Ulttyq anımasııa qoldaýǵa zárý

Mýltfılmder – balalar­dy qyzyqtyryp ýaqytyn ótkize­tin hám tanymdyq turǵyda jetil­diretin tárbıelik qural ǵana emes, naryqqa shyǵatyn kórkem taýar syndy. Elimizde qazaq áde­bıe­­tindegi avtorlyq jáne folk­­lorlyq týyndylardyń je­li­si boıynsha jasalǵan mýltfılm-der qazirgi kúni edáýir mólsherde bar­shylyq. Degenmen búgingi baldyr­ǵandar otandyq mýlt­fılm­derge qyzyǵa ma? Keıingi ýa­qyt­ta oqtyn-oqtyn aýdarylyp jat­qan sheteldik anımasııalyq fılmderdiń taqyryby qandaı? Jalpy, qazirgi mýltfılmderdiń sapasy syn kótere me? Bıylǵy Ba­lalar jylynyń basynda osyndaı tolǵamdy máseleni qozǵaýdy jón kórdik.

Anımasııalyq mýltfılmder – ult­tyq qundylyqtardy, salt-dástúr men tarıhty kórsetetin, jas balanyń sanasyna sińiretin birden-bir ıdeologııalyq qural. Iаǵnı bul qural arqyly kez kel­gen taqyrypty, kez kelgen obrazdy nasıhattaýǵa bolady. О́mirdi endi tanyp jatqan balalarǵa anımasııalyq fılm usynýdyń qaýipti jaǵy da osy. Álqıssa.

Qazaq mýltfılminiń klassıkasy – «Qarlyǵashtyń quıryǵy nege aıyr?» kúni búginge deıin kórermenniń júre­ginde saqtalǵan jyp-jyly estelik­teı nostalgııalyq áser beredi. 1967 jyly túsirilgen Ámen Qaıdarovtyń bul týyn­dysy qazaq anımasııasynyń ­bas­taýy boldy. Qarlyǵashtyń sımvoldyq má­nin asqaqtatqan fılm kelesi jyly-aq Lenıngradta ótken Búkilodaqtyq fes­­tıvalda ekinshi júldege ıe bolyp, álem elderiniń ekrandarynda kórsetildi. Avtordyń odan keıin tú­sirgen «Aqsaq qulan», «Quıyrshyq», «Qo­janasyr – qurylysshy» atty anı­masııalyq fılm­deri de qazaq mýl­tıplıkasııasyna olja bolyp qo­syldy. Osy kezeńde otan­dyq mýltıp­lı­katorlar túsirgen gra­fı­kalyq jáne qýyrshaq fılmderdiń sany júz­den asty. Rejısser-sýretshiler J.Dánenov pen U.Qystaýovtyń «Alpa­mys batyr», «Aıdahar araly», E.Ábdi­rahmanovtyń «Tapqyshtar», «Boz­tor­­­ǵaı», B.Omarovtyń «Úsh sheber», «Qań­­­baq shal», T.Muqanovanyń «Jibek sha­shaq», «Qaıshy», Q.Seıdenovtiń «Ti­gin­shi men aı», «Qadyrdyń baqyty» atty mýltfılmderi altyn qorǵa qo­syldy.

 ...bir mınýty –

250 myń teńge

Sońǵy on jylda bul sala janrlyq erekshelik pen jas kórsetkishine qaraı kontent óndirý, túrli taqyryptyq baǵyt pen stılderdi ıgerýde aıtarlyqtaı alǵa basty. Al keıingi jyldary otan­dyq anımatorlar kópshilikke «Qoshqar men teke», «Er Tóstik jáne Aıdahar», «Muzbalaq», «Qazaq eli» sııaqty t.b. kóp­tegen týyndy usyndy.

Búginde bul mýltfılmderdiń de­ni «Balapan» telearnasynan kórse­tilip júr. Desek te balalarǵa usy­ny­lyp jatqan bul jobalar belgili bir deń­geıde nátıje kórsetkenimen, eli­mizde tolyqqandy qazaqtildi kontent qalyptastyra almaı keledi. Árıne, bu­ǵan áser etýshi faktorlar kóp.

«Qazaqstan» RTRK Basqarma tór­aǵa­sy­nyń orynbasary Maqpal Jumabaı Qazaqstannyń ózinde bir ǵana balalar arnasy bolsa da, ol álemniń alpaýyt ba­lalar kanaldarymen básekege túsip otyr­ǵanyn aıtady.

«Álemdik arnalardy ózge tilderde s­pýtnıktik kanaldardan nemese ınternetten tikeleı kórýge múmkindik bar. She­teldik arnalar ár úıde qoljetimdi. Iаǵnı biz qazir jan-jaqty básekeniń ishindemiz. El ishinde «balalar shetel mýltfılmderin ǵana kóredi» de­gen jań­saq pikir bar. Bizdegi zertteý­ler bunyń teristigin kórsetedi. «Balapan» tele­arnasyndaǵy tanymal sheteldik ónim­­nen góri balalarymyz kóp jaǵdaıda otandyq mýltfılmderdi tańdaıdy. Nege? Sebebi bul kontenttiń mazmuny da, ıdeıasy da, keıipkerleri de – ulttyq. Bul mýltfılmdegi qala da, dala da – tanys. Anımasııa túısik arqyly qabyldana­tyn óner túri bolǵandyqtan, balala­rymyz beısanaly túrde ulttyq kontentti tań­daıdy. Bul – qalypty qubylys. Osy sebepten de elimizdegi anımasııanyń aýqymyn arttyryp, óndiris kólemi men qarjysyn básekege laıyqtaý máse­lesi kún tártibinde turýy kerek dep esep­teımin. Biz balalarymyzdyń rýhanı qajetin tolyq óteıtin dárejege je­týimiz qajet», deıdi M.Jumabaı.

Sondaı-aq ol búgingi kúni elimizdegi anımasııa óndirisiniń negizgi bóligi – «Ba­lapan» telearnasynda júzege asy­ryl­­ǵanymen, arnanyń anımasııa ta­rıfi naryqtaǵy eń tómengi baǵa ekenin aıtty.

«Balapan»-daǵy 2D anımasııanyń ­1 mı­­nýty 2021 jyly 220 000-230 000teńge bolsa, 3D formattaǵy anı­ma­sııa­nyń ­1 mı­nýtynyń quny 250 000-280 000 teńge aralyǵyn qurady. Bul ha­lyqaralyq anımasııa naryǵyndaǵy baǵalarǵa saı kelmeıdi. Máselen, hronometrajy 5 mınýttan turatyn 3D for­mattaǵy otandyq mýltserıaldyń bir serııasy 1,4 mln teńge bolsa, týra sol kó­lemdegi reseılik «Masha ı Medved» 3D anımasııalyq serıalynyń 1 mınýt ón­dirisine shamamen 21 mln teńge, al 1 se­rııasyna 105 mln teńgege jýyq qarjy jum­salady. Osy oraıda balalar arnasyn sapalyq ári mazmundyq turǵyda damytý úshin qarjylandyrý kólemin arttyrý keregi anyq», dedi ol.

Aıta keteıik, osyǵan deıin «Ba­lapan» telearnasy 2248 bólimnen tura­tyn jal­py sany 103 anımasııalyq joba da­ıyndady. Bul kórsetkish onyń elimizdegi anımasııalyq jobalarǵa turaqty tap­syrys beretin birden-bir arnaǵa aına­­lyp, osy saladaǵy maman­dardyń ósip, da­mýyna yqpal etip otyr­ǵanyn baı­qatady. Máselen, 2018 jyly – 11, 2019 jyly – 14, 2020 jyly – 23, 2021 jyly 26 anımasııalyq joba jasalyp, efır­ge berildi. Al jyl saıyn shetel­den 30-35 anımasııalyq serıal, 10 tolyq­metrli mýltfılm satyp alynady. She­teldik anımasııalyq jobalar jalpy efır kórsetiliminiń 40 paıyzyn qurap otyr. Sondaı-aq balalar arnasynyń 5 anımasııalyq jobasy AQSh-ta kabel­dik arnalar, al Latyn Amerıkasy elde­rinde VOD jáne onlaın-kanaldar ar­qyly kórsetiledi. Endi «Tynymsyz shó­jeler», «Sábı», «Erkeler», «Shahmat pat­shalyǵy» (bul mýlt­hıkaıa Tatarstan tele­arnasyna sa­tylǵan), «Pyraqtar» jo­balaryn atal­ǵan elderde aǵylshyn, ıspan jáne por­týgal tilderinde kórý múmkindigi bar.

 Bári batyr, bári Aldar...

Otandyq mýltfılmderge kelgende qoǵamda túrli synı pikirler kóp. Bir tarap anımasııalyq fılmder tek batyrlyq ustanymǵa, ıaǵnı bári bir úl­ken ıdeıaǵa jeteleıdi dep sanasa, endi bir tarap qyz balalardyń Elzany («Ho­lodnoe serdse», Disney) erekshe jaq­sy kóretini estetıkalyq sapaly ári je­ńil dúnıelerdiń azdyǵynan deıdi. Bál­­kı, shynynda da qazaq anımasııa­syn­da baldyrǵan qyzdardy qyzyq­­ty­ra­tyn keıipker-hanshaıymdar jasal­maı júrgen bolar. Buǵan qosa ulttyq ta­qyryptardan bólek tanymdyq mýlt­­fılm­derdiń jetispeıtini de ras. Ál­qıssa.

О́tken 2018-2019 jyldary bul sa­lada edáýir qozǵalystar boldy. Máse­len, «Muzbalaq», «Kúltegin» syndy to­­lyq­metrli anımasııalyq fılm­der ja­saldy. Olar kınoteatrlarda kór­se­­tilip, qoǵamda da jaqsy pikirler aıty­­­lyp jatty. Túrli halyqaralyq fes­­­tı­val­darda júldeger boldy. Eske sal­­saq, qazaq anımasııasynyń tuńǵysh fılmi – «Qarlyǵashtyń quı­ryǵy nege aıyr?» álemniń 48 elin­de qoıylyp, úlken baıqaýlarda je­ńimpaz atandy. Alǵashqy anımasııalyq fılmniń osy jetistigin 52 jyldan keıin «Muzbalaq» qaıtalap otyr. Alaıda odan beri osyndaı tolyqmetrli jáne qo­ǵamda kóp talqylanǵan fılm tú­si­rilmeı keledi. «Muzbalaq» re­jısseriniń biri Turdy­bek Maıdan onyń bir sebebi, qazaq anıma­sııasy áli kúnge deıin bir júıege qoıyl­maýynda deıdi.

«Elimizde jaqsy anımasııalyq ­fılm­­­­­dermen kózge túsken azamattar­dy odan ári qoldap, sol baǵytta ja­ńa jo­balarǵa tar­typ, memlekettik tap­syrys­pen taqyryptar berip, toq­taý­syz jumys jasalmaıdy. Al bizde­gi qolynan is keletin mamandar mı­nıstr­­­likten jaýap kútýmen ýaqy­tyn ótkizedi. Al negizinen balalardy qy­zyqtyratyn qazaqtildi kontentter bar. Biraq qumǵa sińgen sýdaı tym az. My­­saly, Aldar kóse týraly júzden asa serıal túsirildi. Ol qoǵamda tany­mal boldy, óıtkeni óte aýqymdy joba edi. Al ondaǵy ıdeologııa men mýlt­fılmniń sapasy, keıipkerleri adam­dy qyzyqtyratyn deńgeıde emes. Jal­­­py, anımasııada jaqsy keıipker­di alyp, kásibı mamandardy toptastyryp, jumys jasasa, bul ónimin bere­di. Árı­ne, munda eń bastysy ulttyq ıdeo­­logııa­ny, ulttyq minezdi birinshi orynǵa qoıý kerek. Onda ómirdi endi tanyp jatqan balanyń tiline, tanymyna, oıyna saı sóılem, is-áreket, oqıǵa bolý kerek. О́ki­­nishtisi, qazir anıma­sııa salasynda áýesqoılar kóbeıip barady. Tehnıkanyń qulaǵyn eki buraýdy biletin azamattardy otyrǵyzyp, personajy, keıipkeri, kompozısııasy joq shala-jansar dúnıeni alyp shyǵady. Balalarǵa usynylyp jatqan osyndaı sapasyz jobalarǵa saraptama jasaıtyn, qoǵamǵa kórsetilýine tyıym salyp jatqan taǵy eshkim joq. Al anı­masııadaǵy aýdarmalardyń jıi ja­salyp, halyqqa qoljetimdi bolyp jat­qany qýantady», deıdi rejısser.

Sondaı-aq ol qazir kórermenniń tal­ǵamy bıik, sheteldik túrli mýltfılm­derdi kóretin halyqty óz otandyq týyn­dymyzben tańǵaldyrý da ońaı emes eke­nine toqtaldy.

«Rýhanı qazynamyzdy anımasııa­lyq fılmge taqyryp eterde onyń sa­pa­lyq, jańa tehnologııalyq jaǵyn da min­detti túrde eskergen jón. Baldyrǵandardyń nazaryna daıyndalǵan dúnıege jalpy balanyń psıhologııasyna qatysty barlyq tarap qatysý kerek. Pedagogter men psıhologter, tipti balalardyń ózine kórsetip, talqylaý mańyzdy. Ár mýltfılm jasalý barysynda osyndaı birneshe deńgeıden ótip, taldanyp baryp jaryqqa shyqsa, onyń kórermenge unaıtyny anyq. Qaı salada bolsyn eńbektiń teri tógilgen jumys kórinip turady emes pe... Al anımasııa rejısserleriniń búgingi mejesi bıýd­jetti ıgerý ýaqytymen shektelip tur», deıdi T.Maıdan.

Iá, bala mýltfılmnen eń aldymen keıipker izdeıdi. Búgingi balalardyń qazaq anımasııalaryna qyzyqpaıtyny da keıipkeri joq bolǵandyqtan bolar. Bári batyr, bári Aldar...

 Qysqa ýaqyt

hám shaǵyn bıýdjet

Elimizde endi damyp kele jat­qan qazaq anımasııasynda bilikti mamandar qanshalyqty jetkilikti? Kadr tap­shylyǵy ár salanyń alǵa basýyna áser etedi emes pe... Bul týraly Anyzfilm kıno­stýdııasynyń rejısseri Tilek ­Tó­leý­­­ǵazy bylaı dep pikir bildirdi.

«Qazaq anımasııasy qazirgi tańda damý deńgeıinde. Oǵan jańa tehnologııany ıgerý, ony óndiristik jobalarǵa qoldaný, anımasııalyq sheberlik, zamanaýı effektiler syndy kásibı faktorlar jetispeıdi. Bunyń bir sebebi – kadr daıarlaý máselesi. Nur-Sultan, Almaty, Shymkent qalalaryndaǵy oqý oryndarynda osy sala boıynsha qa­zirgi jańa tehnologııany úıretpeıdi. Bilikti oqytýshylar da joqtyń qasy. Mysaly, biz anımasııalyq stýdııalarǵa oqý bitirip kelgen stýdentterdiń óndi­ristik jumystarǵa daıyn emes ekenin baıqaımyz. Sondyqtan da qazirgi anımasııada sýretshi, ssenarıst, anımator, rejısser tapshy».

Sonymen qatar otandyq anıma­sııa­­synyń búgingi derti ýaqyt eken. «Iаǵnı rejısserler az ýaqytta sol jobany áıteýir aıaqtap shy­ǵýǵa tyrysady. Oǵan áser etetin bıýd­jetti ıgerý syndy faktorlar da bar, árıne. Máselen, anımasııanyń sheteldegi prak­tıkasynda bir jobaǵa kem degende 3-4 jyl ýaqyt beriledi. Sondaı-aq bir fılmge 500-den asa maman atsalysady, qarjylary da qomaqty. Al qysqa ýaqytta shaǵyn bıýdjetpen jáne az maman qandaı deńgeıdegi mýltfılm jasaıdy dep oılaısyz?.. Degenmen osyndaı jetispeýshilikterge qaramastan ke­ıin­gi 3-4 jylda qazaq anımasııasynda ilge­rileý bar. «Balapan» telearnasynan berilip jatqan mýltfılmderdiń sany kóbeıýde. Odan bólek basqa arnalarda da aýdarma fılmder bar. Bul mýltfılmderdiń ýaqyt óte kele sapasy da sanyna saı keledi dep oılaımyn», deıdi ol.

Eske salsaq, «Ulttyq rýhanı jań­ǵyrý» ulttyq jobasynyń «El rýhy» dep atalatyn ekinshi baǵytynda otan­dyq anıma­sııany damytý mindetteri qarastyryl­ǵan edi. Osyǵan oraı byltyr Mádenıet jáne sport mınıstrligi «Qazaqfılm» janynan Qazaq anıma­sııa birlestigi qurylyp, 40-tan astam ­mýltfılm men qazaqsha kompıýter­lik oıyndar jasaý josparlanyp otyr­ǵanyn, anımasııalyq mektepterdiń ashy­laty­nyn aıtqan bolatyn. Iаǵnı osy jyl­dan bastap, qazaq anımasııasy bólek shy­ǵarmashylyq odaq bolyp, óz aldyna jobalar júrgizbekshi.

«Eger bul shynynda iske asatyn bol­sa, mýltfılm jasaý jumystary toq­tamaıdy. О́ziniń bıýdjeti bolady, óziniń bes, on jyldyq jospary bolady. Anı­masııalyq fılm jasaý toqtamasa, osy saladaǵy mamandardyń da qoly bosamaıdy, izdeniste júredi, biliktiligi arta­dy. Osylaısha, qazaq anı­masııasynyń jańa belesi bastalady dep oılaımyn», deıdi rejısser T.Tóleýǵazy.

Buryn jylyna 4-5 qysqametrli anı­masııalyq fılm, al 2-3 jylda bir tolyq­metrli fılm jasalatyn. Iаǵnı ju­mystyń jıiligi tómen edi. Sol sebep­ten de kóptegen maman bas­qa sa­laǵa ­aýy­syp ketip jatty. Bul kadr­lyq júıe­niń de anımasııanyń damýy­na belgili bir deńgeıde áser etkenin kór­setedi. Al 2019 jyldan beri qazaq anı­masııasyna kóp­te-­­gen jas maman ke­lip, jeke stýdııa­lar ashyp, kýrstar júr­gizgenin baıqap júr­miz. Olar qazir túrli deńgeıdegi mýlt­fılm­der jasap jatyr. Bul da – bú­gingi anıma­sııa­­nyń jetistigi. Rejısser Tilek Tóleýǵazy­nyń aıtýynsha, byltyr Ult­tyq kınony ­qol­daý ortalyǵynyń iske ­qo­sylýymen jańa jo­balar qolǵa alynǵan.

«Onyń birazy óndiriske qosylsa, birazy bir toqtap, bir jalǵasyp, aıaq­talmaı keledi. Biz ótken jyly Ulttyq kınony qoldaý ortalyǵynan saq dáýiriniń órkenıetin, qundylyqtaryn kórsetetin «Altyn adam» atty tolyqmetrli mýlt­fılmdi bastaǵanbyz. О́tken jyldyń aıaǵyna deıin daıyndyq kezeńin bitirdik. Osy jylda úsh aı toqtaıdy dep aıtyldy. Sáýirden bastap óndiris kezeńine ótemiz. Jyl aıaǵynda fılmdi bitiremiz dep jos­parlap jatyrmyz. Biraq berilgen ýaqyt bizge azdyq etedi», deıdi ol.

Aıta keteıik, atalǵan kınostýdııa Ulttyq kınony qoldaý ortalyǵynan «Altyn adam», «Erketaı» tolyqmetrli mýltfılmderi men «Kenje qyz» se­rıalyn jáne «Besik jyry» qysqametr­li mýltfılmin alǵan edi. Bul joba­lardyń ishinde «Besik jyry» men «Ken­je qyz» ótken jyly aıaqtalsa, qalǵan eki joba bıyl usynylýy kerek.

P.S. Táýelsizdik jyldary elimizde kórkem óndiris salasy (ádebıet, teatr, kıno, anımasııa) belgili bir deńgeıde nátıjesizdik kúıinde boldy. Árıne, otyz jyldaǵy mádenıet pen ónerdegi jetis­tikterdi joqqa shyǵara almaımyz. Desek te qazir el rýhanııatynda­ǵy ár salada júıesizdikten týyndaǵan úlken máselelerdiń bary anyq. Bar­lyǵyna kásibılik hám qarjylyq qol­daý jetispeıdi. Joǵaryda qozǵaǵan anı­ma­sııalyq fılm taqyrybynda da túr­li nazar aýdararlyq, qolǵa alarlyq máse­leler kórindi. Qazirgideı óndiristik-tehno­logııalyq sala qaryshtap damyǵan ýaqyt­ta balalarǵa sapaly dúnıe kórsete alýǵa múmkindik kóp. Tek qazaqtildi kon­tenttiń qalyptasyp, keń taraýyna quzyr­ly organdar kúsh salsa bolǵany. Áıtpese, álem Ǵaryshqa adam ushyryp jat­qanda mýltfılm jasaý degenińiz ne, táıiri... Al bárinen buryn anımasııa de­genińiz – bala. Bala degenińiz – bolashaq. Jıi aıtylatyn «Máńgilik el» ıdeıasy osydan bastalmaı ma...