Bıyl «Aýyl – el besigi» memlekettik baǵdarlamasymen Áıteke bı, Hromtaý aýdandarynda kóptegen áleýmettik joba iske asyrylsa, onyń eń basynda eldi mekenderdi gazdandyrý jumystary tur. Sondaı-aq bıylǵy shildede Yrǵyz aýdanynyń Qurylys, Aqshı, Sheńbertal eldi mekenderine, al qazanda Muǵaljar aýdanynyń Juryn, Elek aýyldaryna gaz qubyry tartyldy.
Eki aýdanǵa jumys saparynda oblys ákimi Ońdasyn Orazalın, oblystyq máslıhat depýtattary men qoǵamdyq keńes músheleri Tasótkel men Araltoǵaı eldi mekenderinde ótken aýylishilik gaz qubyryn júrgizý rásimine qatysty. Osy jeltoqsanda Hromtaý aýdanynyń Belqopa, Ashylysaı, Qarǵaly aýdanynyń eldi mekenderi, Oıyl aýdanynyń Qarataly men Muǵaljar aýdanynyń Orqash aýyldaryna gaz qubyry júrgizilip, bir jylda Aqtóbe oblysynyń 12 eldi mekeni kógildir otynmen qamtamasyz etiletin boldy.
О́ńirdegi óndiristik aýdandardyń biri, 44 myńǵa jýyq turǵyny bar Hromtaý aýdanynyń quramyna 12 aýyldyq okrýg kiredi. Aýdan turǵyndary negizinen Hromtaýdaǵy Dóń ken baıytý kombınatynda eńbek etedi. Hrom kenin óndirýshi kásiporyn 2020 jyly aýdan bıýdjetine 9 mlrd teńgeden astam salyq tóledi. Pandemııa shekteýlerine qaramastan aýdan turǵyndary belsendiligin joǵaltpaı, ónerkásip, aýyl sharýashylyǵy, qurylys jumystaryn júrgizýden alda keledi. Búginde Hromtaý aýdanynda 2 704 shaǵyn jáne orta kásipkerlik nysany tirkelgen.
Bıyl jazda Hromtaý aýdanynyń Tabantal jáne Tassaı aýyldarynyń kireberis joldaryna «AstanaDorStroı» JShS-i ortasha jóndeý jasady. «Samara-Shymkent» tasjolynyń boıynan burylyp, Tabantalǵa baratyn 25 shaqyrym jańa jóndelgen joldy kórýge buryldyq. Biraq qalyń jaýǵan qardyń astynda sý jańa asfalt jol jasyrynyp jatty. Tabantal men oblys ortalyǵynyń arasy – 65 shaqyrym. Jurt Tabantaldy Iztaı Mámbetovtiń óleńinen ǵana biletin. Soǵystan keıingi eldiń hali kórinis tabatyn Iztaı óleńiniń qudyrettiligi sol, búgingi Tabantal men sol kezdegi Tabantaldyń aıyrmasy joq sııaqty.
Tabantalmen irgeles jatqan Tassaı aýylynyń 28,6 shaqyrym kireberis joly da jóndeldi. Qanattas qos aýyl jolynyń sapasyn aldaǵy kóktemde, qar erigende kóretin bolarmyz degen oımen ári qaraı kettik. Qarashanyń ortasynda jaýǵan jańbyrdyń sońy qarǵa ulasyp, tabıǵat alaquıyn minez tanytyp turdy. Hromtaýǵa qaraı qyr asqanda aýa raıy qyryq qubylady. О́ıtkeni Muǵaljar qyrattary endigindegi osy tusta atmosferalyq aýa aǵyny jyl boıy tez almasady. Jazdaı kóz ashtyrmaıtyn daýyl, qystaı burqasyn. Qara kúzden boran jıi soǵyp, jol boıynda qarǵa adym jerdegi kólik kórinbeı qalady. Sonyń ishinde Tassaıdyń tabıǵaty alaquıyn. Tassaıdy qystaı qar basqanda, taý-taý qardan kólik júre almaı jatady. Ásirese, aqpandatqan boranda Tassaı búkil álemnen bólinip qalǵandaı bolady. Sońǵy úsh jylda Tassaıda burynǵydaı qar joq. Ylǵal az túskendikten, Tassaı aýylynyń ortasyndaǵy tabıǵı kólshik te keýip barady.
Tasótkelge gaz keldi, Qudyqsaı kútip otyr
Hromtaý aýdanynyń Tasótkeli men Áıteke bı aýdanynyń Araltoǵaıyna jetkizilgen aýylishilik gaz jelisiniń iske qosylý rásimine qatystyq. Tasótkel – «Samara – Shymkent» tasjolynan edáýir burylysta jatqan shet aýyl, burynǵy Qarabutaq aýdanynyń irgeli eldi mekenderiniń biri. Tasótkel aýylynda búginde 600 adam turady. Osy aýylǵa Qarabutaq- Belqopa arqyly 78,6 shaqyrym gaz qubyryn «Babek Qurylys» JShS-i jetkizdi. Tasótkel turǵyny Svetlana Saǵyrova kómirge qaraǵanda gazdyń tólem quny arzanyraq túsedi dep qýanyshyn jasyrmady: «Jylda qystan 7-8 tonna kómir jaǵyp shyǵamyz. Ot jaǵýdyń beıneti óz aldyna jyr. Jasyratyny joq, jańadan úı bolǵan jastar ot jaǵýdan qashyp, qalaǵa kóship ketip jatady. Gaz kelgen soń jastar aýylǵa keri oralatyn shyǵar», deıdi úmitpen.
Hromtaý aýdanynyń ákimi Azamat Bekettiń aıtýynsha, 20 aýylǵa kógildir otyn kirip tur. Endi olardyń qataryna Tasótkel aýyly qosyldy. Aldaǵy jyly qarjy bólinse, Qudyqsaıǵa qaraı qubyr tartý jumystary bastalady.
Tassaı turǵyndary buryn sapasy nashar, aýyl ishindegi qolmen qazylǵan 10 qudyqtyń sýyn paıdalanatyn. О́tken jyly aýyz sý qubyry tartylyp, jańa balabaqsha salynyp, klýb ǵımaraty jóndeldi. Osylaısha, Tasótkel turǵyndary úsh jyldan beri memlekettik baǵdarlama ıgilikterin kóre bastady. Tasótkel ári shekaradaǵy aýyl. Osy aýyl men Reseıdiń Orynbor oblysy Dambarov aýdanynyń arasy 50 shaqyrym. Tasótkeldiń kireberis jolynyń 14 shaqyrymyna eki jyldan beri ortasha jóndeý jumystary júrgizilip keledi. Bas merdiger – «Aral qurylysy» JShS-i. Bul jerde jol jóndeýshi merdigerdiń jaýapsyzdyǵy kózge uryp tur. Eki kólik qatar júre almaıtyn oıqy-shoıqy tasjoldyń qaı jerin jóndegeni de kózge túspeıdi. Sonda jol jóndeýge bólingen 1 mlrd teńge memleket qarjysy úsh jyldan beri qaıda jumsalǵan? Depýtattar jóndelmegen joldyń qarjysyn quqyq qorǵaý organdary túgendeýge tıis degen sheshim aıtty. «Tasótkel aýylynyń turǵyndary osydan úsh jyl buryn aýylǵa gaz qubyryn júrgizý týraly usynyspen shyqty. Sonyń nátıjesin búgin kórip otyrsyzdar. Aıta keterligi, Hromtaý barlyq jaǵynan da óte qarqyndy damyp kele jatqan aýdan. Hromtaý qalasy men eldi mekenderinde buqaralyq sportpen aınalysatyn alańqaılar, balalar oıyn alańdary salynyp, kóshelerdi jaryqtandyrý men jaıaý júrginshiler jolyn salý qarqyn aldy», dedi óńir basshysy Tasótkel aýylynda.
Qarabutaq ońalyp keledi
Aýdan jabylsa, ne basqalaı ákimshilik bóliniske tússe, aýdan ortalyǵynyń kúıi ketip, ótken ýaqyttyń ıiriminde qalyp qoıady. Toǵyz joldyń torabyndaǵy Qarabutaq ta 1990-jyldardan bastap ógeıdiń kúıin keshti. Aqtóbe qalasy men Qarabutaqtyń arasy – 220 shaqyrym. Aýyl «Samara – Shymkent» tasjolynyń boıynda, toǵyz joldyń torabynda, Yrǵyz ózeniniń jaǵasynda ornalasqan. Qarabutaq aýyldyq okrýginiń 4 myńǵa jýyq turǵyny, tórt aýyly bar. Burynǵy aýdan ortalyǵynyń tamyryna birtindep jan kire bastaǵany jańa jóndelgen kóshelerinen baıqalady. «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasy qarjylandyrýymen jaz boıy bes kóshege ortasha jóndeý jumystary júrgizilse, kelesi jyly kireberis joldy qaıta jóndeý men bes kósheni jaryqtandyrý jumystary jalǵasatyn bolady. Sóıtip, qazaq ádebıetiniń klassıkteri – Qýandyq Shańǵytbaev pen Tahaýı Ahtanovtyń týǵan aýyly ózgeristiń aldynda tur. Áleýmettik jobalardyń sapaly, merziminde oryndalýy Áıteke bı aýdanynyń jas ákimi Darhan Ermaǵanbetovtiń nazarynda. Qarabutaqtyqtar eshkimdi artyq maqtamaıdy. Dese de, bizdiń biletinimiz, Áıteke bı aýdany sońǵy on jyldan beri durys basshyǵa jaryǵan emes. Bul joly jas ákim Áıteke bı aýdanynyń ortalyǵy Temirbek Júrgenov aýylymen qatar Qarabutaqty kórkeıtýge qosa kirisken. Búginde Qarabutaq aýylyna aýyz sý qubyry júrgizilip, 29 kósheniń túgelge jýyǵy jaryqtandyrylypty. Endi Belqopa aýylyna gaz qubyryn tartýdy jyl sońyna deıin aıaqtaý kerek. Jaqyn mańdaǵy Jarótkelge aýyz sý qubyry júrgizilse, aýyldyń kireberis kólik jolyn jóndeý aldaǵy jyldyń josparyna engen.
Aýyl turǵyndary sport keshenin salýǵa depýtattardan qoldaý kútedi. Buryn qazaqsha kúresten talaı palýan tárbıelegen Qarabutaq sport mektebiniń dańqyn qaıta shyǵarýǵa yqylasty bapkerler Aqtóbede de barshylyq. Solardyń kóbi laıyqty sport kesheni salynsa aýylǵa qaıta kóship kelýge nıetti.
Aqtóbe oblysynyń eldi mekenderin gazdandyrý jobalary aldaǵy jyly da jalǵasa bermekshi. Áıteke bı aýdanynyń Qumqudyq, Tolybaı, Jabasaq, Qııaqty, Ulǵaısyn eldi mekenderi kezek kútip tur. Aıta ketý kerek, gaz júrgizý qymbat joba ári memlekettik saraptamadan ótkizý kóp ýaqytty qajet etedi. Áleýmettik ınfraqurylymdar jobasynda, ásirese gaz júrgizýde eń birinshi basymdyq turǵyndar sany kóp, bala týý kórsetkishi joǵary, adamy ornyqqan eldi mekenderge beriledi. Qarabutaqtan shyqqan soń Araltoǵaıǵa kelip aýylishilik gaz qubyryn qosý rásimine qatystyq. Bir myń turǵyny bar Araltoǵaı adamy bytyraı kóshpegen berekeli aýyl. Ekinshi jaǵynan, Araltoǵaı – kishisi úlkeniniń aldyn kesip ótpeıtin, tórde otyrǵan aqsaqal basqaratyn tártipti aýyl.
Komsomol Temirbek Júrgenov aýyly bolyp ózgerdi
Araltoǵaıdy artqa tastap, 107 shaqyrym jerdegi Áıteke bı aýdanynyń ortalyǵy Temirbek Júrgenov aýylyna keldik. Áıteke bı aýdany elimiz táýelsizdik alǵan jyldary Qarabutaq jáne Komsomol aýdandarynyń qosylýynan quryldy. Áıteke bıdiń arǵy jaǵy – Arqa. Arqanyń ókpek jeli uryp tur. Turǵyndary biryńǵaı mal ósirip, egin egip kún kóredi. Eginshiler bıyl jaýyn-shashynnyń az bolýyna baılanysty qıyndyqtarǵa tap boldy. Ekken eginderiniń shyǵymy óte az bolǵanyna qaramastan sharýashylyqtar arpa-bıdaıyn tókpeı-shashpaı jınap alǵan. Aýdannyń alty aýyldyq okrýgi ortalyqtandyrylǵan sýmen jabdyqtalǵan.
Kire beristegi Temirbek Júrgenov alańyna jartylaı bitpegen sport kesheni ǵımaraty qarama-qarsy jerde tur. «Ǵımarattyń syrtqy qabyrǵasy ǵana turǵyzylǵan. Bul jerde de jaýapsyz merdiger aldan shyǵyp, qurylysty bastaǵan da, aıaqtaýsyz tastap ketken. Endi osy ǵımarattyń bar-joǵy túgendelip, sotqa berilgeli jatyr. Aýyl aqsaqaldary «Samara – Shymkent» halyqaralyq dálizin qaıta keńeıtip, tórt jolaqty etip salýdy usynady. Ásirese, Qarabutaqtan Ulǵaısynǵa deıingi jolǵa erekshe kóńil bólmese bolmaıdy.
El Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵy qarsańynda aýyl kásipkeri Qýat Nurbaev qos páterli alty úı saldy. Bir páterdiń aýmaǵy – 80 sharshy metr. Osy qyrkúıekte eki úı qoldanysqa berilip, oǵan tórt otbasy qonystandy. Osy saparymyzda alty balasy bar jas otbasynyń osy úıden páter alý qýanyshyna tap keldik. Osy turǵyn úılerge áleýmettik osal toptaǵy otbasylar qonystanǵan.
El Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵy qarsańynda aýdan ortalyǵyndaǵy jańa saıabaqtyń tórinde memleket qaıratkeri Temirbek Júrgenovtiń eskertkishi ornatyldy. Saıası qýǵyn-súrgin qurbany Temirbek Júrgenov 1898 jyly qazirgi Áıteke bı aýdany Jabasaq aýyldyq okrýgine qarasty Basyqara qopasy degen jerde dúnıege kelgen. Onyń burynǵy ataýy Kenjeǵara bolysy. Basyqara – Júrgenovtiń atasy.
44 myń dana kitap qory, jaqsy jabdyqtalǵan oqý zaldary, joǵary jyldamdyqtaǵy ınterneti bar aýdandyq kitaphananyń ashylý rásimine aýyl kitaphanashylary onlaın platformada qosyldy. Oblys ákimi Ońdasyn Orazalın aýyl kitaphanashylaryna kitap oqýdyń mańyzdylyǵyn jasqa da, eresekterge de uǵyndyrýdyń qajettigin, qazirgi kitaphanalardyń básekelestikke qabiletti bolýy kerektigin aıtty. Shalǵaıdaǵy aýyldar men ortalyqtaǵy kitaphanalardyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn jabdyqtaýdyń mańyzdylyǵyna toqtalǵan oblys ákimi aýyl kitaphanalaryn shetel klassıkteriniń shyǵarmalarymen, zamanaýı aýdarma kitaptarmen tolyqtyrýǵa tapsyrma berdi.
Aýyldardaǵy ınternet baılanysyn jaqsartý maqsatty túrde iske asyp jatyr. Sonyń bir kórinisi, Tolybaı men Aqtasty aýyldary ortasyna bıik munaralar ornatylyp, endi Aqqum aýylynda da jalǵasyn tappaqshy. Osy saparda Áıteke bı aýdanynyń shalǵaı aýyldarynda zamanaýı ıgilikterdiń birtindep enip kele jatqanyn kórip, áleýmettik nysandar qurylysy únemi jurtshylyqtyń nazarynda bolý qajettigin túsindik. Sebebi, memleket qarjysyn qoǵam baqylasa, jemqorlyq azaıady.
Aqtóbe oblysy