Jastar Holokost taqyrybyna áli de úreımen qaraıdy

Zertteý «Arolzen arhıvi» qujat ortalyǵynyń bastamasymen ótkizildi. Álemdegi eń úl­ken arhıvte ultshyl-sosıalızm qurbandary, sonyń ishinde Holo­kost qurbandary men aman qal­ǵandar týraly aqparat jınaq­talǵan.

Aqparattyń biraz bóligin orta­lyq kópshilik nazaryna da usyn­ǵan, arhıv saıtyna kirip, kons­lager­de bolǵandardyń, depor­tasııa­lan­ǵan azamattardyń, qara jumys­qa jegilgender men Holo­kostan aman qalǵandardyń estelikterimen tanysýǵa bolady. Bul IýNESKO murasyna kiredi. Endi atalǵan arhıv jastardyń da oıyn bilmekke zertteý júrgizip, eldegi 16 men 25 jas aralyǵyndaǵy azamattardyń pikirin suraǵan.

Bul taqyryp jastarǵa qyzyǵyraq

«Arolzen arhıviniń» dırektory Florıane Azýlaı jastar arasynda ótkizilgen zertteýden jańa urpaqtyń qyzyǵýshylyǵyn, ashyqtyǵyn jáne oı erkindigin baıqaǵanyn ortaǵa saldy.

«Dál qazir bul urpaq demo­kratııaǵa qaýip tóngen shaqta ómir súrip jatyr. Qazirgideı popý­lıs­tik, avtorıtarlyq túsinik be­leń alǵan ýaqytta ultshyl-so­sıa­lızmdi óz álemimen, qundy­lyq­tarymen baılanystyrý oryndy dep sanaımyn», deıdi arhıv basshysy.

Eki kezeńnen turatyn zert­teýge 1 100 adam jumyldyrylǵan. Jastardyń jaýabyn olardyń ata-anasynyń jaýabymen salys­tyrǵan. Nátıje kópti tańǵaldyr­dy. Zertteýge qatysqan jastardyń 75 paıyzy ultshyl-sosıalızm kezeńi týraly tolyǵyraq bilýge qushtar. Al ata-analardyń 66 pa­ıyzy ǵana rasızm, dıskrımınasııa taqyrybyn sóz etýge daıyn.

Zertteý avtorlary ony bir­neshe sebeppen baılanystyr­dy. Eń áýelgisi retinde oqıǵaǵa qatys­ty bolý sezimin keltiredi. Iаǵnı qazirgi jastar bul qaraly oqı­ǵaǵa ózin qatysty sanamaı­dy. Ultshyl-sosıalızm dáýirin­degi jaýyzdyqqa qatysty jaýap­kershilikti sezinbeıdi. «Arolzen arhıviniń» tapsyrysyn oryndaýshy – Raıngold ınstıtýty­nyń negizin qalaýshy, psıholog Shtefan Grıýnevald bul jastarǵa sol kezdegi aqparatty erkin zertteýge múmkindik beredi degen pikir aıtady.

Ultshyl-sosıalızm – demokratııaǵa keri túsinik

Holokost syndy jaýyzdyq oryn alǵan ultshyl-sosıalızm dáýiri – jastar úshin ózderi ómir súrip jatqan demokratııalyq qoǵamnyń qarama-qaıshy kórinisi. Búgingi jastar sheshim qabyldaýda erkin, olar úshin múmkindikke toly ómiri bar.

«Bárimiz ómir súrip jatqan tań­daýy kóp qazirgi kezeń kezin­degi oılaý, tańdaý erkindigi bol­maǵan, neniń durys, neniń burys ekeni naqty erejede kórsetilgen ult­shyl-sosıalızm zamanyna keri álem. Fıýrer kýlti, ıaǵnı shartsyz baǵyný mindeti, or­taq ıdeıaǵa shúbásiz sený jáne oǵan mo­ıynsuný sol kezeńge bir ja­ǵynan qyzyǵýshylyqty arttyrsa, ekinshi jaǵynan alshaqtatady», delingen zertteý qorytyndysynda.

Psıholog Shtefan Grıýnevald bul qyzyǵýshylyqtyń da ekinshi jaǵy bar ekenin aıtady. Sarap­shy bul taqyrypqa shamadan tys qyzyǵý keıbir ıdeıalardy qol­­daýǵa da alyp kelýi múmkin degen bol­jamyn da jasyrmady. Degen­men pikir bildirgen jastar­dyń kóp­­shiligi dál sondaı ultshyl­dyq qo­ǵamyna tap bolý týraly oılaý­dyń ózi qorqynyshty ekenin aıtypty.

Zertteýge atsalysqan jas­tardyń kóbi buıryqty oryn­daǵan ofıserlerdiń ishki álemin túsin­gisi kelgeni málim boldy. «Adam­dy azaptaýǵa qushtarlyqty, sol lager­lerde qyzmet etken baqy­laý­shy, ofıserler, tipti kórshi­lerin «ustatyp jibergen» azamat­tardyń oıyn bilgimiz keledi. Mun­daı qadamǵa ıtermelegen sebep­ti bilsek, endigi jerde de dál osyndaı oqı­ǵa qaıtalanbasyn aldyn ala bol­jaı alarmyz», dedi olar.

Parallel álem

«Ultshyl-sosıalızm dáýiri ózgeristiń baıqatpaı bastalatynyn, manıpýlıasııanyń qan­shalyqty qaýipti ekenin kórsetti» deıdi taǵy bir top qatysýshysy. Ońshyl ıdeologııany qoldaý, qoǵamdy jikke bólý, qastandyq teorııasy – búgingi jas urpaqty eleń etkizer taqyryp. Al atalǵan taqyryptar ultshyl-sosıalızm­niń aınymas bólshegi. «Eń bastysy – qazirgi ómir men tarıhty baı­lanystyra bilý. Konteksti kórý – mańyzdy maqsat», deıdi «Arolzen arhıviniń» qyzmetkeri Olıver Fıgge.

Sarapshylardyń aıtýynsha, zertteý qorytyndysynan mektep oqýshylarynyń nazaryna shamadan tys faktiler usynsa, olar búgingi kezeń men sol oqıǵalar­­dyń baılanysý núktelerin tabýǵa qına­latynyn baıqaýǵa bolady. Iаǵnı faktilerdiń kóp bolýy olar­dy shatastyryp qana qoımaı, oqý­shylarǵa qıyn, abstraktili, tym alys bolyp kórinedi eken.

Degenmen oqýshylar arasynda Anna Frank, Oskar Shındler sııaqty basqa da tulǵalardyń ómiri týraly sóz bolǵanda, jastardyń qyzyǵýshylyǵy áp-sátte arta­tyn kórinedi. Ásirese oqıǵalar­dy jastardyń tiline beıimdeý mańyzdy ról atqarady eken. Oǵan Instagram jelisinde ashylǵan Sofı Sholldiń paraqshasy dálel. Paraqshada qatal júıege qar­sylyq tanytqan stýdenttiń ómiri, ólim tarıhy týraly baıandala­dy. Bul jańalyq jastar arasynda tez tarap, kúresker qyzdyń «paraqshasy» birneshe kúnniń ishinde tanymal boldy. Shtefan Grıýnevald mundaı qubylysty tarıhı tulǵanyń ómiri jastarǵa túsinikti ári jaqyn bolýynan dep túsindiredi. «Iаǵnı jastar áleýmettik jeliden Sofıdiń de ózderi sııaqty mýzyka tyńdap, sabaq oqyp, tipti ǵashyq bolǵanyn kóre alady. Bul jerde rejimniń aýysýy arqyly adamnyń da qalaı ózgeretinin baqylaýǵa múmkindik bar», deıdi psıholog.

Ashyq talqylaýdan qoryqpaý kerek

Uıymdastyrýshylardyń aı­týynsha, zertteýdiń negizgi maqsaty – bul taqyrypty talqylap turý qajettiligin kórsetý. Talqylaý arqy­ly taqyryptyń mańyz­dy­lyǵyn jastarǵa jetkizý. Sony­m­en birge zertteý qorytyn­dy­sy ashyq talqylaýdyń mańyzyn dáleldegendeı.

Qorytyndydan zertteýge qa­tys­qan mektep oqýshysynyń piki­rin kórýge bolady. Ol «Tarıh saba­­ǵynda dál osy taqyryp qoz­ǵal­sa, men birden tartynyp qala­myn. Boıymdy úreı bılep, tal­qylaýǵa qatysýdan bas tarta­myn. Jalpy, jastar óz piki­rin ashyq bil­dirýge áli de qorqa­tyndaı kóri­nedi. Eshkim tyıym salmasa da, jalpylama ereje bardaı kórinedi. Jáne bul erejeni buzýǵa eshkimniń batyly barmaıdy», deıdi.

Bul jastardyń Holokost, ultshyl-sosıalızm taqyrybyna sekemmen qaraıtynyn aıǵaq­taıdy. Oǵan qosa tarıhqa qatysty ózderinshe pikir qalyptas­tyra­tyny da málim boldy.

Ne desek te, Holokost taqy­ryby Germanııa halqynyń súıe­gine tańba bolyp otyr. Jastar mundaı zorlyqqa sebep izdep, maǵyna berýge tyryssa da, aqtap alý múmkin emesin túsinedi. Úkimet konslagerlerdiń burynǵy qyz­metkerlerin ondaǵan jyl ótip, egde tartsa da jaýapqa tartyp jatyr. Bul, sirá, jasalǵan qyl­mysty aıyptaýdyń merzimi sheksiz ekenin bildirse kerek.