Prezıdenttiń aıtqan sózderin bajaılasaq ta, sońǵy kúnderi bolyp jatqan ózgeristerge qarasaq ta, qarjy naryǵynda kóp uzamaı eleýli ózgerister bolatynyn baıqaımyz. Qarjy ınstıtýttarynyń naryqta halyqpen betpe-bet qalatyn kúni de alys emes sekildi. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń bankırlerge memleket kómektespeýi kerek degen sózi kóp nárseni meńzeıdi.
Prezıdent pármeni
«Jalpy kólemi 6,3 trln teńgeni ekonomıkaǵa baǵyttaǵan daǵdarysqa qarsy sharalardy júzege asyrý nátıjesinde artyq aqsha massasy paıda boldy. Biraq bul qarajat jetpeı jatqan salalar da bar. Bankter, ásirese aýyldyq jerlerde shaǵyn jobalarǵa qarjy salmaıdy» deı kele, endigi kezekte mıkroqarjylyq uıymdar áleýetin kóterýge kóńil bólý, Ulttyq bank pen Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi birlese otyryp sheshimder paketin daıar etý keregin tapsyrdy. Prezıdenttiń arnaıylap toqtalǵan taǵy bir máselesi – strestik aktıvter jaıy.
«Strestik aktıvter deńgeıin tómendetý boıynsha jumys júrgizý úlken mańyzǵa ıe. Biz memleket bankırlerge kómektespeýi kerek degen sheshim qabyldadyq. Buǵattalǵan aktıvterdi ekonomıkalyq aınalymǵa oraltý kerek, biraq tek naryqtyq negizde. Bul úshin zańnamalyq baza qajet. Úkimet agenttikpen birlese otyryp jyl sońyna deıin zań jobasyn Parlamentke engizsin», dedi Q.Toqaev.
Prezıdent bul máseleni bıyl 21 qańtarda taǵy bir eske salyp, strestik aktıvterdiń sıfrly platformasy men ınfraqurylymyn qurýdy, ony satyp alatyn jáne satatyn qosalqy naryq qalyptastyrýdy, olardy ıelený úshin salyq yntalandyrýymen qosa jaǵdaı jasaýdy tapsyrdy.
Shynaıy kartına qandaı?
Strestik aktıvter degenimiz ne? Bul – tóleý merzimi 90 jáne odan da kóp kúnnen asyp ketken nesıe qaryzdary, qarjylyq jaǵdaıdyń nasharlaýyna baılanysty qaıta qurylymdalǵan qaryzdar, bankterdiń strestik aktıvterdi basqarýdy júzege asyratyn enshiles uıymdarynyń balansyndaǵy aktıvter, sondaı-aq óndirip alynǵan múlik. Qazir mundaı problemalyq qarajat kólemi 2,5 trln teńge deńgeıinde.
Qarapaıym halyqtyń tilimen aıtar bolsaq, bul – «ýytty» aktıvter. Ekonomıst Qaıyrbek Arystanbekov strestik aktıvterdiń elimizde 2008 jyldan bastap qalyptasqanyn, qarjylyq-ónerkásiptik toptar men transulttyq kompanııalardyń bir múddege jumys isteýi sońynda kúrmeýi qıyn osy problemaǵa alyp kelgenin aıtty.
– Bizde belgili bir toptar kommersııalyq bank pen iri, orta kásiporyndardy birdeı basqarady. Sosyn ózine qarasty bankten ózine qarasty kásiporynǵa nesıe beredi. Ekeýin de bir qojaıyn basqarǵan soń kásiporyn kóp jaǵdaıda nesıesinen qutylmaıdy. Nátıjesinde, banktiń shyǵyny, jumys istemeıtin aktıvi kóbeıedi. Sondaı shyǵyndardy osy kúnge deıin memleket satyp alyp keldi (tólenbegen nesıeniń ornyn toltyrý, ony qaıta qurylymdaý, qaıta qarjylandyrý úshin memleket bankke taǵy da aqsha beredi – red). Memleket qurǵan strestik aktıvter qoryna Ulttyq qordan, memlekettik bıýdjetten aqsha bólindi. 2014 jyldyń ózinde 250 mlrd teńge stresti aktıvterdi satyp alýǵa jumsalypty, – deıdi ekonomıst.
Agenttik ne usynady?
Sarapshy sózinen tamyryn tym tereńge jibergen sybaılastyq saldarynan memlekettiń qansha qarjysy kókke ushqanyn, aýyr ekonomıkalyq soqqy alǵanymyzdy kórýge bolady. Bolar is boldy, endi ony qalaıda tómendetken lázim. Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń málimetinshe, birqatar bastama zańda kórinis tabady.
«Atap aıtqanda, jeke ınvestorlardyń qatysýy úshin strestik aktıvterdi satyp alýshylardyń tizimin keńeıtý usynylady. Zań jobasynda strestik aktıvterdi senimdi basqarýdy júzege asyratyn servıstik kompanııalar qurý kózdelgen. Qaryz alýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý úshin qaryz alýshylarmen ózara qarym-qatynas boıynsha barlyq qoldanystaǵy zańnamalyq shekteý jańa ınvestorlar men servıstik kompanııalarǵa qoldanylatyn bolady. Sonymen qatar zań jobasy bankterdi óndirilgen múlikti ekonomıkalyq aınalymǵa tartýǵa yntalandyrýǵa baǵyttalǵan. Bul úshin mundaı múliktiń bankterdiń balansynda bolýynyń 3 jyldyq merzimin belgileý usynylady. Taǵy bir basym mindet – strestik aktıvter naryǵyna arnalǵan tolyqqandy ınfraqurylym qalyptastyrý. Bul strestik aktıvterdi erkin satyp alý-satý úshin alań qurýdy jáne naryqqa qatysýshylar úshin aqparattyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etýdi qamtıdy. Qazirgi ýaqytta naryqtyń jeke oıynshylary strestik aktıvterdi satý boıynsha jergilikti platformalar arqyly jumys isteıdi», dep málimdeıdi agenttik.
Olardyń habarlaýynsha, qurylatyn biryńǵaı platforma satýshy men ınvestor arasyndaǵy «aqparattyq asımmetrııany» eńserýge yqpal etetin jáne satylatyn strestik aktıvter jóninde jalpyǵa qoljetimdi aqparat kózi bolmaq. Platforma naryqtaǵy suranys pen usynys arasyndaǵy qazirgi baǵa alshaqtyǵyn azaıtýǵa jáne strestik aktıvterdi satyp alýǵa múddeli ınvestorlar bazasyn keńeıtýge, strestik aktıvterdi satyp alý men satýdyń qaıtalama naryǵyn qurýǵa múmkindik bermek.
«Birinshi kezekte, platforma jekelegen kredıtter men aktıvter týraly aqparatty, sondaı-aq benchmarkıng maqsattary úshin mámileler baǵalary jónindegi derekterdi qosa alǵanda, derekterdi shoǵyrlandyrýshy bolýǵa tıis. Sonymen qatar platforma tranzaksııa prosesin standarttaı alady. Bul tranzaksııa shyǵystarynyń tómendeýine ákelip, strestik aktıvter naryǵyna áleýetti ınvestorlardyń kirýine kedergilerdi joıýdy qamtamasyz etedi. Agenttik Ulttyq bankpen jáne Úkimetpen birlesip, strestik aktıvterdi satyp alý jáne satý boıynsha barlyq múddeli ınvestor men problemalyq kredıtterdi ustaýshylar úshin ashyq qoljetimdilikti qamtamasyz etetin biryńǵaı platforma qurý máselesin pysyqtaıdy», delingen habarlamada.
Múddeler qaqtyǵysy
Bul bir qaraǵanda qarjy sektorynyń ádettegi máselesi sekildi kórinýi múmkin. Biraq Memleket basshysynyń kásipkerlerge qarata Qazaqstanda tabylǵan tabys Qazaqstanda jumsalýy kerek deýi strestik aktıvter máselesiniń tym tereńde ekenin uǵyndyrady.
«Sheteldik ınvestısııa úshin kúres kúsheıip turǵan qazirgi jaǵdaıda bizdiń ishki rezervke arqa súıeýimizge týra keledi. Áńgime otandyq kompanııalardyń qarajaty týraly bolyp otyr. Eger siz keleshegińizdi Qazaqstanmen baılanystyrsańyz, onda óz aqshańyzdy bizdiń elge ınvestısııalaýyńyz kerek. Sizdiń Qazaqstan aldyndaǵy áleýmettik jáne saıası jaýapkershiligińiz osydan bilinedi. «Osynda aqsha taýyp, basqa jaqta jumsaımyn» degen ustanymǵa endi oryn joq», dedi Q.Toqaev bıznes ókilderimen kezdesýinde.
Prezıdenttiń aıtýynsha, bul taraptaǵy jumys eki baǵytta júrgiziledi. Biri – kapıtaldy elge qaıtarý nemese kapıtaldyń elge qaıtýyn yntalandyrý. Ekinshisi – qarjynyń ofshorǵa ketýine kedergiler qoıý.
«Mundaı mehanızm álemniń kóp elinde qoldanylady, bizge de alǵa jyljý kerek. Osy jumysqa bankterdi qalaı tartatynymyzdy túsiný mańyzdy. Aqsha naryqtaǵy spekýlıasııaǵa emes, naqty ekonomıkaǵa ketýge tıis. Bizdiń bankırler «naqty bıznes-jobalardy nesıeleý» deıtin ózderiniń tikeleı ári basty fýnksııasyn oryndaýdy bastaýy úshin qadaǵalaýda neni túzegen jón? Árıne, óte qıyn másele, biraq ony sheshetin kez keldi. Ekonomıkadaǵy tyń ózgeristerdi tejep turǵan da basty bóget osy», dedi Prezıdent.
Talaı jylǵy saırannyń da bir suraýy bolýy kerek edi, Prezıdent sol máseleni ashyq qozǵady. Bir oqpen eki qoıan alýdyń lázzatyna batqandardyń endigi kezekte memleket qarjysyna meldektep toıyp, shyǵyndalsa saýyqtyr dep Ulttyq qorǵa taǵy alaqan jaıyp, arbany da syndyrmaı, ógizdi de óltirmeı júre berýine anyq tosqaýyl qoıylýǵa tıis.