О́mirde ónegeli izi qalǵan

Soltústik Qazaqstan oblysy Shal aqyn aýdanynda dúnıege kelgen asyl aǵamyzdyń balalyq shaǵy Aıyrtaý óńirindegi Aqan seri elinde ótti. Shoqannyń ájesi Aıǵanym hanymnyń qystaýy bolǵan Syrymbet orta mektebinde, kórnekti memleket jáne qoǵam qaı­ratkeri Báıken Áshimovten tá­lim alsa, bilim ordasynda Erkin Áýelbekov, Amanolla Ramazanov, Shota Ýálıhanov sekildi tanymal qaıratkerlermen birge oqydy.

Syrymbet – Saýmalkól, Shal­qar, Qumdykól, Jekekól, Aq­bal­shyq, Torańǵyl, Qoskól sekil­di sulý kólder orap jatqan, Sary­ar­qanyń ǵajaıyp syr tun­ǵan ólkesi. Osyndaı tabıǵaty kórkem óńirde ósken adamnyń aqyn bolmaýy múmkin emes. Ol bala kúninen óleńge ǵashyq bolyp, aldymen jurtshylyqqa aqyn retinde tanyldy. Alǵashqy «Syr» atty jyr jınaǵynan bastap, kózi jumylǵanǵa deıin bir­neshe poezııalyq kitaptary jaryq kórdi. «Dala», «Qyrandar», «Gákký», «Jezkıik», «Táttimbet», «Dom­byra», «Qaraqalpaq», «Ke­ne­sarynyń sońǵy sózi» jáne «Qanysh Sátbaev», «Ebineı Bóke­tov», «Báıken Áshimov» týraly tamasha poemalar jazdy. Shetel qalamgerleriniń shyǵarmalaryn ana tilimizge móldiretip aýdardy. Halqymyz aqyndy «Qazaqtyń jez qanatty jezkıigi» dep qadir tutty. Men maqalamda ol kisiniń qaı­ratkerlik qyryna toqtalsam deı­min.

Kákimbek aǵamyz Máskeýdiń tústi metallýrgııa jáne altyn ınstı­týtyn bitirgesin shetelge ber­gen jol­damadan bas tartyp, uly ǵalym Qanysh Sátbaevtyń bas­­­tamasymen sol kezde ashylǵan Jez­qazǵan kenishine suranyp kelip, aldy­men ken sheberi bolyp eńbek jolyn bastady. Odan soń ýchaske jetekshisi, ken bas ınjeneri jáne alty jyl shahta basshysy boldy. Qysqasy, shahtada on jyl qyzmet istep, óndiristiń qyr-syryn tolyq meńgerip, myqty maman, bilikti basshy retinde qalyptasty. О́zi únemi: «Adal basshy bolsań, qan­daı qıynshylyqtardan da aman shyǵasyń» dep aıtyp otyratyn edi. Menińshe, aǵamyzdyń osy usta­nymy ony ómirde kezdesken túrli kedergilerden aman alyp shyǵyp, jetistikke jetýine qanat baılady. Jezqazǵan kenishinde iskerlik qabiletimen kózge túsip, óndiris­ke jańasha tásilderdi engizdi. Ju­­­mys­­shylarmen jaqyn aralasyp, olardyń áleýmettik másele­le­rin der kezinde sheship, shyn máninde kenshilerdiń lıderine aınaldy. «Osyndaı shaqta maǵan Qanysh aǵamyzdyń kemeńgerligi men ǵıbrat minezi úlgi boldy» deý­shi edi.

Bilikti mamannyń bilimdiligi men uıymdastyrýshylyǵyn oń baǵa­laǵan basshylyq ony Jez­qaz­ǵan taý-ken kombınaty partııa uıy­mynyń hatshysy etip saılady. Munda da qyzmetkerlerge jaqsy qyrymen tanyldy. Sodan keıin Jezqazǵan qalalyq partııa komıte­ti­niń birinshi hatshylyǵyna kóte­ril­di. Osy jyldary kendi ólkede mys zaýyty iske qosylyp, óndiris kólemi kúsheıdi. Jezqazǵan oblysy ashylǵanda, oblystyq partııa ko­mıtetiniń ekinshi hatshylyǵyna saılandy. Bul – óte jaýapty kezeń edi, jańadan ashylǵan oblysqa jan-jaqtan jaýapty ma­mandar kóship keldi. Qanshama meke­meler ashyldy. Solardyń bári­niń aıaǵynan turýyna jan aıamaı eńbek etip, onyń tapsyrmalaryn óndiris basshylary eki etpeı oryndady.

Osyndaı nátıjeli eńbegimen, iskerligimen kózge túsken azamat 1975 jyly KOKP Ortalyq Ko­mı­teti apparatynyń ınspek­to­r­lyǵyna shaqyryldy. Negizi, apparat ınspektory hatshylarǵa ǵana baǵynady. Kákimbek aǵamyz bul qyzmetinde odaq kólemindegi óndiris jáne transport máseleleri boıynsha túsetin ótinishter men usynystardy qadaǵalady. Osy qyzmetinde júrip, ekonomıkalyq reformalardy júrgizýge qatys­ty eki usynysyn jetkizedi. Sol ýaqytta qara topyraqty aımaq­tar­dy ıgerý týraly usynystar bas­talǵan kez eken, ol kisi osy­ǵan qarsy shyǵyp, onyń ornyna mal sharýashylyǵyn ári qa­raı damytýdy aıtsa, ekinshi, ón­di­­ris­tegi kásiporyndarǵa teń qu­qyq berip, olarǵa jaǵdaı jasaý­dy kótergen. Buǵan KSRO Mınıstr­­ler keńesiniń tóraǵasy Kosy­gın qarsy bolmaǵanymen, Orta­lyq Komıtetten qoldaý bolma­dy. Inspektorlyq ol kisini adaldyq pen týralyqqa úıretti. Bul qyzmettiń bir baǵytyna – jergilikti basqarý organdaryndaǵy zańsyzdyq pen úlken qylmystardy tekserý júk­tel­gen. Osy jaýapty jumysta ádil­dikti berik ustanyp, mamandar­dy jazyqsyz qaralaýdan aýlaq boldy.

On jylǵa jýyq KSRO Ortalyq komı­tetinde jemisti jumys istep, 1984 jyly Qaraqalpaqstannyń par­tııa komıtetiniń birinshi hatshy­lyǵyna saılandy. Bul joǵa­ry laýazymǵa ol kisi ońaı bara qal­dy dep oılamaımyn. Keńes óki­­metiniń kadr irikteýdegi tártibi óte qatal. Ol synnan múdirmeı ótý úshin barlyq biliktiligińiz ben bilimdiligińiz synǵa túsedi. Mine, osy synnan múdirmeı óte bil­­gen tájirıbeli maman aldymen Qara­qalpaq halqynyń turmys-tir­shiligimen tanysyp, aýyz sý tap­­shylyǵy, elektr júıesi men jer­gilikti turǵyndardy gazben qam­tamasyz etý tómen deńgeıde ekendigin baıqaıdy. Teńiz tartyl­ǵan­nan keıin jumyssyz qalǵan balyqshylardyń jaı-kúıin bile­di. Sondaı-aq bilim berý, den­saý­lyq saqtaý salalarynda da qor­dalanyp qalǵan problemalar jet­kilikti ekendigin kóredi. Osy ózekti máse­lelerdi sheshýge jańa basshy bilek sybanyp kirisedi. Aldymen prob­le­malardy jan-jaqty taldap, onyń sheshilý joldaryn anyq­taı­dy. Keńes ókimeti kezinde kez-kelgen másele qaýly arqyly júzege asady. Sondyqtan ol kisi KOKP Ortalyq komıteti men Keńes Odaǵy Mınıstrler keńesin Qaraqalpaq eliniń áleý­met­tik jáne ekonomıkalyq damýyn je­del iske asyrý úshin usy­nys ázir­lep, sonyń esebinen qaýly qa­byl­danýyna bar kúsh-jigerin jum­sady. Nátıjesinde, ónerkásip onyń ishinde qurylys materıaldary óndirisi damyp, aýyl shar­ýa­shylyǵy ilgeri basty. Halyqtyń turmysy kóterilip, eldi mekenderdi elektrlendirý - 90 pa­ıyzǵa, gazben qamtamasyz etý 16 pa­ıyzdan 85 paıyzǵa ósti. Sony­men qatar turǵyn úı, jol salý máseleleri de sheshimin tapty.

Kákimbek Salyqov Qaraqal­paq­standy basqarǵan jyldary Aral problemasymen jan-jaqty aınalysty. О́ıtkeni jer betinen óship bara jatqan teńizdiń zardaby aldymen irgeles jatqan eki eldiń ekologııasyna qatty áser etti. Sondyqtan ol Aral máselesin te­reń túsindi. Teńizdiń aýyr jaǵ­da­ıyna baılanysty úkimettik komıs­sııalar quryldy. Sol ýaqyt­ta­ǵy ekologııa máselelerine jaýapty Gosgıdromettiń basshysy Iý.Izrael men KSRO Ǵylym aka­demııasynyń vıse-prezıdenti V.Koptıýg basqarǵan úlken komıssııa Nókiste jumys istedi. Sonyń nátıjesinde Kommýnıstik par­tııa­nyń Ortalyq komıteti men KSRO Mınıstrler kabınetiniń Aral týraly, onyń ishinde Qara­qal­paqstannyń jaǵdaıy jóninde qaýly qabyldanyp, teńizdiń tartylýyna baılanysty halyqqa áleýmettik tólemaqy tólendi.

Kákimbek aǵanyń syrt eldegi be­de­­li­ne baılanysty bir mysal aı­ta­ıyn. Qazaqstan úkimeti bas­­­shysynyń orynbasary bolyp júrgende Aral problemasymen men de shuǵyldandym. Birde qyr­ǵyz, ózbek, tájik, tú­rik­men aǵaıyn­dar­men resmı túr­de kezdesip, teńiz máselesin tal­qy­­ladyq. Jıynǵa О́zbekstan Premer-mınıstriniń oryn­basary Ismaıl Jorabekov qa­tysty. Bedeldi, bilimdi azamat. Ol komıssııa otyrysynda keıde qy­zy­nyp sóılep ketedi. Ondaı kezde ony sabyrǵa shaqyryp: «Ismaıl-aka, bul jaǵdaıdy Kákimbek aǵa «bylaı aıtqan» desem, sózge toq­tap, qos qolyn kóte­rip, qoldap shyǵa keledi. Sonda Salyqovtyń О́zbek­stan­daǵy bedeli men Aral teńiziniń prob­­­le­masyn jetik bilgen bilikti maman ekenine kózim jetti. Aǵamdy odan ári jaqsy kórip kettim.Ol kisiniń osy eńbegin qaraqalpaq aǵa­ıyndar umytqan joq, aǵamyz qaı­­tys bolǵanda sol elden arnaıy ókilder kelip, asyl azamat týraly esti estelikter aıtyp, jyly lebiz­de­rin bildirdi.

Jalpy ekologııa − eshqashan kún tárti­binen túspeıtin taqy­ryp. Kákimbek Salyqov Qaraqal­­­­­­paq­­­stan­nan keıin Máskeýge joǵa­ry­lap, Keńes Odaǵy Joǵarǵy Keńesiniń Ekologııa komıtetiniń tóraǵasy, Jo­ǵarǵy Keńestiń Pre­zı­dıým mú­shesi sekildi la­ýazym­dy qyz­met­­ti atqardy. Shyn máninde, qazaq ara­synan buryn-sońdy mun­daı qyz­metke taǵaıyn­dal­ǵan qandas­ta­rymyz sırek. Osy bıik deńgeıde júrip, odaqtas res­pýb­lıkalardaǵy ekologııa prob­le­masyn jan-jaqty qozǵap, dabyl qaqty. Onyń ishinde, ásirese Qa­zaq­stannyń ekologııalyq prob­lemasyn joǵaryǵa jetkizip, sonyń sheshilý joldaryn izdedi. Qomaqty qarjy bólýge septigin tıgizdi. Aral teńizin ekologııalyq aımaq dep tanyp, onyń ózekti máselesin álemge estirtýge kúsh sal­dy. Amerıkanyń ataqty eko­log­tarynyń biri, keıin vıse-prezıdent bolǵan Albert Gor alys­­tan at terletip kelip, Araldyń jaǵdaıyn kózben kórip, prob­le­masymen tanysty. Sonyń nátı­je­sinde AQSh úkimeti Aralǵa kómek qolyn sozdy. Chernobyl atom elektr stansasynda bolǵan apat­ty joıý jáne osy apatta zardap shekken azamattarǵa áleýmettik jaǵynan kómek jasaý týraly qaý­ly shyǵarýǵa muryndyq boldy.

Tuǵyrly tulǵanyń taǵy bir qasıeti – eljandylyǵy edi. Ol kisi týǵan halqyn erekshe jaqsy kórdi. Elimiz egemendik alǵanda balasha qýanyp, azattyq týraly qanshama jyr jazdy. Elimizdiń bas ordasy Aqmolaǵa kóshkende, osy ıdeıany jan-tánimen qoldap, zııaly azamattardyń qatarynda elordaǵa alǵashqy bolyp qonys aýdardy. Astana týraly tamasha óleńder jazyp, birneshe jyr jınaǵyn shyǵardy. Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesine úsh márte depýtat boldy. Halyqaralyq Qanysh Sátbaev qorynyń prezıdenti bolǵan kezde uly ǵalymnyń eńbekterin ja­ryq­qa shyǵarý men nasıhattaýǵa úles qosty.

Ardaqty aǵamen ómiriniń soń­ǵy jyldarynda jıi aralasyp, ony jaqynnan tanı tústim. 1960 jyldary Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń tóraǵasy bolǵan, kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri, nemere aǵam Fazyl Kárib­janovtyń ómiri men adamı qasıeti jaıynda «Zaman syry» degen poema jaz­dy. Osy shyǵarmany jazyp júr­gende ol kisi: «Qaıratkerdiń týǵan jerin kózimmen kórsem» degen oıyn aıtty. Sóıtip, ekeýmiz jeńil kólikpen Ombyǵa saparǵa shyqtyq. On segizinshi ǵasyrda Ájimbet bı babamyz bastaǵan Bý­rabaı men Aıyrtaýdan jańa jerlerdi ıgerýge qonys aýdarǵan uly kóshtiń jolymen júrip otyrdyq. Jol boıy áńgime tıegi de aǵytyldy. Aǵamyz bul óńirde týǵan tulǵalar men tarıhty óte jaqsy biledi. Kórnekti qaıratker Smaǵul Sádýaqasovtyń aýyly tusynan ótip bara jatqanda, qysqa ǵumyrynda totalıtarlyq júıege qarsy turǵan eren er jaıynda qundy derekter aıtty. Endi bir búıirdegi áıgili opera ánshisi Ermek Serkebaevtyń atalarynyń aýylynan ótkende «Keńes Odaǵyndaǵy úzdik Fıgaro» atanǵan tarlan tulǵa týraly keńirek áńgimeledi. Qa­zaqstandy qıyn-qystaý jyl­dary basqarǵan Jumabaı Shaıah­me­tovtiń týǵan jerine toqtaǵanda Uly Otan soǵysynan keıin el ekonomıkasyn kóterip, halyqtyń ál-aýqa­tyn jaqsartýǵa zor úles qos­qan qaı­ratkerdiń ómir jolynan taǵy­lym­dy estelik órbitti.

Ombyǵa jetkennen keıin aldymen Shoqan Ýálıhanov oqyǵan kadet korpýsyna bardyq. Bizdi atalǵan oqý ordasynyń basshysy, polkovnık, Keńes Odaǵynyń Batyry N.Kravchenko jyly qar­sy alyp, iltıpat kórsetti. Kadet korpýsynyń mýzeıine alyp bardy. Onda qazaqtyń uly ǵaly­my­nyń portreti tur eken. Sýret­tiń astynda sarǵaıǵan qaǵazdardy kórip, Kákimbek aǵa oǵan: «Ǵalym­nyń eńbekteri osy ǵana ma?» dep surady. Ol: «Iá» dep jaýap berdi. Sodan aqyn sol jer­de­gi tur­­ǵandarǵa Shoqannyń ta­rıh­shy, shy­ǵystanýshy, folklorshy, etnograf, geograf, aǵartýshy sekildi san qyryn keńinen áńgimeledi.Qyrýar san shyǵarmalary baryn aıtty. Olar aýzynyń sýy quryp tyńdady. Endi bir buryshtan general L.Kor­nılovtyń sýretin kórip qalǵan aǵa­­myz onyń da tarıhynan syr tartyp, anasy qazaq bolǵanyn baıandady. Keıin taǵy Ombyǵa jolym túskende arnaıy kadet korpýsynyń basshysyna Shoqan Ýálıhanovtyń 35 jyl buryn orys tilinde jaryq kórgen shyǵarmalar jınaǵynyń bes tomdyǵyn aparyp berdim.      Budan keıin Ombynyń agrarlyq ýnıversıtetine bas suqtyq. Buryn bul oqý ordasyn aýylsharýashylyq ınstıtýty atalǵan kezde támamdaǵan edim. Kezinde munda qazaqtyń kóptegen zııaly azamattary bilim aldy. Bizdi osyndaǵy jol bastaýshylar ýnıversıtet tarıhynan syr shertetin murajaıǵa ertip bardy. Kákimbek aǵa mýzeı ekspozısııamen tolyq tanysyp, onyń basshysyna: «Osy ýnıversıtettiń túlegi, kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri Fazyl Káribjanov týraly keń ekspozısııa joq eken. Nege arnaıy oryn bermedińizder», dep keıistik tanytty. Mýzeı bas­shysy: «Biz bul jerge Keńes Oda­ǵynyń qaıratkerlerin keń kó­lemde kirgizgen joqpyz. Tek ataqty ǵalymdarǵa ǵana arnaıy oryn berdik», dep aqtaldy. Ol kisi taǵy da: «Eger ǵalymdar bolatyn bolsa, osy oqý ordasynan bilim alǵan kórnekti energetık, mys, qorǵasyn, myrysh qurý jáne damytý jańa tehnologııasynyń avtory, akademık Shapyq Shókın, mıneraldy tyńaıtqyshtar men mıneral tuzdardy óńdeýdiń tehnologııasyna tyń jańalyq engizgen akademık Ábiken Bekturov, jazýshy - akademık, Sosıalıstik Eńbek Eri Ǵabıt Músirepov týraly nege eshqandaı derek joq» dep surady. Kákimbek aǵamyzdyń ensıklopedııalyq bilimine tań qalǵan murajaı dırektory lám dep ún qata almady. Osy saparda aqyn bizdiń aýylǵa baryp, Fazyl aǵany kózi kórgen úlkendermen áńgimelesti. Atalarymyzdyń eski jurtyn aralady. Qaıratkerdiń anasynyń basyna baryp, quran oqydy. Beıit basynda ósip turǵan aq qaıyńdy kórip, tolqyǵan sezim­nen «Asyl ana zıratynda aq qa­ıyń» degen jyr jazdy. Keıin Fa­zyl aǵanyń júz jyldyǵyn mem­­­le­­kettik deńgeıde atap ótýge atsa­­lysty.

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Kákimbek Salyqov kózi tirisinde birqatar memlekettik orden-medaldarmen marapattalyp, Soltústik Qazaqstan jáne burynǵy Jezqazǵan, Kókshetaý oblystarynyń qurmetti azamaty atandy. Birtýar tulǵanyń ómir­­den ozǵanyna biraz jyldar ótse de ol kisini el esinde saq­taıtyn respýblıka deńgeıinde is-sharalar uıymdastyrylǵan joq, sonyń ýaqyty endi keldi dep oılaımyn. О́mirde qalamgerlik pen qaıratkerlikti qatar ustap, óziniń máńgilik sara jolyn salǵan abyz aǵamyzdyń ónegeli izi eshqashan óshpeıdi.

Jánibek KÁRIBJANOV,

memleket jáne qoǵam qaıratkeri