Búgingi ádebıette jazyp júrgen avtorlardyń bári áýesqoı jazýshylar. Onyń sebebi de anyq: qoǵamda jazýshylyqpen kásibı túrde aınalysýǵa múmkindik joq. Halyq úshin de, bılik úshin de ádebıet belgisiz bir orynda qalǵan ónerge aınaldy. Sondyqtan keıde prozashylarǵa bıik talap qoıýǵa daıyn turatynymyz ábestik sııaqty kórinedi. Alaıda «ádebıet – ardyń isi» emes pe edi?.. Álqıssa.
Keıde sizge aınalańyzdaǵy barlyq adam bir obraz bolyp kórine me? Jalpy, halyqtyń bir minezge, bir sózge, bir oıǵa, bir qalypqa aınalýy múmkin be? Bul kórinisti kóz aldyńyzǵa elestetseńiz, árıne, qorqynyshty fılmder eske túsedi. Degenmen qoǵam adamdardy tárbıeleıtini de ras.
Joǵaryda aıtqan áýesqoı jazýshylardyń biri – Esbol Nurahmettiń «Tabaq bet, tańqy tanaý» áńgimesindegi keıipkeri dál osyndaı kúı keshedi. Kúnderdiń bir kúninde uıqysynan oıanyp, syrtqa shyqsa, aıaldamadaǵy adamdardan bastap bári tabaq bet, tańqy tanaý kempir-shaldarǵa aınalypty. Avtobýsta otyrǵan halyq, kondýktor, jumysyndaǵy kúzetshiler, kabınetindegi áriptesteri – bári-bári túrli kıim kıgen bir adamdaı: tabaq bet, tańqy tanaý. Kórgenderinen shoshynǵan ol óń-túsin ajyrata almaı, úıine qaraı zytady. Entigip úıine kelse, televızor aldynda áldene toqyp tańqy tanaý, tabaq bet sary kempir otyr eken: áıeli.
Jazýshynyń prototıpi kóbinese qoǵamnan alynǵan jınaqy obrazdan jasalady. Degenmen sonyń ózinde sol obrazǵa áser etken oqıǵa, ne adam bolatyny anyq. Máselen, osy «Tabaq bet, tańqy tanaý» novellasyndaǵy tabaq bet, tańqy tanaý sary shal obrazy qalaı paıda boldy? Avtordan surap kórdik.
«Osydan 4-5 jyl buryn Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde jýrnalıst bolyp jumys istedim. Sol jerge ár oblystyń ákimderi, mınıstrler, departament basshylary kelip baspasóz jıynyn ótkizedi. Kúnine birneshe press-konferensııa ótedi, sonda kelgen mınıstri bolsyn, oblys ákimi, ne basqa basshylar bolsyn, bári birdeı sóıleıdi, birdeı daıyndyqpen keledi, kúmiljip, keı suraqtarǵa jaýap bere almaı qalǵandaryna deıin birdeı. Tipti bólek-bólek fızıkalyq denege kirgen bir jan ıesi sekildi. Bul týra Atambevtyń sózine bola Qyrǵyzstanmen aradaǵy shekara bekitilip, daý bop jatqan kez bolatyn. Press-konferensııaǵa kelgen mınıstrler de, sanıtar da osyny ashyq aıta almaı, qyrǵyz taýarlarynyń talapqa saı emes ekenin kezek-kezek aıtyp jatqan. Memlekettik telearnalar men basylymdardaǵy jýrnalıster de, onyń ishinde ózim de bar, myńq etip basqa suraq ta qoıa almaımyz, basqa aqparat ta jaza almaımyz. Sol tusta qatty depressııaǵa kettim, aınalamnyń bári bir adam sekildi, bólek minezdi, bólek pikirli eshkim joq sekildi kórinip júrdi. Osy qubylystardan keıin «Tańqy tanaý, tabaq bet sary shal» obrazy ómirge keldi. Novella jaryq kórgen soń prototıpti dál tanyp jatqandar da boldy, ózinshe qııaldap, ózinshe taldap jatqandar da boldy. Negizi, óz basym oqyrmannyń tujyrymy durys dep esepteımin», dedi E.Nurahmet.
Avtor budan bólek «Jýrnalıst, molda, kıller jáne jezókshe» novellasyndaǵy keıipkerlerge de toqtaldy.
«Bundaǵy molda da, kıller de, jezókshe de óziniń istep otyrǵan isin Qudaıdyń qoldaýy dep túsinedi. Bizdiń qoǵamda ne jaǵympazdyqpen, ne pysyqtyqpen, múmkin óziniń qabileti men eńbegi arqyly baıyǵan, joly bolǵan adamdardyń kóbi ózderin Qudaı qoldaǵan soń osyndaı tabysqa jettim dep esepteıdi. Tipti bireýge qııanat jasap jatsa da Qudaı bergen kúshtiń, myqtylyqtyń arqasy dep qaraıdy. «Qudaıdyń shyn ádileti ne?» degen oıǵa bastaryn qatyrmaıdy. Bundaǵy obrazdar osy qoǵamdaǵy bylyqqa belshesinen batyp júrip, ádilet pen aqıqatty tunshyqtyra júrip, ózderin Qudaı súıgen adam sanaıtyn shala aqyldylar dep esepteımin. Oqyrman qalaı túsindi, ol árkimniń óz isi, árıne», dedi ol.
Iá, kórkem shyǵarma – qoǵamnyń kórinisi. Sol zamannyń shyndyǵy da, ótirigi de, jasandylyǵy da, tipti jappaı únsizdigi de qoǵam týdyrǵan shyǵarmalarda beınelense kerek. Jazýshynyń negizgi mıssııasy da osy emes pe?..