Maqsat – barlyq bastamany sapaly zańdarmen qamtamasyz etý

«Osynaý syndarly kezeńde halyq seniminen shyǵyp, Prezıdent bastamalaryn barynsha qoldaý – basty mindetimiz. Saılaýshylar tarapynan depýtattarǵa qoıylatyn talap qashanda joǵary ekenin ózderińiz bilesizder. Ásirese keshegi «Qańtar oqıǵalary» búkil elimiz úshin úlken syn boldy. Kún tártibinde táýelsizdigimiz men memleketimizdiń tutastyǵyn saqtap qalý máselesi turdy. Eldigimizge qaýip tóngen osy syn saǵatta Memleket basshysy barlyq jaýapkershilikti ózine alyp, batyl sheshimder qabyldady», dedi Palata Spıkeri.

Osyǵan oraı Májilis Tóraǵasy Pre­zı­dentimiz halyq qaýipsizdigi men memleket múddesi bárinen bıik ekendigin óz isimen dálel­degenin, endigi jerde bul talap basty qaǵıda bolýǵa tıis ekenine nazar aýdardy.

«Birinshi kezekte, Parlament jumysynyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etýimiz qajet. Halyq saılaǵan depýtattar eń aldymen óz saılaýshylaryna jaqyn bolý kerek. Qoǵamnyń únin estip, halyqtyń tilin túsiný jáne der kezinde sharalar qabyldaý – kez kelgen keleńsizdiktiń aldyn alýdyń negizgi alǵysharty ekeni túsinikti.

Sondyqtan aldaǵy ýaqytta depýtattar korpýsynyń azamattyq sektormen, buqaralyq aqparat quraldary ókilderimen, ásirese óńirlerdegi qoǵam belsendilerimen tyǵyz baılanysyn odan ary jandandyramyz. Bul – Prezıdent bekitken «Halyq únine qulaq asatyn memleket» qaǵıdasyn nátıjeli júzege asy­rý­dyń basty ustanymy. Aldymyzǵa qoıyl­ǵan jańa mindetterdi tabysty oryndaý úshin aza­mattyq qoǵammen qatar, memlekettik organ­dar­dyń barlyq tarmaqtarymen, sonyń ishinde Se­natpen, Úkimetpen, sot salasymen ózara tyǵyz yntymaqtastyqta jumys isteımiz», dedi E.Qoshanov.

Sonymen qatar Palata Tóraǵasy jurtpen qarym-qatynas, olardyń múddelerin qorǵaý Májilistiń kúndelikti jumysynyń negizi eke­nine basa nazar aýdardy.

«Depýtattardyń saılaýshylarmen tıimdi jumys isteýi úshin barlyq jaǵdaıdy jáne qosymsha múmkindikterdi qarastyrýymyz qajet. Múmkin, halyqpen kezdesý formatyn qaıta qaraýymyz kerek shyǵar. Tamyrshydaı tap basyp, jurttyń muń-muqtajyn bilý úshin jáne zańdar qabyldaý arqyly olardyń kókeı­kesti problemalaryn sheshý úshin biz saılaýshylarmen jıi kezdesýge tıispiz.

Jumysymyzda osy prınsıpterdi bas­shy­lyqqa ala otyryp, búkil qazaqstandyqtardyń múddelerin laıyqty bildire alamyz dep senemin. Bizdiń maqsatymyz aıqyn, mindetimiz ortaq. Ol – eldiń damýyna, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýǵa arnalǵan barlyq bastamalardy sapaly zańdarmen qamtamasyz etý. Osy jolda, qurmetti depýtattar, birlese eńbek etip, tıisti nátıjelerge jetemiz dep senemin», dedi Májilis Spıkeri.

Otyrys barysynda depýtattar «Asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn birinshi oqylymda maquldady.

«Zań jobasyn daıyndaýdyń maqsaty – qoldanystaǵy zańnamany jetildirý jáne naryqtyq ekonomıka jaǵdaıynda asyl tuqym­dy mal sharýashylyǵy salasynyń tıimdi jumys isteýine jaǵdaı jasaıtyn zamanaýı norma­tıvtik-quqyqtyq bazany qalyptastyrý ári asyl tuqymdy mal sharýashylyǵyndaǵy memlekettik saıasattyń tıimdiligin arttyrý. Odan basqa, zań jobasyn qabyldaý arqyly qoldanystaǵy asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy týraly zańnamadaǵy qarama-qaıshylyqtar, olqylyqtar men kollızııalardy joıý qarastyrylady», dedi qujat jóninde baıandama jasaǵan Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Erbol Qarashókeev.

Zań jobasyn qaraý barysynda depýtat­tar zań jobasynyń negizgi erejelerin naq­ty­laýǵa baǵyttalǵan birqatar ózgeris pen tolyq­tyrý engizdi. Máselen, zań jobasyna sáıkes asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy salasyndaǵy sýbektiler óz qyzmetin asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy salasyndaǵy ýákiletti organdy óz qyzmetiniń bastalǵany týraly habardar etpesten júzege asyratyny kútilgen edi.

Sonymen qatar bonıtırleý, qoldan uryq­tandyrý jáne embrıondardy aýystyryp salý boıynsha mamandar kórsetetin qyz­metter sapasynyń tómendeýine jol bermeý maqsatynda osyndaı jeke tulǵa-mamandardyń óz qyzmetin bastaǵany týraly ýákiletti organ­dy mindetti túrde habardar etýin qalpyna kel­tirý usynyldy.

Bul rette, olardyń qyzmetine qoıylatyn negizgi talaptar aıtarlyqtaı jeńildetiledi. Atap aıtqanda, asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy salasyndaǵy qyzmetti júzege asyrý úshin jeke tulǵalardyń «aýyl sharýashylyǵy jáne bıoresýrstar» nemese «veterınarııa» baǵyty boıynsha bilim týraly dıplomy bolsa jetkilikti. Bul kóptegen adamǵa qoljetimdi bolmaq. О́ıtkeni bilimge qoıylatyn qazirgi talaptardyń óz ereksheligi bar.

Tehnık-uryqtandyrýshynyń bilim týraly dıplomy ne aýyl sharýashylyǵy malyn qoldan uryqtandyrý kýrstarynan ótkeni týraly qujaty ne osy beıin boıynsha keminde alty aı jumys ótilin rastaıtyn qujat qajet. Sonymen birge bul mamandar oqý jáne biliktiligin arttyrý kýrstarynan turaqty negizde ótýge mindetti. Al olardyń uzaqtyǵyn ýákiletti organ ázirlep, bekitedi.

Budan basqa, «Asyl tuqymdy mal sharýa­shylyǵy týraly» Zań maldy álemdik praktıkada keń taralǵan genomdyq baǵalaýdy júzege asyrý normalarymen tolyqtyryldy. Bul ádis tabynnyń ósimin odan ári molaıtý jáne qajetti seleksııalyq ólshemderge ıe tól alý úshin perspektıvalyq daraqtardy erte kezeńde iriktep alýǵa múmkindik beredi.

Sondaı-aq bonıtırleý, ındekstik baǵalaý, urpaǵynyń sapasy boıynsha baǵalaý, óz ónimdiligi boıynsha baǵalaý (synaý) sııaqty asyl tuqymdy maldardy baǵalaýdyń ózge de túrlerine qatysty erejeler naqtylandy. Budan bólek, zań jobasynda asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy salasyndaǵy buzýshylyqtardyń ýaqtyly jolyn kesý jáne olarǵa jol bermeý maqsatynda qabyldanǵan aldyn alý tetigi kózdelgen.

Máselen, ýákiletti organ vedomstvosynyń baqylaý sýbektisine (obektisine) barmaı profı­laktıkalyq baqylaýdy júzege asyrý múm­kindigi qarastyrylǵan. Asyl tuqymdyq jáne dıstrıbıýterlik ortalyqtar, bıýdjettik sýb­sıdııalar alǵan jeke jáne zańdy tulǵalardan bólek, respýblıkalyq palatalar da profı­lak­tıkalyq baqylaý sýbektileri (obektileri) sanalady.

Otyrys barysynda «Eýrazııalyq ekono­mıkalyq odaqtyń kedendik aýmaǵy arqyly qaýipti qaldyqtardy transshekaralyq ótkizý týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasy maquldandy. Kelisim Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe memleketterdiń ózara saýdasyn júzege asyrý kezinde EAEO kedendik aýmaǵy arqyly úshinshi eldermen saý­dada tarıftik emes retteý sharalary qol­da­nylatyn qaýipti qaldyqtardy transshe­ka­ralyq ótkizýge baılanysty qatynastardy retteıdi.

«Qazaqstanda qaýipti qaldyqtardy ákelý, áketý jáne tranzıtin zańnamalyq retteý Bazel konvensııasy jáne Ekologııalyq kodeks normalarymen júzege asyrylady. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa kirmeıtin elderge qatys­ty lısenzııalyq tártip qoldanylady. Lısenzııa berýdi mınıstrlik 2019 jyldan bastap, ıaǵnı ol qurylǵannan bastap júzege asyrady.

Jeke tulǵalardyń jeke paıdalanýy úshin qaldyqtardy transshekaralyq ótkizýine ty­ıym salynady. Kelisim talaptaryn saqtaý Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe memleketter arasynda qaýipti qaldyqtardy ótkizýdiń biryńǵaı tártibin belgileýge múmkindik beredi, sondaı-aq qaýipti qaldyqtardy ekologııalyq negizdelgen túrde joıýǵa jáne qaıta óńdeýge, qorshaǵan ortanyń lastanýynyń aldyn alýǵa jol ashady», dedi zań jobasy jóninde baıandama jasaǵan Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrs­tar mınıstri Serikqalı Brekeshev.

Qaldyqtardy múshe memlekettiń aýma­ǵynan basqa múshe memlekettiń aýmaǵyna ótkizý kezinde EAEO múshesi bolyp tabylmaıtyn memlekettiń aýmaǵy arqyly transshekaralyq ótkizý Bazel konvensııasynyń erejelerine sáıkes júzege asyrylady. Múshe memleketterde qaldyqtardy transshekaralyq ótkizýdi baqylaý jáne qadaǵalaý múshe memleketterdiń zańnamasyna sáıkes júzege asyrylady, qal­dyqtardy kómý jáne zalalsyzdandyrý maqsatynda olardy transshekaralyq ótkizýge jol berilmeıdi.

Qaldyqtardy transshekaralyq ótkizý Eýra­zııalyq ekonomıkalyq komıssııa bekitetin biryńǵaı nysan boıynsha quzyretti organ beretin qorytyndynyń negizinde júzege asyrylady. Kelisimde kórsetilmegen, qal­dyqtardy transshekaralyq ótkizý tártibine, sondaı-aq tasymaldaýshyǵa jáne avarııalyq jaǵdaılardy bolǵyzbaý jáne joıý, adamnyń densaýlyǵyna jáne qorshaǵan ortaǵa keltirilgen zalaldyń ornyn toltyrý jónindegi is-shara­lardy júzege asyrý tártibine qoıylatyn talaptar múshe memleketterdiń zańnamasynda aıqyndalady.

Sondaı-aq otyrysta Májilis depýtattary «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir kons­tı­týsııalyq zańdaryna ózgerister men tolyq­tyrýlar engizý týraly» Konstıtýsııalyq zań jobasyna Senat engizgen ózgeristermen kelisti.

«Zań jobasyn Parlament Senatynda qaraý barysynda taǵy bir qosymsha túzetý engizildi. Atap aıtatyn bolsaq, memlekettiń ishki jáne syrtqy saıasatynyń negizgi baǵyttary bo­ıynsha ázirlenetin bastamalar Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elba­symen kelisýdi kózdeıtin «Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy týraly» Konstıtýsııalyq zańnyń 1-babynyń altynshy bóligin Parlament Senaty alyp tastaý­dy usyndy. Sebebi Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 40-babynyń 1-tarmaǵyna jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti týraly» Konstıtýsııalyq zańnyń 1-babynyń 1-tarmaǵyna sáıkes, Respýblıka Prezıdenti memlekettiń ishki jáne syrtqy saıasatynyń negizgi baǵyttaryn aıqyndaıdy, sondaı-aq el ishinde jáne halyqaralyq qatynastarda Qazaqstannyń atynan ókildik etedi», dedi Májilistiń Zańnama jáne sot-quqyqtyq reforma komıtetiniń tóraǵasy Arman Qojahmetov.

Otyrys sońynda Májilis depýtattary memlekettik organdar basshylaryna depýtattyq saýaldar joldady. Qarjy monıtorıngi agent­tigine joldaǵan saýalynda Maqsat Ramanqulov Tax Justice network halyqaralyq uıymynyń málimetine súıene otyryp, keıingi 25 jylda Qazaqstannan sheteldik ofshorlarǵa shamamen 140-160 mıllıard dollar shyǵarylǵanyn atap ótti. Bul búkil eldiń jyldyq ishki jalpy ónimi men onyń syrtqy qaryzyna teń. «Keıbir málimetke sáıkes, sońǵy bes jylda Qazaqstan Respýblıkasynyń quqyq qorǵaý organdary karajatty shetelge zańsyz shyǵarý faktileri boıynsha eki júzden astam is qozǵaǵan. Alaıda naqty nátıjeleri týraly eshteńe belgisiz. Sonymen qatar qańtar qasireti kezinde keıbir olıgarhtar Qazaqstannan jeke ushaqtarmen ketip qana qoımaı, qyrýar qarjyny sheteldegi esepshottarǵa aýdarǵany týraly resmı emes aqparat bar», dedi depýtat.

Úkimet basshysyna saýal joldaǵan depýtat Berik Dúısenbınov kvazımemlekettik mekemeniń bıýdjetin qoǵam qadaǵalaýy qajet dep másele kóterdi. Onyń aıtýynsha, másele ekonomıkamyzdyń 60 paıyzyn quraıtyn, 6,5 myń zańdy tulǵa kiretin kvazımemlekettik sektordyń qoǵam aldyndaǵy ashyqtyǵy men eseptiliginde jatyr. «Kvazıkásiporyndardyń jarǵylyq kapıtaly men shyǵyndary memlekettik bıýdjettiń mıllıardtaǵan somasynan quralyp, turaqty tolyqtyrylyp turady. Alaıda olardyń jumsalýy, ıaǵnı keńseler men kólikterdi ustaý, syıaqylar men bonýstardyń qalaı bólinýiniń barlyǵy qoǵamǵa da, Parlamentke de jumbaq. Sondaı-aq olardyń qandaı tabys taýyp jáne ony qalaı ustaıtyndaryn da eshkim bilmeıdi. Dál osy jerde júıeli zańbuzýshylyq oryn alyp, jemqorlyq tamyryn jaıýda jáne memleket esebinen esh shekteýsiz baıý kózine aınalǵan. Shyǵynǵa belshesinen batyp jatsa da, menedjerler ózderine mıllıondaǵan syıaqy bólip, búkil halyqtyń moınyna júkteletin syrtqy qaryzdyń qomaqty bóligin qalyptastyryp otyr. Sondyqtan kvazımemlekettik mekemeniń bıýdjetin qoǵam men Parlamenttiń qadaǵalaýyna qaıtarý – óte mańyzdy shara», dedi depýtat.

Premer-Mınıstrdiń orynbasary Eraly Toǵjanovtyń atyna joldaǵan saýalynda depýtat Erlan Saırov halyqtyń turmysyna qatysty másele kóterdi. Onyń keltirgen derekterine súıensek, Qazaqstandaǵy eń tómengi kúnkóris deńgeıi 2,8 dollardy quraıdy. Osy oraıda Dúnıejúzilik bank tabysy ortashadan tómen elder úshin kúnine eń tómengi tabysty bir adamǵa 3,2 dollar dep eseptegen.

«Qazaqstanda halyqtyń eń az qamtylǵan 40 paıyzy óz bıýdjetiniń 59 paıyzyn azyq-túlik ónimderine jumsaıdy. Keı kezderi bul kórsetkish odan da joǵary. Elimizde azamattardyń tómen áleýmettik jaǵdaıynyń eki ındıkatory bar – eń tómengi kúnkóris shegi jáne kedeılik shegi. Kedeılik shegi, eń tómengi kúnkóris sheginiń, ıaǵnı 36 myń teńgeniń 70 paıyzyn quraıdy. Bul ertedegi úkimetterdiń halyqqa aqshany az tóleý úshin istep qoıǵan «qýlyǵy». Iаǵnı áleýmettik kómek alǵyń kelse, «sińiri shyqqan» kedeı bolýyń kerek! Osy tavtalogııanyń saldarynan 2020 jyly baǵa­nyń turaqty ósýine baılanysty áleýmettik kó­mekke suranys ósip, zárý adamdardyń sany artsa da, ataýly áleýmettik kómekpen qamtyl­ǵan adamdardyń sany azaıǵan. Bul faktor óz ke­zeginde zárý azamattardyń áleýmettik jaǵdaıyn múldem turalatyp jiberdi», dedi E.Saırov.

Sondaı-aq Amanjan Jamalov, Vakıl Nábıev, Danııa Espaeva, Iýlııa Kýchınskaıa, Dı­nara Zákıeva, Bekqalı Torǵaev, Dúısenbaı Turǵanov, Sálimjan Naqpaev, Andreı Lınnık, Gúlnar Bıjanova depýtattyq saýal joldady.