Bırjalyq saýdany damytý kózdeledi

Zań jobasy taýar bırjalary qyz­metiniń talaptaryn jáne ashyqtyǵyn art­tyrýǵa, bırjalyq saýdany damytý úshin básekeli orta men jaǵdaılar jasaýǵa, sondaı-aq bırjalyq saýda kólemin ulǵaıtýǵa baǵyttalǵan. Atalǵan qujat jóninde Saýda jáne ıntegrasııa mınıstri Baqyt Sultanov baıandama jasady. «Qujat taýar bırjalarynyń qyzmetin retteýdi zańnamalyq jetildirý boıynsha Memleket basshysynyń 2020 jylǵy 1 qyrkúıektegi Joldaýyn iske asyrý jónindegi Jalpyulttyq is-sharalar josparynyń 46-tarmaǵyn oryndaý úshin ázirlendi. Zań jobasynda zańnamalyq baza­ny halyqaralyq talaptar men stan­dart­tarǵa sáıkes keltirý, sondaı-aq bır­jalyq saýdany damytý boıynsha tolyq­tyrýlar kesheni kózdelgen. Olardy iske asyrý ornyqty jáne básekege qabi­letti otandyq bırjalyq salany qalyp­tas­tyrýǵa múmkindik beredi. Usynylyp otyr­ǵan zań jobasynyń negizgi bólim­derine toqtalyp keteıin. Qazirgi ýaqyt­ta Qazaq­standa 19 taýar bırjasy lısen­zııa­lanǵan. Ulttyq statıstıka bıýrosy­nyń derekterine sáıkes bırjalyq kelisim­derdiń sany 2009 jyly 1 119-dan 2020 jyly 48 000 kelisimge deıin, ıaǵnı 50 ese­ge ósti. Bul rette, jetekshi úsh taýar bır­jasynyń («Astana», ETS, «Kaspı» bır­jalary) bırjalyq saýda-sattyq kóle­mi 2020 jyly 291,2 mlrd teńgeni, ıaǵnı barlyq saýda-sattyq kóleminiń 30 pa­ıy­zyn qurady. Turaqty bırjalyq sala­ny qalyptastyrý maqsatynda zań jo­ba­synda taýar bırjalarynyń eki deń­geıli júıesin engizý usynylady», dedi B.Sultanov.

Vedomstvo basshysynyń aıtýynsha, birinshi deńgeı saýda-sattyqty bırjalyq taýarlarmen júzege asyratyn taýar bırjalary úshin jarǵylyq kapıtaldy 700 myń eselengen aılyq eseptik kórsetkishke deıin ulǵaıtý kózdelgen. Ekinshi deń­geı standarttalmaǵan ta­ýarlarmen ǵana saýda-sattyqty júzege asyratyn taýar bırjalary úshin talaptar burynǵy deń­geıde qalady. Iаǵnı jarǵylyq kapı­taldyń eń az mólsheri 300 myń eselengen aılyq eseptik kórsetkishti quraıdy. «Bır­jalardyń túrli tarmaqqa bólinýi bırjalyq saýdany jetildirýge jáne damytýǵa serpin beredi. Iаǵnı tek stan­dart­talmaǵan taýarlarmen saýda-sat­tyq­ty júzege asyratyn bırjalar basqa qa­tysý­shylarmen shoǵyrlanyp, qyzmet­ter spektrin keńeıtip, olardyń sapasyn jaqsartý jáne kólemin ulǵaıtý ar­qy­ly óz potensıalyn arttyrýǵa ty­ry­sady. Qazirgi ýaqytta taýar bırja­lary brokerler men dılerlerdi akkre­dıt­teýdi, sondaı-aq satyp alýshylar men satýshylardyń bir bırjadan ekin­shisine aýysýyn qıyndatatyn ár­túrli talappen ózderiniń ishki bır­jalyq saýda erejelerin belgileıdi. Báse­kel­es­tikti jáne taýar bırjasyna teń qol­jetim­dilikti arttyrý maqsatynda zań jobasynda bırjalyq saýdanyń Biryń­ǵaı qaǵıdalaryn bekitý kózdelgen. Son­daı-aq onda brokerler men dılerler úshin dıskrımınasııalyq sharttar men ereje­lerdi alyp tastaý jónindegi normalar, satyp alýshylar men satýshylar úshin saýda sharttary men rásimderin aýystyrmastan bırjany erkin ózgertý múmkindigi qarastyrylǵan», dedi B.Sultanov.

Osylaısha, Biryńǵaı qaǵıdalarmen olarǵa jekelegen talaptar qoıa otyryp, taýarlar men saýda-sattyqty seksııa­lar bo­ıynsha bólý belgilenedi. Sony­men qatar zań jobasynda taýar bır­jasyna brokerlerdiń jasalǵan kelisim­deriniń kólemine qaraı saralanǵan bır­ja­lyq alym belgileý quqyǵy kózdel­gen. Engiziletin norma turaqty saýda júr­gizetin satýshylar men satyp alýshy­larǵa bırja­lyq alym stavkalaryna je­ńildik alýǵa múmkindik beredi. Bul olardyń bırjalyq saýda kólemin ulǵaı­týǵa múddeliligin arttyrady. «Bır­ja saýdanyń mańyzdy ekojúıesi b­olyp sanalady. Onyń negizgi faktory bır­jalyq ınfraqurylymmen qam­ta­masyz etilgen senimdilik bolyp otyr. Qoldanystaǵy tetikter bır­jalyq saýdadaǵy jetkizýshilerdiń jaýap­ker­shiligin kózdemeıdi. Búgin kepildik ári saqtandyrý qorlary taýar bırjasynyń jáne osy taýar bırjasynda akkredıttelgen brokerlerdiń qarjy resýrstarynan qalyptastyrylady. Sondyqtan osy zań jobasy aıasynda bırjadaǵy keli­simderdi saqtandyrýdy engizý múm­kindigi qarastyryldy. Bul standartty jáne qosarlanǵan qarsy aýksıon rejimderinde iske asyrylady», dedi Saýda jáne ıntegrasııa mınıstri.

Mınıstrdiń aıtýynsha, kelisimderdiń jasalýyn jáne sharttardyń orynda­lýyn saqtandyrý quralyn engizý barlyq qatysýshynyń táýekelderin azaıtady, olardyń jaýapkershilik deńgeıin ári bırjalyq saýdanyń tartymdylyǵyn arttyrady. «Sondaı-aq zań jobasynda mınıstrlikke eń tómengi qarjylyq turaqtylyqtyń shegin belgileý boıynsha quzyret berý usynylady. Usynylǵan qural novella emes. Bul praktıka shet­elderde, máselen, AQSh, Ulybrıtanııa, Alma­nııa, Sıngapýrda, sondaı-aq mem­le­kettik satyp alýdyń ulttyq júıe­sinde qoldanylady. Bul shara ótkizi­le­tin saýda-sattyqtardyń sapasyn art­tyrýǵa múmkindik beredi, kelisimder qaýip­sizdiginiń qosymsha quraly bolyp sanalady, potensıaly dármensiz ónim berýshiler shegeriledi, sondaı-aq bır­jalyq saýdaǵa qatysýǵa múddeli tul­ǵalardyń «kóleńkeden» shyǵýyn yntalandyrady», dedi vedomstvo basshysy.

Qujatty talqylaý barysynda depýtattar birqatar zańnamalyq normaǵa, atap aıtqanda Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrliginiń saýda-sattyqqa qaty­sýshylardan bırjalyq alymnyń eń tó­mengi mólsherin shekteý quqyǵyn kóz­deıtin ózgerister men tolyqtyrýlar en­gizý týraly másele kóterdi. Depý­tat­­tar­dyń pikirinshe, bul norma bırja­lar­dyń kásipker – klıentterine teris áser etýi múmkin. Osyǵan saı otyrys­ta N.Nyǵmatýlın depýtattardyń usy­­ny­­syn qoldap, eger zań jobasy Úki­met re­dak­sııasynda qabyldansa, baǵa sura­nys pen usynyspen retteletin kezde bá­se­kelestiktiń negizgi qaǵıdasy buzy­latynyn atap ótti.

Palata Spıkeri atap ótkendeı, bır­jalyq alym mólsherine qatysty dem­pıng túrindegi bırjalardyń jaýap­ker­shilikten tys áreketterine keletin bolsaq, onda bul jerde zań jobasynda kórsetilgen basqa da tásilder jetkilikti.

Sonymen qatar otyrysta Nurlan Nyǵmatýlın depýtattarǵa «kómirtegi bir­likterin» satý úshin arnaıy bırja­lar­dyń jeke túrin bólý týraly usynys aıtyp, osy jyldyń basynda Ekolo­gııalyq kodeks qabyldanǵanyn, onda kómir­tegi birlikterin satý múmkindigi qarastyrylǵanyn aıtty.

Búginde barlyq el shamadan tys shy­ǵaryndylarmen belsendi kúres júr­gize bastady. N.Nyǵmatýlınniń aıtýynsha, osyǵan baılanysty bizde de ónerkásip kásiporyndaryna «tegin» kvotalar kezeń-kezeńimen qysqaratyn bolady. Kvotadan tys barlyq shyǵaryndy úshin kásiporyndar tólemek. Iаǵnı olar jańa tómen kómirtekti tehnologııa­lar úshin aqy tóleýdi nemese qosymsha kvo­talar satyp alýdy tańdaýy kerek. Osy rette, Májilis Tóraǵasy «kómir­tegi bir­lik­teri» saýdasy boıynsha maman­dan­­dy­rylǵan bırjalar quryp, álemdik tájirıbeni ustaný kerektigine nazar aýdardy.

N.Nyǵmatýlınniń pikirinshe, mundaı tásil bolashaqta bizdiń bırjalyq qatysýshylarǵa halyqaralyq naryqqa shyǵýǵa múmkindik beredi. Osyǵan sáıkes Palata Tóraǵasy atalǵan zań jobasy boıynsha jumys tobyna jaýapty mınıstr­likpen birge ekinshi oqylymǵa deıin ózgertýler engizip, qajet bolǵan jaǵdaıda normalardy Ekologııalyq kodekspen sáıkestendirýdi usyndy.

Jalpy, otyrys barysynda depýtattar zattar men materıaldardyń quramy men qasıetteriniń standartty úlgilerin jasaý jáne qoldaný jónindegi yntymaqtas­tyq týraly kelisimdi ratıfıkasııala­dy. Kelisim saýda-ekonomıkalyq, ǵylymı-tehnıkalyq jáne yntymaqtastyqtyń ózge salalaryndaǵy tehnıkalyq kedergilerdi joıýǵa, sondaı-aq memleketterdiń zattar men materıaldardyń standartty úlgi­lerine qajettiligin qamtamasyz etýge ba­­ǵyttalǵan. Qujat osy Kelisimge qa­tysý­­­shy memleketterde qosymsha sy­naq­­tar júrgizbesten, ulttyq jáne mem­leket­­aralyq standartty úlgilerdi jasaý men qol­danýdy, sondaı-aq memleket­ara­lyq stan­dartty úlgilerdi qoldanýdy kózdeıdi.

Otyrysta Palata depýtattary kásip­kerlik qyzmet salasynda jańa retteý­shilik saıasatty engizý jáne bıýdjet zańna­ma­syn jetildirý máseleleri boıynsha ózge­ris­ter men tolyqtyrýlar engizý týraly zań jobalaryn ekinshi oqylymda maquldady.

Otyrys sońynda Májilis depýtattary memlekettik organdar basshylaryna depýtattyq saýaldar joldady.