Búldirgi aǵym bolmysymyzdy kúıretedi

Jergilikti polısııa qyzmet­ker­leriniń málimdemesine sensek, bir qýanyshtysy, oblys kóleminde balalar men jasóspirimder arasynda qylmys deńgeıi jyl ótken sa­ıyn tómendep keledi. Biraq, baıqap júrgenimizdeı, jastar arasynda dinı aǵymǵa bet burǵandar az emes. Juma kúnderi meshitke qaraı aǵylǵan top-top jastardy kórip, keıde eriksiz oıǵa ketesiń. Baz bir málimetter boıynsha búginderi me­shitke keletin jamaǵattyń 60-70%-y jastar eken. Olardyń arasynda áli kámelet jasyna jetpegender de bar. Oı tarazysyna sal­saq, bul – óz tilimizdi, óz dinimizdi, óz di­limizdi qaıta qalyptastyra bastaǵanymyzdyń kórinisi. Hal­qy­myzdyń basym kópshiligi ıman­dylyq jolyna túsip, aýyldar men qalalarda sandaǵan meshit boı kóterip, dinı bilimdi kóterý maq­satynda dinı ýnıversıtet pen kolledjder, medreseler ashyldy. Dinı joǵary bilim alamyn degen jas­tar basqa memleketterdiń joǵary oqý oryndaryna baryp, saýatta­ryn jetildirip qaıtty. Egemendiktiń al­ǵashqy jyldarynda abaısyzda dinniń basqa aǵymyna ilesip ket­ken jastar, ártúrli radıkaldy dinı sektaǵa enip ketip, el ishine irit­ki salǵandary da esimizde. Tipti ár óńir­de birneshe terrorlyq shabýyl uıym­dastyryp, elimizdi dúrbeleńge salǵany da belgili. Teris pıǵyl­dy bireýlerdiń arbaýyna túsken, óz­ge jurttan «baqyttaryn» izdegen, qııalı dúnıege sengen biraz jas­tarymyz qantógiske bógip jatqan elderge qonys aýdaryp, bala-sha­ǵasyn, otbasy men jaqyndaryn qıyn jaǵdaıǵa uryndyryp, ózde­rin «Qudaı jolynda» sheıit etkeni týraly málimetter az emes. Áli de sol úrdis, ókinishke qaraı, biren-saran bolsa da oryn alýda. Sol oısyz, pátýasyz fanattardy, olar­dyń berekesizdikke, qıyndyqqa urynǵan otbasyna janyń ashıdy, júregiń syzdaıdy. Árıne, eli­mizdiń basshylary óz azamatta­­ryn ár kez qorǵap, qamqorlyq kór­se­týde. Sol úshin ótken jyldary arnaıy «Jýsan» operasııasyn uıym­­dastyryp, Sırııaǵa dinı radı­kal­dyq ýaǵyzdaýshylardyń «qar­maǵyna» ilinip, qıyndyqtarǵa tap bolǵan, bosqynǵa aınalǵan jas balalar men áıelderdi elimizge ushaqtar­men keri jetkiz­di. Birazy sol bóten elde «peıishke baramyz» degen nıetpen kózsiz ólim­ge baryp, múldem basqa eldiń to­pyraǵy buıyrǵany ókinishti.

Álgi meshitke baryp júrgen jas­tardyń oı-óresi, túısigi qandaı? Ol dinniń qandaı aǵymynda júr? Jan-jaǵyndaǵylar qandaı ýaǵyz aıtady? Shyndyǵynda kópshi­lik oǵan onsha mán bere bermeıdi. Áke-sheshesi «meniń ulym (nemese qyzym) ımandylyq jolyna tústi, oraza ustap, meshitke baryp júr» dep balalaryna syrttaı rıza bolyp júrgenderdi jıi kez­destirýge bolady. Din jolynda júrgen balasy men áke-sheshesi arasynda qaıshylyq paıda bolatynyn kórip júrmiz. Keıde, tipti, «dastarqandaryń haram, daıyndaǵan asyń halal emes, sizdermen birge tamaq ishýge bolmaı­dy», dep teris minez kórsetetin, ot­ba­sylyq ómirden túńilip, qara ba­­syp, úılerinen bezip ketetin ul-qyz­dar­dyń paıda bolǵanyn estımiz. On­daı oqıǵa qandaı ata-anaǵa bolsyn erekshe aýyr soqqy bolyp tıedi.

Islam – basqa dindermen salys­tyrǵanda, adam boıyna rýhanı nár quıatyn, tárbıe beretin, tazalyqqa, ımandylyqqa, jaqsylyqqa, ıgi iske jeteleıtin din. Sondyqtan jahanda ıslam dinin moıyndap, oǵan bas ıetin, moıynsunatyn jandar sany basqalarǵa qaraǵanda neǵurlym basym.

Din degenimiz – adamdy ıman­dy­lyqqa baýlý, jaqsylyqqa sha­­qy­rý, ómirdi jaqsy kórýge, ba­ýyr­­­maldyqqa tárbıeleý. Qazir elimiz­diń dinı qyzmetkerleri arasynda medreseden dáris alyp, dinı orta bilim oqý oryndary men ıslam-dinı ýnıversıtetterin támamda­ǵan, tereń, jan-jaqty bilimdi, saýat­ty ımamdar barshylyq. Biraq din jo­lyna «joldan qosylǵan» keıbir sa­ýatsyz, bilimi men oı-sanasy, qa­rymy men túısigi tómender jastar arasyna iritki salyp, mıyn ýlap, tipti teris jolǵa túsirip júrgenderi de kezdesedi.

О́tken júzjyldyqtyń 90-jyldary Keńes zamany ydyrap, táýel­sizdiktiń qońyr samaly esken shaqta, qazaqtyń belgili azamaty, akade­­mık-jazýshy Qaltaı Muhamedja­nov: «Burynǵy kezde barlyǵymyzdyń jaýymyz Qyzyl ımperııa edi. Bári sodan qorqatyn. Al keleshektegi qaýip endi din jaǵynan bolady. Din­niń ártúrli baǵyty ishimizge den­dep ene beretin bolsa, túbinde qa­zaq bir-birimen jaýlasady», degen eken. Qazirgi qaýip – dinı ekstremızm, dinı fanatızm ekenin ómirden kó­rip, júrekpen sezinip júrmiz. Fa­natızm degen óte qaýipti jazylmas dert ekenin ótken ǵasyrdaǵy ult­tyq fanatızm dertimen aýyrǵan fa­shıstik Germanııanyń taǵdyry anyq kórsetip bergen edi. Jalpy, násildik, ulttyq nemese dinı fanatızm – qaısysy da ońyp turǵan joq. Olardyń bárine ortaq qasıet – bizden artyq eshkim joq, basqa­laryn taptap ezý, qurtý kerek degen astamshylyq pıǵyldyń bolýy. Dinı fanatızmge elikken jan­dar­dyń boıynda psıhologııa­lyq ja­ǵynan ózgeshelikter bolady. My­sal úshin alysqa barmaı-aq, ár el­de kezdesip jatqan terrorlyq qaı­­ǵyly oqıǵalardy eske alaıyq. Osy­dan onshaqty jyl buryn Taraz qala­synda dinı-fanatızmdi boıyna ábden sińirgen jigit terrorlyq áreket jasap, ony toqtatpaq bolǵan polısııa kapıtany Ǵazız Baıtasov erlikpen qaza tapqany esimizde.

Arnaıy daıyndalǵan, sanasy dinı fanatızmge ýlanǵan jap-jas áıelder, jasóspirimder dene­le­rine jarylǵyshtar tańyp alyp, olar­dy kópshilik arasynda tapa tal tús­te ja­ryp, esh kúnásiz kóptegen adam­nyń asyl ómirin qıdy. Arab memleketterinde ara­gidik qa­ra­pa­ıym halyqty dúr silkin­diretin ter­rorıstik akt bolyp turady. Irak pen Pákistanda, Úndistan men Aýǵan­standa da terrorızm kóp jyl­dar­dan beri aıylyn jyımaı otyr. So­lar­dyń barlyǵyna basty sebep – dinı fanatızm. О́z ómirlerin qol­dan qııýǵa, bireýdiń aıdaýymen basy tumandanyp, jan tapsyrýǵa solar­dyń dáti qalaı ba­ratyny jumbaq, deni saý adam túsinbeıtin erekshe qubylys. Tipti keıde «álgiler tereń gıpnozǵa tús­ken beıshara pendeler me eken?» degen oıǵa qalasyń.

Dinı sektalardyń keıbir jan­dar­dyń sanasyna qatty áser etip, oıyn ýlaıtyny, tipti psıhıkasy men minezin adam tanymastaı óz­gertip, «mıyn» teris aınaldyryp ji­beretinin ómirden kórip júrmiz. Mysaly, dinı sektalardyń shyrmaýyna ilikken bir tanysymnyń áıeli bala-shaǵasynan, úıinen bezip, dinı topqa qosylyp, qala-qalany aralap júgensiz ketkenin bilemin. Sóıtip, áp-ádemi otbasy nildeı buzy­lyp, shańyraǵy ortasyna tústi. Úkideı jas balalar kózderi jáýdirep anasyz, tepse temir úzetin áke jarsyz qaldy.

Osyndaı oqıǵalar bul kúnderi ár aımaqtan kezdesetinine kúmán joq. Imandylyq jolynan taıyp, bas­qa dindi qabyldap, qaptaǵan sansyz sek­talarǵa kirip alyp, solardyń qol­shoqpary bolyp júrgenderi qan­shama? Janyń túrshigedi emes pe…

Shetelde bilim alyp júrgen jas­­­tarymyzdyń arasynda da qate aǵym­­nyń qursaýyna túsip, eli men jerin, dilin umytyp, jeke bir dinı sektalarǵa múshe bolyp, solarǵa qyzmet etip, qa­ýipti terrorıstik toptarǵa ilesip, ómirlerin «Allah» úshin qııýǵa da­ıyn essiz zombıge aınalǵandar da bar­shylyq. Sol órimdeı jastardyń jankeshti qy­lyqtaryna janyń kúı­ze­lip, júregiń syzdaıdy. Olardy sol qaýipti jolǵa alyp barǵan qan­­­daı kúsh boldy eken dep oıǵa kete­siń.

Soqyr senimge boı aldyryp, «bul sharıǵatqa jat» dep pálen­baı za­mannan qanymyzǵa sińgen ult­tyq dástúrden, qasıetimizden, ata-baba saltynan beziný durys bola ma eken? Qazir kez kelgen qa­lada shildeniń ystyq kúninde hıd­­japqa tumshalanyp, betterin kó­­leńke­lep qara terge malynyp júr­gen jap-jas, kózderi móldiregen qan­das qa­ryndastarymyzdy kórý tań­syq bolmaı qaldy. Álgilerge qaraǵanda: «Imandylyq jolyna túsý degen mindetti túrde hıdjapqa oraný emes shyǵar. Imandylyq – minezden, qylyǵyńnan, atqarǵan isińnen, taza oıyńnan baıqalý kerek!» de­giń keledi. Átteń-aı, qazir qazaq qyzdary arasynda hıdjap modaǵa aınalyp bara ma degen kúdik basym. Elimizdiń burynnan kele jatqan salt-dástúrin, ultymyzdyń kıim úlgisin jıyp tastap, nege hıd­jap kıgen arab áıelderine elik­teýimiz kerek? Qazaqtyń ulttyq búr­mebel ásem kóılekterin, jıegi oıýlan­ǵan kóz tartatyn kamzoldaryn, ádemi beshpetterin nege kımeımiz? Olardyń basqa halyqtardyń ult­tyq kıimderinen nesi kem? Mereke­ler­de, konsertterde, spektaklder­de sahnaǵa shyqqan ánshiler men bı­shilerdiń qazirgi zamannyń talabyna saı kıgen kóz tartar ádemi ulttyq kıimderimizdi kórgende janyń jadyraıdy.

Resmı aqparattardyń málim­deýinshe, Qazaqstan bul kúnderi dinı ekspansııa alańyna aınalǵan sekildi. Dinı aǵymdardan aıaq alyp júre almaısyz. Hrıstıan mıssıonerleri, shoqyndyrýshy-úgitshiler (olar­dyń basym kópshiligi AQSh-tan arnaıy joldamamen jiberilgender) ortamyzǵa batyl enip, el arasyna rýhanı ydyraý týǵyzyp, mıssıoner­lik áreket jasaýda. Olar arnaıy psıhologııalyq daıyndyqtan ótip, tıisti aqparatpen, málimettermen jaraqtandyrylǵandar (osyndaı mıssıonerlik shirkeýlerdiń sany elimizde 20-dan asyp jyǵylady eken). Kópshilik ortaǵa enip, olar jergilikti halyqty (qazaqtardy) hrıstıandyqqa kirgizý baǵytynda aıanbaı ter tógýde. Keıde olar rı­za­shylyqpen jeke adamdardyń ba­syndaǵy problemalaryn sheship te beredi. Tipti, qajet bolsa, mate­rıaldyq kómek berýge daıyn. My­saly, qarjydan qınalyp júr­­gen stýdentterge qosymsha shákirt­aqy, jumyssyz júrgenderge jár­demaqy tóleıdi. Hrıstıan (ási­rese Iegova kýágerleri) dinin ýaǵyz­daý­shy­lar túrli tústi kitaptar men kitap­shalardy halyq arasynda kóp­tep taratyp, kóshede toqtatyp, múm­kindiginshe áńgimege tartyp,  ózderiniń dinı qoǵamyna tartýǵa tyrysyp baǵady. Baz bir ańqaý, bos­belbeýler olardyń nasıhatyna ılanyp, sol bóten dinge enip jatqany da – qazir ómir shyndyǵy. Osyndaı áreketterdiń arqasynda mıssıonerler oı-sanamyzdy ýlap, óz is-áreketterine qol jetkizýde. Iá, búginde óz dininen bezip, basqa dinniń qursaýyna túsip jatqandar az emes. Búkil otbasy bolyp basqa dinge kirip, solardyń soıylyn soǵyp, kórigin basyp júrgender ortamyzda qazir az ba?! Júrekte úreı týǵyzǵan búgingi kúnniń ashy shyndyǵy osy. «Onyń nesi bar eken. Áıteýir bir dinge sense boldy emes pe?» dep top­shylaıtyndar bar. Bul – múl­dem qate túsinik. Basqa dinge en­gen adam­nyń ómir salty, oılaý qabi­leti, ómir­ge degen kózqarasy, mentalı­teti óz­ge­redi. Ulttyq salt-dástúr­den, má­de­nıetten alshaqtaıdy, ulty­nan bezedi.

О́tken júzjyldyqtyń 90-shy jyl­dary AQSh-tan bir top adam bizdiń óńirge kelip, «ekologııa má­se­lesimen aınalysamyz» dep Baı­zaq jáne Jýaly aýdandaryna or­na­lasty. Kóp ótpeı Ulttyq qa­ýip­sizdik komıtetiniń arqasynda olar­dyń birazy tyńshy ekeni, endi birazy óz dinderin engizýdi, sóı­tip el arasyna iritki salýdy, ydyratýdy kózdeıtinderi anyqtalǵan. Osy ispettes qaýip barda elimizdiń dinı ekspansııa alańyna aınalmaýyna kópshilik bolyp atsalysýy­myz kerek. Qazaq ıslam dinin qa­byldaǵanyna 1250 jyl bolypty. Qazaq halqy sodan beri osy dinge degen adaldyǵyn saqtap keledi. Nebir náýbetterdi basynan ótkizse de óz dinin tastamady. Bul mysaldardy jastarǵa sabaq bolsyn degen oımen keltirip otyrmyz.

Rasyn aıtqan jón, kóptegen ımam kópshilik bas qosqan sátterde jumaq pen tozaq, o dúnıe jaıly sóz qozǵaıdy. Olardy tyńdap otyr­sańyz barlyq qıyndyq, aýyrt­palyq, baqytsyzdyq myna dúnıede, o dúnıe jaınap turǵan jumaq re­tin­de sýrettelinedi. Olardy tyń­da­ǵan keıbir jastar, jasóspirim­der myna aýyrtpalyǵy mol beımaza ómir­den túńilip, tezirek o dúnıege – ju­maqqa attanyp ketkendi jón sa­naıdy. Sóıtedi de ózderine qol salyp, ómirmen qoshtasyp kete barady. Ortamyzda sýısıdtiń azaımaı turǵanynyń (álem elderi arasynda úshinshi oryn alýymyzdyń) bir sebebi osy emes pe eken? Oılana­tyn jaı...

«Jaqsylyq ta, jamandyq ta – Qudaıdan. Biraq jaqsy bolý, jaman bolý – adamnyń ózinen», deıdi danyshpan Abaı. Al endi bir sózinde «Kóp aıtsa kóndi, jurt aıtsa boldy, ádeti jaman adamnyń», dep nalıdy ol. Bul sóz dinı fanatızmge shaldyqqan, qate aǵymdardyń je­tegimen qurbandyq bolýǵa daıyn oısyz jandarǵa aıtylǵan sóz sııaqty.

Sóz sońynda aıtarymyz, ıman­dylyqtan qashpaıyq, soqyr dinı fanatızmnen irgemizdi aýlaq ustaıyq, aǵaıyn!

Saǵyndyq ORDABEKOV,

medısına ǵylymdarynyń doktory, professor, oblystyq qoǵamdyq keńestiń múshesi