Sáýle Samaeva:«Tańǵajaıyp dúnıeni» maǵan arnap edi

 Apta saıyn eki ret hat jazatyn

– О́mir boıy ádebıetke adal qyzmet etken, qalamyna sert berip, súbeli týyndylar jazǵan qabyrǵaly jazýshy­myz Qabdesh Jumadilovtiń shyǵarmasyn kúlli oqyr­man qy­zyǵyp oqy­dy. Biz jazý­shy­nyń shyǵar­mashylyǵymen ta­nyspyz, al sizben kezdes­ken­de­gi bozbala Qabdesh qandaı edi?

– Men 1963 jyly Qazaq pedagogıka ınstıtýtynyń fızıka-matematı­ka fakýltetiniń fızıka bóliminde oqyp júrgenmin. Sol kezde matematıka bó­li­minde Úsen, Maqsutqalı degen «aǵaılar» oqy­dy. Ol kisiler úıli-barandy adamdar bolatyn. Jastary úl­ken. Son­dyqtan da stýdentter ol kisilerdi «aǵaı» deıtin. Pán sabaqtaryn bólek oqy­ǵany­myzben, keıbir ortaq leksııalar­dy birge tyń­daıtynbyz. Jataqhanada tura­myz. Jerles­tigimiz bar, anda-sanda bas qosa­tynbyz.

Sondaı kúnderdiń birinde, kóktemniń bir meıramynda, osy aǵaılar óte qýanysh­ty edi.

– «Bú­gin bizge Qabdesh keledi» dep máz-meıram bolyp otyrǵan. – «Ol kim?» dep suraǵanymda, – «Sháýeshek gımnazııasynda birge oqyǵan synyptasymyz» dep jaýap qaıtarǵan. Keshke jaqyn sol kisi de keldi. Ol maǵan bir jú­deýleý, buıra shashty, baıypty aǵaı bolyp kórindi. Dastarqan basynda solar birimen-biri qa­ýy­shyp, ótken-ketkenderin áńgime qylyp uzaq otyrdy. Artynan aǵaılardan – «Sy­nyptasyńyz óte júdeý eken. Aýrý ma?» dep suradym ǵoı. Olar – «Joq, oıbaı! Arǵy betten kóp qýǵyn-súrgin kórip, 1962 jylǵy kóshti bastap shekarany buzyp ótken. Sodan endi-endi ǵana esin jınap jatyr» dep anyǵyn aıtqan. Birinshi ret Qabdeshti osylaı kórdim.

Biraz ýaqyt ótip, sol kisini qaıta kez­destirdim. Almatyda tura­tyn bir jaqyn týysymnyń úıine barǵanmyn. Qarasam, Qab­desh te sol úıde otyr eken. Úı ıesi – bir kezde Úrimjide ákem­­niń shákirti bolǵan Ýálı Bekenov degen kisi, bizdi taǵy da jaqsylap tanystyrdy. Sodan keıin Qabdesh jataqhanamyzdaǵy synyptastaryna jıi keletin bolǵan soń aralasyp kettik. Ol kezde Qabdesh bozbala emes, jasy jıyrma besten asqan, kóp kórgen, aqyl toqtatqan baısaldy adam edi.

– Sizge ǵashyqtyq hatyn jazǵan shyǵar? Ne dep jazǵany esińizde me?

– Iá, Qabdesh maǵan kóp hat jazatyn. Stýdentter jazda oqýdan bosap demalysqa shyǵatyn. Men de ýaqytymnyń kóbin aýylymda ótkizetinmin. Sol kezderi aptasyna bir emes, eki hattan kelip turatyn Qabdeshten. Ol sálem hattaryn arab alfavıtiniń tóte jazýymen jazatyn. Kúz­degi «selhoz» jumystaryna bar­ǵanymyzda da hattary kelip turdy. Synyptastaryna tapsyryp qoıǵan bolý kerek, turǵan jerimizdiń adresin bilip alypty. Keıde óleńdetip jiberetin. Meniń esimde qalǵany myna sózderi:

Ýaıym túbi – teńiz,

Batasyń da ketesiń.

Táýekel – jel qaıyq,

Minesiń de ótesiń.

– Atajurtqa alǵash kelgen jyldary kóp qıyndyq kórdim deýshi edi, qalaı eńserdińizder?

– Qabdesh atajurtqa 1962 jyldyń sáýir aıynda kelgen. Men Qabdeshti 1963 jyldyń kókteminen, Qazaq memle­kettik ýnıversıtettegi oqýyn qaıta jal­ǵastyrǵan kezinen bastap bilemin. Osy eki aralyqta Qabdesh shekara asyp atamekenine oralǵan eki júz myńnan astam adamnyń aýyl-aýylǵa bólinip ornalasýyna, kelgen jerlerinde qaıta jańǵyryp, jańa ómir bas­tap ketýine aralas­qan adam­dardyń biri edi. Sol kezdegi qı­yn­shylyqtar men basynan ótker­gen oqıǵalardy óziniń ǵumyr­namalyq «Tańǵa­jaıyp dúnıe» atty romanynda egjeı-tegjeıli sýretteıdi.

 

Birinshi oqyrmany men edim

– Eń alǵashqy týyndysy jaryq kórgende jazýshy qan­daı kóńil kúıde boldy?

– Qabdeshtiń úılenýimizge deıin bir­talaı óleńderi men áńgimeleri gazet-jýrnaldarda jaryq kórgen edi. Shyǵarmalary bólek kitaptar bolyp ekeýmiz qosylǵannan keıin ǵana basylyp shyǵa bastady. Birinshi kitaby – «Jas dáýren» degen óleńder jınaǵy da, ekinshisi – «Qazdar qaıtyp barady» degen áńgimeler jınaǵy. Kitap shyqqan kezder qýanyshqa toly edi, árıne. Ásirese Qabdeshtiń bi­rinshi «Kókeıkesti» degen romany 1968 jyly jeke kitap bolyp shyqqanda onyń shat­tanyp qýanǵany esimde. Ana­syna kitabyn kórsetkende Qanıpa enemniń de qýanyshynda shek bolǵan joq. Kitapty súıip, Qabdeshke batasyn jaýdyrdy. Sol ki­taptan bastap Qabdeshtiń búkil jazǵan­dary: áńgimeleri, povesteri, romandary men maqa­lalary – báriniń birinshi oqyr­many men edim. Tazaǵa kóshirip bergen qoljazbalardy mashınkaǵa basyp bere­tinmin. Qabdeshtiń jazý jazǵanda qandaı kúı keshkeni, bári kóz aldymda. Týyndylarynyń ja­ryq kórýiniń qan­shalyqty qıyn jumys bol­ǵanyna men kýágermin.

– «Sońǵy kóshtiń» jazyl­ǵanyna da jarty ǵasyrdan asty, árıne, bul shyǵarma baǵa­syn aldy. Biraq osy romanyna jazýshynyń óz kóńili toldy ma? «Anaý jerine ózgeris engiz­sem» degen áttegen-aılary bolmady ma?

– Ondaı suraqty men de qoıǵanmyn. Qabdesh ótken jyldan beri, ásirese bıylǵy 2021 jyldyń qysynda, jınaqtar daıyndaı otyryp óz qalamynan týǵan kitaptaryn túgeldeı qaı­ta oqyp shyqqan. – «Qalaı, óz­geris engizem degen jerleri bar ma eken?» dep suraǵanymda, – «Joq. Bári de shetinen shedevr. Shyǵarmalarymnyń bir sózin de ózgertpeımin. Qudaı qulaǵyma qalaı sybyrlasa, sol kúıinde qalady», dep kúlip jaýap bergen edi.

– Bizdiń kóz aldymyzda qara qyldy qaq jaryp ádil sóı­leıtin, shyndyqty aıtýdan jasqanbaıtyn ór minezdi Ju­ma­­dilovtiń beınesi qaldy. Batyl aıta bi­letin minezinen «taıaq» jegen sát­teri boldy ma?

– Qabdesh árqashanda kórkem shyǵar­malarynda da, maqala-suhbatta­rynda da aqıqat pen ádildikti tý etken. Tarıhty burma­laý, urlyq-qarlyq, jazyqsyz bi­reýdi jábirleý, el baılyǵyn talan-taraj­ǵa salý sııaqty qo­ǵam­daǵy ártúrli jaǵymsyz qu­bylystardy baıqaǵanda shydaı almaı aýyr-aýyr taqyryptardy birinshi bolyp kóteretin edi. Sol úshin ózin qoldaǵan qalamdastar ony «bizdiń muzjarǵysh keme­miz» dep te ataıtyn. Ondaı ta­bandylyqty unatpaǵandar da boldy, árıne. Bılik basyndaǵylar da boldy arasynda. Biraq qalyń oqyrmany qoldaǵan, halqyna bedeli asyp turǵan Qabdeshke «taıaq jegizetindeı» eshnárse isteı almady. Ondaıda sheneýnikter kóterilgen máseleni moıyndaýǵa asyqpaı, ádetteginshe úndemeı qutylýǵa tyrysatyn. Bılik ba­syndaǵylardyń taǵy bir ádeti – aıtylǵan sózderi, bólisken oı-tolǵamdary, saıası pozısııa­lary ózderine unamaıtyn qaı­rat­kerlerdiń qaltasynan urý. Mysaly, sońǵy jeti-segiz jylda Qabdesh Prezıdent taǵaıyndaǵan stıpendııany almaı júrdi.

– Qabeń jazýdan sharshaǵanda qalaı demalýshy edi?

– Qalamy júrip jatqan kezde Qabdesh sharshaý degendi bilmeıtin, aılap kúni-túni jumys istep jazý stolynda otyratyn. Keńes zamanynda ár eki-úsh jyl saıyn bárimizdi teńizge aparyp demaldyratyn. Sonyń arqasynda Qara teńizdiń Qyrym men Kavkaz jaǵalaýlaryn, Bal­tyq teńizin ájeptáýir araladyq. Qatar turǵan eki Jazýshylar úıleri ǵoı – bizdiń turatynymyz. Burynyraqta aýlamyz tolǵan aqyn-jazýshy kórshiler, árqaısysy bólek bir jartas. Jaı kúnderi demalys retinde Qabdesh sol kórshilerimen ár nárseni talqylap ýaqyt ót­kizetin, shahmat, bılıard oınaıtyn. Taǵy bir jaqsy kóretin demalysy – otbasymyzben Me­deý men Almaarasan jaqtaǵy ta­bıǵatqa shy­ǵatynbyz, týǵan-týystaryn aralaıtyn. Nemere-shóberelerimen oınaýdan sharshamaıtyn.

Ýaqyttan tys azamat

– Kóp jyldyń aldynda Járken Bó­­deshuly ekeýi týǵan topyraǵy Shá­ýeshek­ke baryp qaıtty. Sol sapary tý­ra­ly sizge nelerdi aıtty?

– Sol saparyn Qabeń Almatyǵa qalyń qar jaýǵan saıyn jıi esine alatyn. 2002 jyldyń aıaǵynda, Qytaıdaǵy Tarbaǵataı aımaǵy ýálıiniń shaqyrýymen, Járken ekeýi on shaqty kún Sháýeshek qalasynyń qurmetti qonaqtary bolyp qaıtqan. Aıtyp keteıin, odan buryn Qabdesh 1962 jyly Qazaqstanǵa kelgeli óziniń týyp-ósken Sibeti, Dórbiljin, Sháýeshek, Úrimjilerdi bir-aq ret kórgen. «Saıası» jaǵynan osy eki sapardyń aıyrmashylyǵy jer men kókteı deıtin. Buryn bar­ǵanynda Qytaı úkimeti Qab­deshti sýyq qabyldap, resmı kezdesýlerge barynsha tyıym salyp, sońyna tyńshylar qoıyp, júris-turysyn baqylap turǵan. Sonyń saldarynan jergilikti ádebıetshiler men synyptas-taǵdyrlas tanys­tary aralasýdan qashqalaqtaǵan kórinedi. Al osy joly Qabeńniń burynǵy ókpe-renishterin tarqatyp, qurmetti qonaqtaryn qalaıda rıza qylamyz degen jergilikti úkimet aımaqtaryn keńinen aralatyp, resmı kezdesýler men mazmundy suhbattardyń ústine qonaqasylaryn berip, shapan­daryn jaýyp, attaryn mingizip degendeı, keremet kútim kórsetken eken. Árıne, Qabdesh Sháýeshektegi ózi kórgen kóp óz­ge­risterdi, burynǵy tanys jer­lerdiń basqasha atalatynyn sóz qylatyn. Biraq sol sapardan ákelgen ózine qatty áser qal­dyrǵan basty áńgimesi – arasy elý-aq shaqyrym shekaranyń ar jaǵy men ber jaǵyndaǵy eki qaladaǵy tártip pen eńbekke degen kózqarastaǵy aıyrmashylyqtar. Sonyń bir mysalyn – qar kúreý men kóshe-joldardy tazalaýdy óziniń «Syzyqtyń arǵy jaǵy» degen maqalasynda keltirgen de. Sonda, bizdiń jaq býldozer taba almaı kólik minýden qalǵanda, arǵy jaqtaǵy halyq qoldaryna bir-bir kúrek alyp, joldaryn bir-eki saǵatta tap-tuınaqtaı qylyp tazalap qoıady eken. Sol sa­parlaryn Járken de óleńdetip sýrettegen.

– Jazýshy «Tańǵajaıyp dúnıe» atty týyndysyn sizge arnap jazdy, osy kitap týraly aıtyp berseńiz...

– «Tańǵajaıyp dúnıe» degen kitaby – ǵumyrnamalyq roman ǵoı, onda Qabeń óziniń es bilgennen bastap kórgen-bilgenin, týǵan-týystaryn, aralasqan adamdaryn, zamandastaryn, qalamdastaryn, qoǵamdaǵy bas­ty oqıǵalar men qubylystardy eg­jeı-tegjeıli sýretteıdi. Búkil ómir shyn­dyǵyn, kórgen qıynshylyqtaryn, bolǵan oqıǵalardyń jaǵymdy-jaǵymsyz keıipkerlerin túgel jasyrmaı ashyq jazdy. Sol keıipkerlerdiń birazyn men de kórdim, oqıǵalar­dyń kýási boldym. Men Qabeń­niń kitapqa kirgizgen, kirgizbegen qıynshylyqtardy jeńip ótkenin, tózim­diligin, tabandylyǵyn bá­rin kórdim. Onyń zaman-qoǵam­nan erekshe bilimdiligine, eńbek­qorlyǵyna, shyǵarmashylyq ta­lan­tyna, adamgershiligine tań­danyp, Qabeńniń ýaqyttan tys azamat ekendigine kózim talaı ret jetken. Aldyma qoıǵan maqsatym – ol kisige barynsha qoldaý kór­setip, úı turmysyndaǵy bolyp turatyn máse­lelerge alańdatpaý. Kitabynyń birinshi betinde «Bul kitabymdy jarly-jaqybaı ke­zimde etegimnen ustaǵan, altyndaı bes bala súıgizip, otbasyn baqytqa keneltken, ala qaǵazdyń azabyn, turmystyń ashysy men tushysyn uzaq jyl birge tat­qan ómirlik serigim Sáýlege arnaımyn!» dep «Tańǵajaıyp dúnıeni» maǵan arnaǵan edi. Meniń eńbegimdi baǵalaǵan bolýy kerek.

– Myna jurt aqynǵa jar bolý qıynnyń qıyny dep jatady. Al kósem sózdi, dala minezdi jazýshyǵa jar bolý­dyń qıyndyǵy bar ma eken?

– Qabdeshtiń minezi qıyn, ashýshań kez­deri de bolatyn. Men úıdegi tynyshtyqqa kóp kóńil bóldim. Aqynǵa da, jazýshyǵa da, ásirese Qabeńdeı qoǵamdyq kózqarastary bar qaıratkerge jar bolý ońaı emes-ti. Onyń shyǵarmashylyq shabytynyń kókke sharyqtap kóterilgen kezderi men tuńǵıyq zertteý jumystaryna súńgigen kezderinde oǵan erekshe jaǵdaı jasaý kerek edi. Sondaı-aq Qabeńniń kóńili tolmaıtyn qoǵamymyzdyń kóptegen salasyndaǵy ártúrli qubylys jetkilikti edi, ondaılardy kúndelikti dastarqan basynda talqylap júıkesin jaılandyrý da meniń mindetim. Eń qarapaıym deńgeıde – otyrǵan jumys orny taza bolýy kerek. Tamaǵyn ýaqytynda berý, kóńil kúıin buzbaý, mazalamaý, júıke júıesine tımeý sııaqty qaǵıdalardy saqtaý kerek.

 

Uzaǵyraq ómir súrse eken dep tiledim

– Oqyrmandar Qabdesh Juma­dilovtiń ómirbaıanyn jaqsy biledi, al ol kisiniń ómir­lik jary bolǵan sizdiń týǵan dalańyz qaı jaqta? Qandaı mamandyq ıesisiz?

– 1943 jyly 20 qyrkúıekte arǵy bettegi Úrimji qalasynda dúnıege kelgen­min. Sondaǵy №17 mekteptiń bastaýysh tórt jyl oqýyn bitirgenmin. Ákemniń aty – Áýken, 1917 jyly Semeı oblysynyń Aqsýat aýylynda ómirge kelgen. Uzaq jyl muǵalim bolǵan, Úrimji aýdanynyń ákimi bolǵan. Sheshemniń aty – Sá­lımash. Semeı oblysynyń Úrjar degen aýylynda týǵan. 1955 jyly áýletimiz el qatarly atajurtymyzǵa oralǵan edi. Orta mektepti Úńgirtas mektep-ınternatynda aıaqtadym. 1967 jyly QazPI-diń fızıka fakýltetin bitirdim. Mamandyǵym sol  fızık. Uzaq jyl fızıka fakýltetinde «Spespraktıkým po spektroskopıı» degen laboratorııada qyzmet istedim.

–  Sizder bala tárbıesine de den qoı­ǵan otbasynyń birisizder, otba­syndaǵy ákeniń róli qandaı bolýy kerek dep oılaısyz?

– Bizdiń tórt ul, bir qyzymyz bar. Uldardy baǵý ońaı emes. Kishkentaı kezderinde mektepte de, dalada da, úıde de ártúrli oqıǵaǵa urynyp júredi ǵoı. Balalardy tártipke salǵanda Qabeń: «Ádildik úshin qataldyqqa bardym» deıtin. Balalarǵa dúnıetanymdyq qundy­lyqtardy túsindiretin. Shejiremizdi uq­tyratyn. Eń bastysy, tárbıeleý taqy­ryptary – ádildik, ótirik aıtpaý, eńbekke baýlý, bilim alý, ýaqytpen sanasý. Osy taqyryptarǵa ómirden, tarıhtan keremet mysaldar keltiretin. Osyndaıda Qabeńniń róli bilinip turatyn. Ásirese, uldar joǵary klastarǵa kelgende, meniń sózim onsha ótpegen kezderde, ákeleri osylaı kózderin jetkizip ılandyratyn.

– Qabdesh Jumadilov atyn­daǵy qo­ǵamdyq qor quryl­dy dep estidik, bul qordyń maq­saty qandaı?

– Qordyń maqsaty – Qabeńniń ómir jolyn shyǵarmashylyq, azamattyq tur­ǵydan nasıhattaý, atyn óshpesteı elimizdiń tarıhynda qaldyrý. Ondaı josparlanǵan is-sharalar kóp. Kesenesine kúmbez kóterýden bas­tap, qala men aýda­n orta­lyqtarynda eskertkishter ornatý, murajaı ashý, shy­ǵarma­laryn orys, aǵylshyn tilderine aýdarý, 20 tomdyq tolyq shy­ǵarmalar jınaǵyn shyǵaryp oqyrmandarǵa, kitap­hanalarǵa taratý, Qabeńniń qazaq áde­bıeti men qoǵamymyzdyń órkendeýine qosqan úle­sine ádil baǵa beretin zertteý jumys­tary men ǵylymı konferensııalar ótkizý – osy sııaqty bastamalarǵa Qabdesh Jumadilov atyndaǵy qor uıtqy bolady.

Aıta keteıin, qordyń tór­aǵasy – kóp jyldan beri ini­sindeı bolyp ketken, talaı is-sharalardy atqarysyp qasynda júrgen kórnekti ǵalym, fılosofııa ǵylym­dary­nyń doktory, professor Ulyqpan Esil­hanuly Sydyqov.

– Qabeńniń oryndalmaǵan armany bar ma? Jarııalanbaǵan shyǵarmalary she?

– Qabeńniń ózi sońǵy suhbat­tarynda jazamyn dep júrgen shyǵarmalaryn jazyp bitirgenin aıtqan. Biraq adamda arman degen bitpeıdi ǵoı. Qabeń halyq múddesi úshin ómir súrdi, qoǵamymyzdyń túzelýin, órkendeýin kórgisi keletin.

Qabdesh ekeýimiz 56 jylǵa jýyq ómir­lik serik boldyq. О́mir­de qıyndyqty da, jaqsy­lyqty da bárin-bárin kórdik. Men qolymnan kelgenshe kómektestim. Qabeń aman bolsa eken, uzaǵyraq ómir súrse eken dep tileýin tiledim. Jaqsy adam edi. Oılamaǵan jerden bizdi tastap kete bar­dy. Qabdesh tyń edi. Bári Allanyń qolynda ǵoı. Qabeń meniń asqar taýym edi. Qorǵanym, janashyrym edi. Qabańnyń bolmysy kóz aldymda. Daýysy, sóılegen sózi qulaǵymda. Otyrǵan orny, úıdegi jú­ris-turysy bári kóz aldymda turady. Ne aıtam. «Jatqan jeriń jaıly, jaryq bolsyn. Imanyń joldas bolsyn. Jany jánnatta bolsyn» deımin.

 

Áńgimelesken

Dúısenáli Álimaqyn,

«Egemen Qazaqstan»