Eýrazııashylyq ıdeıasy – teńquqyqtylyq quraly

Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq modeldik jobasyn M.V.Lomonosov atyndaǵy MMÝ qabyrǵasynda jarııa etkenine 20 jyl toldy. Biz osyǵan jáne Qazaqstan-Reseı qarym-qatynastaryna qurylǵan suraqtarymyzdy Reseı Federasııasynyń Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi M.N.BOChARNIKOVKE qoıǵan edik. – Mıhaıl Nıkolaevıch, Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń eýrazııashylyq ıdeıasyn qalaı sıpattar edińiz? – О́zińiz kórip otyrǵandaı, Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń sonaý 1994 jyly M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde sóılegen sózinde alǵa tartqan bul ıdeıasy is júzinde júzege asty. 2010 jyly Reseı, Qazaqstan jáne Belarýs prezıdentteri Keden odaǵyn qurý týraly qujattar toptamasyna qol qoısa, 2011 jyly Birtutas ekonomıkalyq keńistikke kóshý týraly kelisimge keldi. Mundaı ıntegrasııalyq qalyptar elderimizdiń tyǵyz jaqyndasýyna jáne jahandyq pen aımaqtyq básekelestiktiń kúsheıýi jaǵdaıynda ulttyq ekonomıkalardyń turaqtylyǵyn arttyrýǵa yqpal etýi tıis. KO men BEK sheńberinde ıntegrasııaǵa múshe memleketterdiń qaı-qaısysynyń bolsyn múddesin shektemeıtin birlesken ustanymdardy ázirleý jáne ortaq sheshimder qabyldaý úshin ártúrli tetikter qurylǵan. Mysal retinde ultústilik fýnksııalar berilgen Eýrazııalyq eko­no­mıkalyq komıssııa qurylǵandyǵyn tilge tıek ete ketsem deımin. KO men BEK-ke ótýdi eýra­zııalyq ıntegrasııanyń sońǵy emes, qaıta jańa kezeńi, dep nyq senimmen aıta alamyz. Qazirgi ýaqytta biz sheshýshi satysyna – qol qoıýy ústimizdegi jyldyń mamyryna josparlanyp otyrǵan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq (EAEO) qurýǵa shyqtyq. EAEO budan 20 jyl buryn MMÝ qabyrǵasynda N.Á.Nazarbaevtyń postkeńestik elder yntymaqtastyǵynyń qa­jet­ti teńquqyqtylyq quraly retinde usyn­ǵan ıdeıasynyń qısyndy aıaqtalýy bolyp tabylady. – Reseı Prezıdenti V.V. Pýtın sońǵy úsh jylda Qazaqstannyń Keden odaǵy elderimen saýda aınalymy 30 paıyzdan asty degendi aıtty. Siz bul rette Qazaqstanmen ózara saýda aınalymyn arttyrýdyń áleýeti qanshalyqty deı alasyz? – Durys aıtasyz, KO elderi arasyndaǵy saýda aınalymynyń artýy onyń tıimdi jumysynyń aıtarlyqtaı ekenin áıgileıdi. Keden odaǵy jumys isteı bastaǵan tek alǵashqy jylda KO sheńberinde úsh eldiń ózara eksporty 29 paıyzǵa artsa, 2011 jyldyń nátıjesi boıynsha ol 33 paıyzǵa, al 2012 jyly 8,7 paıyzǵa óskendigin kórsetip otyr. Al bul degenimiz jańa jumys oryndary, bizdiń elderimizdiń bıýdjetine túsetin salyq, ınvestısııalyq aýan men bıznesti júrgizýdi jaqsartý. Keden odaǵy men Birtutas ekonomıkalyq keńistikti qurý bizdiń elderimiz ónerkásip sektoryna oń yqpal etti. Mysaly, qazirgi tańda Qazaqstannyń qaıta óńdeý ónerkásibiniń ónimderi quraǵan jalpy eksportynyń 59 paıyzy Keden odaǵy elderine tıesili ekenin kórsetip otyr. 2012 jyly aralyq taýarlar toptamasynyń eksporty 2008 jylmen salystyrǵanda úshtiń birine, al tutyný taýarlary úsh esege ósken. Osylaısha, statıstıka keı kezderi el aýzynda júrgen Qazaqstannyń munaı men metaldan ózge KO elderine eksporttaıtyn eshteńesi joq, degen pikirlerin joqqa shyǵarady. Búgingi tańda elderimizde bız­nes­tiń ózara enýi belsendiligi artýynyń úde­ris­teri jalǵasýda. Mysaly, Reseıdiń kóp­tegen óńirlerinde Qazaq­stannyń qaıta óńdeý ónerkásibi men tamaq kásip­oryndarynyń ónimderin kórýge bolady, áıtse de osydan úsh jyl buryn mundaı jetkizilý kóri­nis­teri anda-sanda ushyrasatyn. Eýrazııalyq eko­nomıkalyq komıssııasynyń málimetterine qaraǵanda, sońǵy úsh jylda Qazaqstan óz taýarlaryn reseılik rynokqa shyǵarýdy 10 paıyzǵa arttyrsa, Belorýssııa 20 paıyzǵa kóbeıtipti. Bul sıfrlar óte tyǵyz ıntegrasııa týraly memleket basshylarynyń qabyldaǵan sheshimderiniń durystyǵyn dáleldeıdi. – Qazaqstan Prezıdenti EýrAzEQ otyrysynda birlesken kásiporyndardy qurýǵa erekshe nazar aýdartty. Osyny qaperge alsaq, Qazaqstan aýmaǵynda reseılik kapıtaldyń qatysýymen qansha birlesken kásiporyn jumys isteýde deı alamyz? – Qazaqstanda reseılik kapıtaldyń qaty­sýymen 5 myńnan asa kásiporyn bar, olar barlyq salada, shıkizatty óndirý men óńdeýden bastap, aqparattyq salada da jumys isteýde. Búgingi tańda Reseı-Qazaqstan yntymaqtastyǵynyń mańyzdy baǵyttarynyń biri – ónerkásiptik kooperasııa. Eki eldiń nátıjeli memleketaralyq bıznes kooperasııa­sy arasynan máshıne jasaý, taý-ken metallýrgııasy kesheni, ýran jáne hımııa ónerkásibi sııaqty salalardaǵy ózara yqpaldastyqty atap ótýge bolady. Qazaqstanda 20-ǵa tarta iri reseılik kompanııalar óz jobalaryn júzege asyrýda, sonyń ishinde «Gazprom», «Lýkoıl», «RýsAl», «InterRAO EES», «AvtoVAZ» jáne basqalary bar. Tıimdi jáne ózara paıdaly ınvestısııa salýdyń mysalyn Qazaqstan aýmaǵynda «Lada» avtokóligin qurastyrý óndirisin keńeıtý jónindegi «AvtoVAZ» AAQ júrgizip otyrǵan «Azııa Avto» JShS qazaqstandyq kásiporny men «Ertis» ÁKK-men birlesken jalpy kólemi 500 mıllıon dollarlyq óndiristen keltirýge bolady. Elektr energetıkasy salasyndaǵy iri birlesken joba retinde «InterRAO EES» AAQ pen «Samuryq Energo» AQ júrgizip otyrǵan Ekibastuz GRES-2-ni jańǵyrtýdy atap ótý kerek. Joba quny shamamen 930 mıllıon dollar. Jambyl oblysynda «EýroHım» kompanııasy mıneraldyq tyńaıtqyshtar shyǵaratyn kásiporyn qurylysy jobasyn júzege asyrýda. Qostanaıda reseılik «EýrazHoldıng» kompanııasy óndiristik zaýyttyń qurylysyn aıaqtap keledi. Men eki el iskerleriniń júzege asyryp jatqan tek aıtarlyqtaı iri birlesken jobalaryn ǵana sóz ettim, osyndaı mysaldardy kóptep keltirýge bolady. – Qazaqstan bıyl DSU qataryna ótýge qareket jasap jatyr. Reseı elimizdiń bul qadamyna jáne aldaǵy EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesin ótkizýge strategııalyq odaqtas retinde qoldaý bildire me? – Reseı Federasııasy 2012 jyldan DSU múshesi retinde bul halyqaralyq bedeldi uıymǵa Qazaqstannyń ený talpynysyn tolyqqandy qoldaıdy. Biz de elderińiz osy baǵyttaǵy kelissózder úderisterin erterek bitirýge qol jetkizedi ǵoı degen úmittemiz. Al Qazaqstannyń EKSPO halyqaralyq kórmesin 2017 jyly Astanada ótkizý quqyǵyn jeńip alýy eldiń halyqaralyq bedeliniń artýyn aıǵaqtaıtynyn nyq senimmen aıtýǵa bolady jáne de bul sońǵy jyldary Qazaqstan pash etip kele jatqan eldiń tabystaryn álemdik qoǵamdastyqtyń moıyndaýyn bildiredi. О́z kezeginde, Reseı bul kórmege úlken ynta-yqylasymen qatysatyn bolady. – Úkimetaralyq komıssııa sheńberinde «Baıqońyr» kesheni men aımaqaralyq jáne shekaralas aýmaqtar arasyndaǵy yntymaqtastyq jónindegi salalyq komıssııalar jumys isteýde. Solardyń jumysyndaǵy naqty nátıjeler týraly aıtsańyz. – «Baıqońyr» kesheni jónindegi úkimetaralyq komıssııaǵa keler bolsaq, onda onyń basty jumysynyń nátıjesi retinde eki el prezıdentteriniń qatysýymen ótken jyldyń 25 jeltoqsanynda qol qoıylǵan ǵarysh salasyndaǵy Reseı-Qazaqstan qatynastaryn joǵary áriptestik deńgeıge shyǵarýdy beıindeıtin 2014-2016 jyldarǵa arnalǵan «Baıqońyr» keshenin birlese paıdalaný jónindegi «Jol kartasyn» aıtar edim. Aımaqaralyq jáne shekaralas aýmaqtar arasyndaǵy yntymaqtastyq jónindegi salalyq komıssııa jumysy da budan esh kem túspeıdi, óıtkeni eki eldiń shekaralas aýmaqtary Reseıdiń 12 óńiri men Qazaqstannyń 7 oblysyn qamtyp otyrsa, munda turyp jatqan halyq sany 32 mıllıonnan asady. Atalǵan komıssııa jumysynyń aıtarlyqtaı nátıjesiniń biri Reseıdiń 83 óńiriniń 76-sy qazirgi tańda Qazaqstannyń 12 oblysymen turaqty ekonomıkalyq baılanys ornatqan. Bul úderis aldaǵy ýaqytta da tıimdilikpen damı beretinine esh kúmán joq. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Asqar TURAPBAIULY, «Egemen Qazaqstan».