Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasynda: «Táýelsizdik jyldarynda halqymyzdyń ótkenin zertteýge qatysty aýqymdy jumys atqaryldy. Elimizdiń tarıhı jylnamasyndaǵy aqtańdaqtardy qaıta qalpyna keltirýge jol ashqan «Mádenı mura» baǵdarlamasy tabysty iske asyryldy. Biraq babalarymyzdyń ómiri men olardyń ǵajap órkenıeti jónindegi kóptegen derekti qujat, áli de bolsa, ǵylymı aınalymǵa túsken joq. Sondyqtan ejelgi dáýirden qazirgi zamanǵa deıingi kezeńdi qamtıtyn barlyq otandyq jáne sheteldik muraǵat dúnıesine eleýli irgeli zertteýler júrgizý úshin «Arhıv-2025» jetijyldyq baǵdarlamasyn jasaýymyz qajet dep sanaımyn», degen bolatyn.
Qundy kitaptar qory tolyqty
Osy oraıda, Elbasy tapsyrmasy negizinde 2017 jyly elorda tórinde Mádenıet jáne sport mınıstrligine qarasty Qoljazbalar jáne sırek kitaptar ulttyq ortalyǵy qurylǵan edi. Bul ortalyqtyń negizgi qyzmeti – Otanymyzdaǵy jáne shetelderdegi Qazaqstan tarıhy men mádenıetine qatysty qoljazbalar men sırek kitaptar jáne qujattardyń kóshirmelerin jınaý, saqtaý, olardy qalpyna keltirý, arnaıy zertteý arqyly ǵylymı aınalymǵa engizý, qajet etken jaǵdaıda kópshilik ortaǵa usyný bolatyn.
Joǵaryda atap ótilgen maqsat-murat úrdisin qanaǵattandyrý hám ortalyqtyń muraǵat qoryn tolyqtyrý maqsatynda burynǵy Qujattaný jáne arhıv isi jónindegi ǵylymı tehnıkalyq aqparattyq ortalyqtyń baı qory jańadan qurylǵan Ulttyq ortalyqtyń qazynasyna aınalsa, Ulttyq akademııalyq kitaphana qorynan da sırek kitaptar alynypty. Búginde ortalyq qorynda – elimizdiń tarıhy men mádenıetine qatysty tyń derekterge toly 10 myńnan astam mura jınaqtalsa, bulardyń 300-den astamy arab, parsy, túrki tilderindegi qoljazbalar men sırek kitaptar eken.
Osylardyń ishindegi eń kónesi – Qoja Ahmet Iаsaýıdiń arab tilinde jazylǵan «Dıýanı hıkmet» qoljazbasy jáne Mahmut Qashqarıdiń «Dıýanı lýǵat at-túrik» kitaby. Sonymen qatar ortaǵasyrlyq aqyn-ǵulamalar Nıdjamı men Bedıldiń qoljazba óleńderi, túrki halyqtarynyń ejelgi shejiresin jazǵan ǵulama-tarıhshy Ábilǵazy Bahadúr hannyń «Túrik shejiresi», 1928 jyly Tashkentte basylǵan Altyn Orda tarıhyna qatysty «Shaıbanı han dastany», Shákárim Qudaıberdiulynyń 1924 jyly Semeıde jaryq kórgen A.S.Pýshkınnen aýdarǵan «Dýbrovskıı áńgimesi», onyń syrtynda HIH-HH ǵasyrlarǵa tán Quran, Islam aqıdalary, fıkh máseleleri, hadıster, hıkmet sózder men tarıh, ádebıet, geografııa, etnografııa, logıka salasyn qamtıtyn qoljazbalar men sırek kitaptar bar.
Keńes dáýirin qamtıtyn 1929-1940 jyldar aralyǵynda latyn grafıkasymen jaryq kórgen kitaptar, fızıka, matematıka, hımııa, geometrııa sekildi mektep oqýlyqtary, 1912-1929 jyldar aralyǵynda tóte jazýmen basylǵan qazaq jáne orys klassıkteriniń eńbekteri, qazaq oqymystylary – Sh.Ýálıhanov, Sh.Qudaıberdiuly, A.Baıtursynuly, Y.Altynsarın, Á.Bókeıhan, M.Dýlatov, J.Aımaýytov, M.Tynyshbaev, M.Jumabaev, S.Seıfýllın, t.b. aǵartýshylardyń eńbekteri, orys jáne shetel ǵalymdary A.Levshın, G.Potanın, G.Mıller, N.Rychkov, V.Radlov, V.Bartold, t.b zertteýleri, ál-Farabıdiń ár jyldary baspadan shyqqan kitaptary, Abaı Qunanbaıulynyń shyǵarmalary, Petr I men Ekaterına II kezinde jazylǵan Reseı ımperııasy zańdar jınaǵynyń 600-ge jýyq danasy saqtalýda. Bul qujattar qazirgi kezde zań jáne quqyq salasyn zertteýshilerdiń úlken qyzyǵýshylyǵyn týdyrýda.
Sondaı-aq 1890 jyldan bastalatyn Aqmola, Torǵaı, Syrdarııa, Oral, Semeı oblysy, Jetisý óńiri boıynsha aýyl sharýashylyǵy, demografııa, mal sharýashylyǵy, t.b. salany qamtıtyn málimetter jınaǵy sırek kitaptar qoryn tolyqtyrsa, tóte jazýmen jazylyp, áli zerttelmegen ensıklopedııalyq eńbekter de barshylyq. Bul jerden latyn, qytaı, orys tilinde shyqqan oqýlyqtardy da tabýǵa bolady. Sırek kezdesetin kitaptyń alty myń jarymy negizgi zalda ornalassa, qalǵan úsh myń jarymy qoımada tur. Ondaǵy qoljazbalar jeke-jeke qaptalyp, standartqa saı saqtalǵan. Keıbir derekterdiń elektrondy varıanty da jasalǵan. Bir kemshin tusy – bul muralarǵa sıfrlandyrý áli jasalmapty.
Shette jatqan shedevrler
Sóz basynda aıtap ótkenimizdeı, Ulttyq ortalyq Elbasy tarapynan tapsyrylǵan «Arhıv-2025» baǵdarlamasyn tolyǵymen júzege asyrý úshin shekaradan tys jerlerde jatqan elimiz tarıhyna qatysty qujattardy zerttep, jınaýmen tyńǵylyqty shuǵyldanýda. Osy maqsatta – arab jáne parsytanýshy ǵalymdar tobyn quryp, jumys júrgizýde. Nátıjesinde, halyqaralyq deńgeıde ǵylymı-mádenı baǵytta: Saýd Arabııasy Koroldigindegi orys-arab zertteýleri aqparat qorymen, Ystanbul qalasynda ornalasqan Islam yntymaqtastyǵy uıymy janyndaǵy Islam tarıhy, óneri, mádenıetin zertteý ortalyǵymen, Meshhad qalasyndaǵy Astan Kýds Razavı kitaphanalar, mýzeıler, qujattar ortalyǵy uıymymen, О́zbekstan Respýblıkasy Ál-Bırýnı atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtymen, Halyqaralyq Islam akademııasymen, Armenııa Respýblıkasynyń Mesrop Meshtos atyndaǵy «Matenadaran» kóne qoljazbalar ǵylymı-zertteý ınstıtýtymen yntymaqtastyq baılanys ornatylypty.
Nátıjesinde, shetel muraǵattarynda saqtalǵan sırek muralardyń birqatar tizimdemesi jasaqtalyp, olarǵa túsinikteme, ańdatpa annotasııasy ázirlenipti. Atap aıtqanda, Júsip Balasaǵunnyń «Qutadǵý bilik» dastany HI ǵ. (Ál-Berýnı atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýty men Vena Ulttyq kitaphanasy), Qoja Ahmet Iаsaýıdiń «Dıýanı hıkmet» kitaby HII ǵ. (Sankt-Peterbýrg Shyǵystaný ınstıtýty), Nasreddın ıbn Býrhanaddın Rabǵýzıdiń «Qysas ýl-ánbııa» kitaby HIV ǵ. (Sankt-Peterbýrg Shyǵystaný ınstıtýty), Qutybtyń «Husraý Shyryn» dastany HIV ǵ. (Parıjdiń Ulttyq kitaphanasynda saqtaýly), Qadyrǵalı Jalaırıdiń «Jamıat-taýarıh» jınaǵy («Jylnamalar jınaǵy») HVII ǵ. (Sankt-Peterbýrg ýnıversıteti kitaphanasy) jáne t.b qundy týyndylardyń kóshirme-faksımılesi ákelinip, olar kópshilik kózaıymyna aınaldy.
Onyń syrtynda, Túrkııadaǵy Islam tarıhy, óneri men mádenıetin zertteý ortalyǵynyń qyzmetkeri, professor Á.Múmınovpen birlesken joba negizinde Túrkııa elinen musylman áleminiń úshinshi halıfasy haziret Osmannyń kezinde jazylǵan Qurannyń kóshirmesi ákelinse, Saýd Arabııasy ortalyqqa 500 myń kitap jınaqtalǵan hard dısk tartý etipti.
Joǵarydaǵy qundy jazba derekterdiń mazmunyn taldap, jan-jaqty sıpattama jasaý úshin birqatar ǵylymı-praktıkalyq jumys atqarylyp, arab jáne parsy tili mamandarynyń atsalysýymen qordaǵy 300-den asa arab, parsy, kóne túrki tilderindegi qoljazbalar men sırek kitaptarǵa ǵylymı annotasııa berilip, nátıjesinde «Knıjnoe sobranıe Nasıonalnogo sentra rýkopıseı ı redkıh knıg» atty ǵylymı katalog daıyndalǵany quptarlyq. «Aldaǵy ýaqytta qoljazbalar jáne sırek kitaptardy qoldaný jáne zertteý boıynsha ádistemelik jasaý, júıeleý jáne klassıfıkasııalaý boıynsha ádistemelik materıaldar ázirleýdi josparlap otyrmyz», deıdi Qoljazbalar jáne sırek kitaptar ulttyq ortalyǵy dırektorynyń orynbasary Qaıyrjan Kúzembaev myrza.
Restavrasııalaý isi jolǵa qoıyldy
Qandaı da bir kóne mura qoryn saqtaýshy mekeme ishinde restavrasııalaý jumysy júrgizilýge tıis. Bul – óte qajettilik. Osy oraıda, Qoljazbalar jáne sırek kitaptar ulttyq ortalyǵy ishinde jınaqtalǵan kóne muralardy murtyn buzbaı saqtaý úshin arnaıy «Restavrasııa zerthanasy» jumys istep tur. Bul zerthanada kóne qoljazbalar men sırek kitaptardy tazalaý, dezınfeksııa jáne dezınseksııalaý arqyly qalpyna keltirý jumystary, túpteý, konservasııa jumystary jasalýda.
Mundaǵy mamandar restavrasııalaý arqyly kóne qoljazbany bastapqy deńgeıine keltirmese de, kitapty zııandy zattardan tazalap, onyń saqtalýyna jaǵdaı jasaý arqyly quryp ketýden saqtaý qajettigin ótep otyr. Kóne jazbalardy qaıta qalpyna keltirý jumystary uzaq prosess ekeni belgili. Jumystyń maman densaýlyǵyna zııandy jaqtary da jetkilikti. Kitaptaǵy shań, ártúrli bakterııa men sańyraýqulaq arnaıy qorǵanysty qajet etedi. Osyǵan qaramaı restavratorlar sońǵy bir-eki jylda 76 kóne kitaptyń jańǵyrtpasyn jasap úlgeripti. Bul maqtarlyq hám maqtanarlyq dúnıe.
Bul – basy. Bolashaqta bul jerde jańǵyrtýdy qajet etetin mura kóp. Keıbir on shaqty ǵasyrdyń júzin kórgen kitaptardy jańalamasa áste bolmaıdy. Halyqaralyq statıstıkaǵa sensek, AQSh-ta 20 paıyz kóne qujat quryp ketýdiń aldynda tursa, Reseıde bul kórsetkish 40 paıyzǵa deıin jetýi múmkin ekeni aıtylýda. Al Qazaqstanda bul derek belgisiz. Sebebi qandaı da bir kóne jazba, sırek qujat hám kitaptyń restavrasııany qajet etý-etpeýin maman ǵana aıta alady. Kitap restavrasııasy – óz aldyna úlken ǵylym. Oǵan hımııa, fızıka, ekologııanyń da qatysy bar. О́ıtkeni kitaptyń durys saqtalýy qorshaǵan ortanyń ylǵaldylyǵyna, temperatýrasyna, jaryqtyń túsýine de baılanysty.
Bir aıta keterligi, elimizde restavrator mamandarǵa arnalǵan qazaqsha oqýlyq áli kúnge joq. «Bul olqylyqtyń ornyn bolashaqta toltyramyz», deıdi Ulttyq ortalyq mamandary. Dál qazir álemde restavrator mamandardy kásibı deńgeıde Iran, Túrkııa, Reseı daıarlaıdy. Ataǵan eldermen ornatqan yntymaqtastyq sheńberinde ortalyq mamandary Armenııa, Ońtústik Koreıa, Túrkııa, Iran elderine baryp, biliktilik deńgeıin jetildirýde.
Sózimizdi túıindep aıtar bolsaq, Elbasy Nursultan Ábishuly «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynda atap ótkendeı, «Maqsatqa jetý úshin bizdiń sanamyz isimizden ozyp júrýi, ıaǵnı odan buryn jańǵyryp otyrýy tıis» ekenin eskersek, ulttyq sanamyzdy jańǵyrtatyn qural osyndaǵy kóne jazbalar men qundy muralar ekeni anyq.