• RUB:
    6.68
  • USD:
    520.93
  • EUR:
    609.07
Basty saıtqa ótý
Rýhanııat 12 Qańtar, 2022

Hıkmettiń kókshetaýlyq nusqasy

640 ret
kórsetildi

Túrkistandaǵy «Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıi sońǵy jyldary «Iаsaýı izimen» atty ǵylymı-tanymdyq ekspedısııa uıymdastyryp, haziret muralaryna qatysty derekter jınaqtaýda. Jýyqta osy maqsatpen Kókshetaý qalasyna at basyn burǵan top oblystyq Ádebıet jáne óner mýzeıi qorynda saqtaýly turǵan «Dıýanı hıkmet» kitabynyń qoljazba kóshirmesimen tanysty.

Osyǵan deıin atalǵan «Hık­metter» jınaǵynyń ózbek, túrik tilderindegi kóne nusqasy anyqtalǵany belgili. Al bul retki Kókshetaý qalasynda ornalasqan Ádebıet jáne óner mý­zeıi qoryndaǵy qol­­jazba kóshirmesin jiti qarap, ózge nus­qa­lar­men sa­lys­­tyra zert­te­gen fılologııa ǵy­lym­darynyń kandıdaty Imanǵazy Nurahmetuly bul jádigerdegi jyr jol­­­dary eski shaǵa­taı tilinde ja­zylǵan hám qoljazba óte kóne nus­qa degen paıym aıtypty.

Bul kitap shamamen XVI-XVII ǵasyrlar aralyǵynda Buhar qaǵa­zyna túsirilgen. Kitap orta ǵasyrlyq jazba-ádebı tildiń sha­ǵataı nusqasy – qypshaq dıa­lektisinde jazylǵan. Mura tili qazirgi qazaqtyń ádebı-jazba tiline óte jaqyn. Buǵan deıin bel­gili bolǵan nusqalar ejelgi oǵyz dıalektisi, ıaǵnı qazirgi ózbek tiline jaqyn jazylǵan.

Mýzeıdegi qoljazba nusqa sırek kezdesetin úlgi. 90 betten turatyn qoljazbany tolyq aýdar­ǵan jaǵdaıda bu­rynǵy málim bolǵan 3 nusqa­men salystyrýlardyń nátı­je­sinde transkrıpsııalyq, má­tin­dik, kórkem poetıkalyq úlken aıyrmashylyqtyń, ózge­sheliktiń betin ashýǵa bolady jáne bul qol­jazba qazaq áde­bıeti úshin de, til tarıhy úshin de, ejelgi dinı-fılosofııa úshin de teńdessiz qundy, ma­ńyzdy rý­hanı mura.

«Qoljazbany murajaıǵa jergilikti turǵyndardyń biri tapsyrsa kerek. Kóshirmeniń qashan, qaı jerde, kimniń qoly­men jazylǵany týraly naqty derek joq, bas-aıaǵy jyrtylǵan, saqtalýy asa jaqsy emes, tym eski qoljazba ekeni belgili. Syrt­qy betinde «Bekmuhammet Ahmetuly» (Bekmaǵambet bolýy da múmkin) degen adamnyń aty jazylǵan. Sonyń aıaq jaǵynda «ıesi Molla Bekmuhamet» degen sóz bar. Bul adam hıkmet­terdi kóshirip jazýshy ma? Qoljaz­bany saqtaýshy ma? Ol jaǵy anyq emes. Mura­jaı dırektory Nurbek Nura­lın: «Bul qoljazbany Kók­she­taýǵa Ońtústik ja­qtan Sarǵaldaq qoja degen kisi ákelip, Sar­ǵal­daq ­qojanyń qyzy Aı­ǵanymnyń qo­lynda saqtalǵan bolýy múm­kin» degen boljam aıtady. Ondaı boljam jasaýǵa qoljazbanyń Ǵ.Músirepov (Rýzaevka) aýdanynan tabylǵany sebep bolǵan sııaqty. Mú­sirepov aýylynda Abylaı zamanynan beri qojalar mekendegen eken. Buhardan oqyǵan ǵulama Sarǵaldaq qojanyń urpaqtary keıinge deıin sonda bolypty. Sarǵaldaq qojanyń ózi Qoja Ahmet Iаsaýıdiń týǵan inisi Sadyr shaıhtyń urpaǵy deıdi. Shoqannyń ájesi Aıǵanym osy Sarǵaldaq qojanyń qyzy eken», deıdi zertteýshi Imanǵazy Nurahmetuly.