyq mańyzdy mindet júktedi. Qazaqstandaǵy parlamenttik baqylaý – memlekettik-quqyqtyq qubylys retinde osy kúnderi óte baıaý damýda. Qazaqstan halqy atynan memleket damýyndaǵy mańyzdy máselelerge Parlamenttiń baqylaý ornatýy respýblıka Konstıtýsııasynda bekigen “halyq bıligi”, “zańnyń ústemdigi”, “quqyqtyq memleket”, “saıası jáne ıdeologııalyq áralýandylyq” qaǵıdalarynyń damýyna jol bastaıdy. Elbasymyz Joldaýda baıandaǵandaı, “quqyq qorǵaý júıesiniń qyzmeti ishki vedomstvolyq múddeden azamattardyń quqy men memlekettiń múddesin qorǵaýǵa qaraı aýystyrylýy tıis”. Shyndyǵynda da ishkivedomstvolyq múdde – jarııa qyzmetti iske asyrý arqyly derbestikke umtylatyn, lokaldanǵan ákimshilik (apparat) yńǵaıyna ǵana saı qyzmetke boı aldyratyn, túptep kelgende, memlekettik múddeden irge ajyratýǵa qol sozatyn, memleket pen halyq úshin keri áserin tıgizetin jaǵymsyz qubylys.
Fransýz admınıstratıvısti R.Dragonyń, reseılik zańger-ǵalym Iý.A.Tıhomırovtyń, A.N. Kozyrınniń jáne t.b. ǵalymdardyń eńbekterinde mundaı jaǵymsyz qubylys túbegeıli synalady. Sondyqtan da ortalyq atqarýshy organdardyń (Úkimet quramyna kiretin), ásirese, quqyq qorǵaý fýnksııasyn iske asyratyn organdardyń qyzmetine parlamenttik (qoǵamdyq) baqylaý ornatý adam quqyqtary men bostandyqtarynyń saqtalýyna jáne tıisinshe (barlyq resýrstarmen) qorǵalýyna jol ashady. Quqyq qorǵaý organdary júıesiniń qyzmeti, tutastaı alǵanda, eń aldymen memlekettegi saıası turaqtylyq pen qoǵamdyq kelisim jáne el qaýipsizdigin nyǵaıtý máseleleri turǵysynan baǵalanady. Mundaı kórsetkishterdiń ornyqtylyǵy jáne jetildirilýi, Elbasy kórsetkenindeı, “eń aldymen azamat pen memlekettiń múddesin” qamtamasyz etý arqyly iske asýy qajet. Memleket múddesiniń qozǵaýshy kúshi – jarııa qatynastan týyndamaýy tıis, ol Elbasy belgilegendeı, “qazaqstandyqtardyń jaqsy ómir súrýin” negizge alýy qajettigine qosylamyz. Tutastaı alǵanda, “Bul baǵdarlamanyń túpki maqsaty elimizdiń táýelsizdigin baıandy etý, qazaqtyń ult bolyp órkendeýine jol ashý, onyń tili men mádenıetiniń keń qulash jaıýyna múmkindik týǵyzý” bolyp tabylady. Sondyqtan da bolar, Elbasy N.Á.Nazarbaev óziniń Joldaýynan keıin birinshi kezekte mádenıet pen óner qaıratkerlerimen arnaıy kezdesý ótkizýi kezdeısoqtyq emes, bul shara baǵdarlamanyń túpki maqsatymen ishteı baılanysta ekendigin aıqyndaı túsedi.
Qoryta aıtqanda, baqylaý (memlekettik) – quqyqtyq ınstıtýt. Sondyqtan da Elbasy Joldaýynda aıqyndalǵan baqylaý máseleleri quqyqtyń máni men qaǵıdalaryna saı iske asyrýdy qajet etedi ári tez arada quqyqtyq turǵydan reglamenttelý kerektigin boljaıdy.
Qazybek DAÝTALIEV, Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-diń konstıtýsııalyq jáne ákimshilikquqyq kafedrasynyń oqytýshysy.
ALMATY.