Byltyr elimizde oryn alǵan qýańshylyqtyń saldarynan sharýalar shyǵynǵa batyp, otandyq agroónerkásiptik keshenge nuqsan kelgeni málim. Bıyl da agrarshylarǵa ońaı tımeıtin syńaıly. Ekologııa mınıstrliginiń deregine súıensek, aldaǵy vegetasııalyq kezeń ońtústik óńirde kúrdeli ótedi dep boljanyp otyr.
Egin sýdyń 90 paıyzy ońtústikte
«Qazirgi sý sharýashylyǵynyń jaǵdaıyn eskersek, aldaǵy vegetasııalyq kezeń ońtústik óńirde kúrdeli ótedi dep kútilýde. Eń qıyn jaǵdaı Aral – Syrdarııa basseıninde oryn alýy yqtımal». Bul Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar vıse-mınıstri Serik Qojanııazovtyń taıaýda aıtqan sózi.
Elimizdegi eginge arnalǵan sýdyń 97%-y Aral – Syrdarııa, Shý – Talas jáne Balqash – Alakól basseınderine tıesili ekenin aıta ketken oryndy. Al sý tasqyny qaýpi joǵary basseınderge Esil, Nura – Sarysý, Ertis jáne Tobyl – Torǵaı ózenderi jatady. Jaýapty vedomstvonyń aqparatyna sáıkes vegetasııalyq kezeńde Aral – Syrdarııada ózenderdiń sýlylyǵy normadan 86% deńgeıinde saqtalady.
Bıyl Toqtaǵul sý qoımasyndaǵy (Qyrǵyzstan) sýdyń kólemi 9 mlrd 196 mln tekshe metrdi qurady (2021 jyly – 10 mlrd 868 mln tekshe metr), bul byltyrǵa qaraǵanda 1 mlrd 672 mln tekshe metrge tómen. Bahrı – Tochık sý qoımasyndaǵy (Tájikstan) sýdyń qory da 3 mlrd 414 mln tekshe metr deńgeıinde jınalyp (2021 jyly – 3 mlrd 443 mln tekshe metr), bir jyl burynǵy kezeńmen salystyrǵanda 29 mln tekshe metrge azaıdy.
Shardara sý qoımasyndaǵy sýdyń mólsheri – 3 mlrd 214 mln tekshe metr (2021 jyly – 3 mlrd 759 mln tekshe metr). Demek 2021 jyldaǵy kórsetkishke qaraǵanda 545 mln tekshe metrge tómen. Kóksaraı kontr rettegishinde jınalǵan sýdyń kólemi – 24 mln tekshe metr. Byltyr onyń kólemi 503 mln tekshe metrdi quraǵan edi. Osy derekke qarap onyń qanshalyqty azaıǵanyn baǵamdaýǵa bolady. Balqash-Alakól basseınine kelsek, Qapshaǵaı sý qoımasynyń jobalyq syıymdylyǵy 18 mlrd 450 mln tekshe metrdi quraıtynyn eskersek, onda jınalǵan sýdyń mólsheri 15 mlrd 820 mln tekshe metrge jetip, byltyrǵy kórsetkishtiń saqtalǵany baıqalady. Jyl basyndaǵy kórsetkishke sáıkes Balqash kóliniń deńgeıi Baltyq júıesimen eseptegende (BK) 341,85 metrdi (2020 jyly 342,51 M BK) kórsetip otyr. Bul rette qaýipti ólshem 341 metr BK-nen bastalatynyn aıta ketý kerek. Shý-Talas basseınindegi ahýaldy baǵamdasaq, Qyrǵyzstannyń aýmaǵyndaǵy Kırov sý qoımasyndaǵy sýdyń qory 300,72 mln tekshe metrdi (54,7%) kórsetip, 2021 jylmen salystyrǵanda, bul 38,4 mln tekshe metrge (2021 jyly – 262,3 mln tekshe metr) artyq. Al Ortotokoı sý qoımasynda (Qyrǵyzstan) kerisinshe sýdyń deńgeıi byltyrǵa qaraǵanda 113 mln tekshe metrge azaıǵan. Atap aıtqanda, onyń 251 mln tekshe metrge (2021 jyly – 364 mln tekshe metr) tómendegeni baıqaldy. Shý ózenindegi Tasótkel sý qoımasynda (jobalyq kólemi – 620 mln tekshe metr) ruqsat etilgen sýdyń mólsheri 472 mln tekshe metr ekenin eskersek, qazir onda 330,7 mln tekshe metr nemese 2021 jylǵa qaraǵanda 64,7 mln tekshe metrge (2021 jyly – 266 mln tekshe metr) artyq sý jınalǵan.
Byltyrǵy jaǵdaı qaıtalanbas úshin jaýapty vedomstvo elektr energııasymen almasý aıasynda, sondaı-aq vegetasııalyq kezeńde sý qoımalarynyń jumys rejimin kelisý maqsatynda Toqtoǵul jáne Bahrı Tochık sý qoımalarynan qosymsha sý jiberýdi qamtamasyz etý boıynsha Qyrǵyzstan, Tájikstan jáne О́zbekstanmen kelissóz jumystaryn jalǵastyrmaq nıette. Budan bólek, Shý jáne Talas ózenderine sý túsimderiniń josparly kólemin qamtý baǵytynda Qyrǵyzstanmen jumysty jalǵastyrý, transshekaralyq ózender basseınderindegi memleketaralyq paıdalaný arnalarynda qalpyna keltirý jumystaryn oryndaý, sýlandyrý jelisiniń magıstraldi jáne sharýashylyqaralyq arnalaryn tazartý, sondaı-aq maqta, kúrish, pııaz syndy ylǵaldy kóp qajet etetin daqyldardy qysqartyp, Túrkistan jáne Qyzylorda oblystarynda kúrish egýge arnalmaǵan jerlerde aldyn alý sharalaryn qabyldaýmen birge vedomstvoaralyq memorandýmǵa sáıkes kúrish alqaptarynyń alańdaryn azaıtý kózdelgen.
Jaıyq-Kaspıı basseınindegi ahýalǵa toqtalsaq, Irıklın sý qoımasyndaǵy jınalǵan qordyń kólemi – 2 mlrd 515 mln tekshe metr. Iаǵnı 2021 jylmen salystyrǵanda 159 mln tekshe metrge az (2021 jyly – 2 mlrd 674 mln tekshe metr). Búginde Iаnvarsevo gıdrobeketindegi ózen deńgeıi 126 sm, byltyr onyń deńgeıi 127 sm bolǵan edi, demek sý shyǵyny – 61,5 tekshe metr sekýnd. Ertis basseınindegi jaǵdaıdy saraptasaq, Buqtyrma sý qoımasyndaǵy sýdyń mólsheri – 30 mlrd 548 mln tekshe metr. 2021 jyly onyń kólemi 36 mlrd 487 mln tekshe metrdi quraǵan-dy. Osy ólshemge qarap, onyń byltyrǵy kórsetkishten 5 mlrd 939 mln tekshe metrge az ekenin ańǵarýǵa bolady. Atalǵan nysannyń jobalyq kólemi – 49 mlrd 620 mln tekshe metr. О́skemen sý qoımasynda sýdyń kólemi 632 mln tekshe metrdi qurap, byltyrǵy deńgeı saqtalyp otyr. Shúlbi sý qoımasynda sýdyń kólemi 2021 jyldaǵy kezeńnen 70 mln tekshe metrge tómen, naqty aıtqanda 2 mlrd 236 mln tekshe metr.
Teriskeıde tasqyn qaýpi seıilmeı tur
Esil basseıninde 5 negizgi sý qoımasy bar. Aıtalyq, Astana, Sileti, Chaglınka, Sergeev jáne Petropavl. Qazir bul sý qoımalary josparly kestelerge sáıkes jumys istep, olardyń tolýy 58%-dan 88%-ǵa deıin qurap otyr. Qalyptasqan gıdrometeorologııalyq jaǵdaı normaǵa jýyq nemese ortasha kópjyldyq kórsetkishterge jaqyn deıdi mamandar.
Nura-Sarysý basseıninde 35 sý qoımasy bar. Máselen, Nura ózeniniń basseıninde 24 sý qoımasy, sol sekildi Sarysý ózeninde onyń 11-i ornalasqan. Vedomstvoaralyq mańyzdaǵy 4 iri sý qoımasy erekshe baqylaýǵa alynypty. Atap aıtsaq, Keńgir (sýdyń qory – 319 mln tekshe metr), Sherýbaı-Nura (274 mln tekshe metr) jáne Samarqand (253,7 mln tekshe metr). Qazir bul nysandar shtattyq rejimde jumys istep jatyr.
Tobyl-Torǵaı basseınindegi negizgi sý qoımalary Joǵarǵy Tobyl (816,6 mln tekshe metr) jáne Qaratomar (586 mln tekshe metr). Joǵarǵy Tobylda sýdyń kólemi – 467,9 mln tekshe metr. 2021 jyly onyń mólsheri 479,6 mln tekshe metr bolǵanyn eskersek, byltyrǵy kezeńnen 11,7 mln tekshe metrge tómen ekeni anyq. Qaratomarda jınalǵan qordyń kórsetkishi – 265,2 mln tekshe metr (2021 jyly – 240,9 mln tekshe metr).
Qostanaı oblysynda kóktemgi sý tasqyny kópjyldyq baqylaýǵa sáıkes naýryzdyń sońyna, demek sáýirdiń basyna kelýi múmkin. Bul – jaýapty organnyń boljamy. Qazgıdromettiń málimetterine sensek, ózender basseıninde qardyń ortasha bıiktigi 2021 jyldan 4 sm-ge jáne qardaǵy sýdyń qory orta eseppen 17 mm-ge joǵary.
Tutastaı alǵanda, sý tasqyny qaýpi joǵary basseınderde qardyń jınaqtalý úderisi naýryzǵa deıin jalǵasyp, kóktemge arnalǵan negizgi gıdrologııalyq boljam 1 naýryzda usynylady, deıdi vedomstvo ókilderi.
2030 jyly sý tapshylyǵy baıqalady
Quzyrly organ klımattyń ózgerýi, sondaı-aq sý sharýashylyǵynda jınaqtalǵan ózekti máseleler elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynda tejeýshi faktorǵa aınalýy múmkin ekenin jasyrmaıdy. Osy oraıda shekaralas memleketterden keletin sý resýrstarynyń azaıýy men elimizdiń ishki jáne syrtqy antropogendik áserlerin eskerip, 2030 jylǵa qaraı sý resýrstarynyń tapshylyǵy shamamen 23%-dy quraýy múmkin.
Arnaıy taldaý kórsetkendeı, Qazaqstannyń sý sharýashylyǵyndaǵy negizgi problemalarǵa sýarmaly alqaptardyń 80%-ǵa jýyǵy shoǵyrlanǵan ońtústik óńirlerdiń transshekaralyq ózenderge táýeldiligi, sý sharýashylyǵyndaǵy ınfraqurylymnyń ábden tozýy, sol sekildi sýdy bólip esepke alý prosesindegi avtomattandyrý men sıfrlandyrýdyń baıaý júrýi (sonyń saldarynan tasymaldaý kezinde sýarmaly sýdyń 40%-ǵa jýyǵy joǵalady), únemdeý tehnologııalary men sý resýrstaryn utymdy paıdalanýdyń tıimdi tetikteriniń qarastyrylmaýy jáne salany ǵylymı turǵyda damytý men bilikti kadrlardyń bolmaýy jaǵdaıdy jaqsartýǵa qolbaılaý bolyp tur. Endi osy qordalanǵan máselelerdi mınıstrlik «Jasyl Qazaqstan» ulttyq jobasy arqyly sheship kórmek.
Budan basqa sý salasyndaǵy memleketaralyq asa mańyzdy máselelerge baılanysty sheshimderdi ázirleýde Qazaqstannyń ustanymyn kúsheıtý úshin Premer-mınıstrdiń basshylyǵymen sý keńesin qurý kózdelip otyr. Ekinshiden, Sý resýrstary komıteti men onyń basseındik ınspeksııalaryn kúsheıtý de kún tártibindegi másele. Osy rette basseındik ınspeksııalardy sý resýrstaryn memlekettik basqarýdyń negizi retinde qaraý qajet, deıdi jaýapty vedomstvo. Sebebi ınspektorǵa túsetin joǵary júkteme qazir artylǵan mindetti tolyq kólemde oryndaýǵa múmkindik bermeı otyr. Aıtalyq, basseındik ınspeksııanyń bir qyzmetkeri aýmaǵy 41 myń sharshy shaqyrymdy quraıtyn 93 aýyldyq eldi mekende ornalasqan 48 sý qoımasy, 70 ózen, 55 myń gektar sýarmaly jerdi alyp jatqan aýmaqta qyzmet kórsetip keledi. Basseındik ınspeksııalardyń materıaldyq-tehnıkalyq turǵyda qamtamasyz etý deńgeıi de ózekti máselege aınalǵaly qashan?!
Úshinshiden, «Qazsýshar» kásipornyn aksıonerlik qoǵam retinde qaıta qurý máselesi de pysyqtalyp jatyr. Vıse-mınıstr S.Qojanııazovtyń aıtýynsha, osy arqyly qyzmet salasy keńeıip, tarıfpen nemese bıýdjet qarajatymen jabylmaıtyn túrli jobalardy iske asyrýǵa jol ashylady. Onyń ishinde avtomattandyrý, sýdy esepke alý syndy máselelerdi aıtýǵa bolady. Bul sheshim arqyly vedomstvo memlekettik bıýdjetke túsetin júktemeni azaıtýdy qarastyrmaq.
Tórtinshiden, sý resýrstaryn basqarýda ǵylymnyń róli men maman daıarlaý máselesin sheship, arttyrý úshin Qazaq sý sharýashylyǵy ǵylymı ınstıtýtynyń janynda Aqparattyq-taldaý ortalyǵyn ashyp, kúsheıtý kózdelip otyr.
Mamandar joǵaryda atalǵan jumystardy iske asyrý úshin qoldanystaǵy zańnamany jetildirý qajet ekenin aıtady. Sondyqtan qazir jańa Sý kodeksin daıyndaý qolǵa alyndy. Odan bólek, sý resýrstaryn basqarý júıesin damytýdyń 2021-2025 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasynyń jobasy ázirlenip jatyr. Maqsat – elimizdiń sý resýrstaryn saqtap, utymdy paıdalaný problemalaryn sheshý, ekonomıka salalary men qorshaǵan orta qajettiliginiń teńgerimin qamtamasyz etý sanalady.