Vetnam soǵysyna qatysqan qazaq

«Jazmyshtan ozmysh joq». Jaratýshy Jabbar ıeńiz mańdaıyńyzǵa ne jazdy, sony kóresiz. Bul tek eki aıaqty pendege qatysty támsil emes. Tutas halyqtyń taǵdyryna da osyndaı jaǵdaıattar áser etip jatady. Bir ulttyń ishinen ekige jarylyp, bir-birine myltyq kezeıtin tusy da Alla taǵalanyń qalaýynan shyǵar-aý. Áıtpese, bir úıdiń eki balasy birin-biri jaý kóretindeı ne bolypty?! Árıne, saıasattyń salqyndyǵy, kózqarastyń alshaqtyǵy, dúnıetanymnyń bólektigi degen sııaqty túrli syltaýdy alǵa tartýǵa bolady. Biraq onyń ózi jazylyp bergen taǵdyr ekenin áste esten shyǵarmasaq kerek. Qazaq jurty Vetnam soǵysy týraly ne biledi? Bir eldiń ortasyna qurt tústi. Qaq aıyryldy. Bir jaǵyn Qytaı men KSRO qoldady. Ekinshi jaqtaǵylardyń qoltyǵyna AQSh sý búrikti. Sodan qııan-keski shaıqas bastaldy. Shamalap alǵanda, bizdiń Vetnam soǵysy týraly bilerimiz osy ǵana. Al sol soǵysqa qatysqan qazaq bar dese, sener me edińiz? Ondaı adam bar. Vetnam soǵysyna qatysqan jalǵyz qazaq jáne qazaqstandyq azamat Qyzylorda oblysynda turady. Maıdanger Qyzylordadaǵy medısına ýchılıshesin támamdaǵan Isa Bısenovti áskerge alady. Oǵan deıin Isekeń shańyraq kótergen eken. Biraq ol kezde ókimet mundaıǵa qaramaıdy. Aldyna salyp áskerge aparady. Ol Otan aldyndaǵy boryshyn óteýge ketip bara jatqanda jas kelinshektiń qolynda on bes kúndik shaqalaq qalypty. Bular Lenıngradta boryshyn ótep júredi. medýchılısheni bitirgen maman qaı jerde de kerek. Bir dıvızıonnyń dárigeri qyzmetin atqarady. 1965 jyly komandıri shaqyryp alyp mán-jaıdy túsindiredi. Keńes ókimeti Vetnam soǵysyna qoldaý bildirý maqsatynda bir polk ásker jibergeli otyr eken. Solardyń qatarynda Isa Bısenovtiń bary da aıtylady. Áskerı tapsyrma talqylanbaıdy, oryndalady. Aıtyldy, bitti. Sodan bulardy úsh aı daıyndyqtan ótkizedi. Sonan soń ústerine qarapaıym azamattyq kıim berip, qaltalaryna dıplomattyq tólqujat salyp, Vetnamǵa attandyrady. Barlyǵyn áskerı kıimmen, sán-saltanatymen aparýǵa múmkindik joq. Qaýiptiń surqy sumdyq. Sondyqtan Keńes áskeriniń basshylyǵy osyndaı qadamǵa barady. – Biz raketalyq atqyshtar polky quramynda boldyq. Amerıkalyq ushaqtar qaz-qatar turyp shabýyldaıdy eken. Tóbeden tónip kelgende dúnıeniń bárin jalmap jiberetindeı áser qaldyratyny bar. Sondyqtan olardy jerden raketamen atyp qulatýdy maqul kórgen. Bastapqyda, oıymyz iske asty. Irkes-tirkes kele jatqan jaý ushaqtaryn jerden bir ǵana raketamen atyp qulatýǵa múmkindik boldy. Solaı jasadyq ta. Keıinnen olar da soǵys tásilin meńgere bastady. Burynǵydaı birigip ushpaıtyn boldy. Endi bir-birden shabýyl jasaıdy. Bul kezde bir raketa bir ushaqqa tıesili edi. Onda da bizdiń atqyshtar polky jaý ushaqtaryn attap bastyrmaıtyn. Soǵys degenniń ózi oıyn ǵoı. Amerıkalyqtar da oıynnyń ádisin tez meńgerip aldy. Ushaqty nysanaǵa alyp, raketany aspanǵa jibere salasyń. Osy sátte kókte kele jatqan ushaq birden jerge qaraı quldılap ketedi. Raketa adasyp qalady. Osyndaı sátter jıi qaıtalanyp, biraz mazamyzdy aldy. Sonan soń basshylyq bir ushaqqa eki raketa shyǵyndaýǵa ruqsat berdi. Ushaq birinshi raketadan qashyp qutylǵanmen, ekinshisine tap keletin. Mine, shyraǵym, osyndaı soǵystyń soıyn kórdik,– deıdi búginde jetpistiń tórteýine kelgen Isa Bısenov aqsaqal. Alǵashynda olar vetnamdyq sarbazdardy alty aı boıyna oqytqan. Raketany or­nalastyrý, ony atý sekildi soǵys ádis­terine mashyqtandyrǵan. Keıinnen solarmen birge soǵysqa aralasqan. Vetnamda Qazaq­standaǵydaı keńinen jaıylyp jatqan jer joq. Sondyqtan raketalardy eldi mekenderdiń ishine ornalastyrýǵa týra kelgen. Sosyn búgin soǵysqan jerde erteńine turýǵa bolmaıdy eken. О́ıtkeni, raketanyń qýattylyǵy sol, aınalasyndaǵynyń bárin kúıdirip jiberedi. Osydan soń tyǵylyp urys jasaýǵa eshqandaı jaǵdaı bolmaıdy. Al qarsy bettegiler seni qalpaqpen soǵyp alady. Kúnde ár jerge turaqtap, qashyp júrip urys salǵan. Sondaı kúnderdiń birinde bular jatqan jerge snarıad túsedi. Týra kelip tımegendigin aıtyńyz. Onda búginde Isa Bısenov ortamyzda bolmas edi. Qıǵashtap kelip soqqan. Burq ete qalǵan topyraqty ǵana kórip úlgeripti sarbazdar. Esterin jıǵanda qalyń topyraqtyń astynda jatqanǵa uqsaıdy. Sodan aýyr jaraqat alyp aýrýhanaǵa túsedi. Mı shaıqalǵan. Jaralanǵan. Isa Bısenov Vetnamda bir jarym jylǵa jetpeıtin ýaqyt soǵysqan. Sosyn baryp qaıtqan. Onda da birden elge kelmegen. Bular qatysqan soǵystyń qupııalyǵy óte joǵary edi. Sondyqtan soǵystan kelgen sarbazdar taǵy da úsh aı áskerı boryshyn ótegen. Sodan keıin baryp qana olardy elderine jibergen. Soǵysqa qatysqany, qandaı áreketter jasaǵany týraly eshkimge eshteńe aıtpaý tapsyrylady. Áskerı bıletterine Vetnamdaǵy soǵysqa qatysty degen mór basylmaǵan. Tipti, bizdiń keıipkerimizge «Erligi úshin» medali berilgen eken. Onyń ózi nómirsiz. Elge kelgesin qurby-qurdastaryna dastar­qan jaıady. Qarmaqshynyń Qýańdarııa aýylynda. Bir jaǵy qýanyshtyń, ekinshi jaǵy boıǵa túsken júz grammnyń kúshimen Bısenov qaıda bolǵanyn aıtyp qoıady ǵoı. Ertesine KGB-nyń qyzmetkerleri shaqyryp alyp, bir kún boıyn­da terisin ılepti. «Qudaıa toba, olardyń qııan­daǵy aýylda da qulaqtary bolady eken ǵoı. Sodan keıin soǵys týraly jaq ashpadym. Tek Aýǵan soǵysynan keıin ǵana bizge aıtýǵa ruqsat berildi. Sonan beri Vetnam soǵysynyń ardageri ekenimdi ashyq aıta bastadym»,– deıdi Isa aqsaqal. Iá, ol Vetnam soǵysyna qatysqan jalǵyz qazaq. Qandy oqıǵanyń qaq ortasynda boldy. Sondaı qan qasaptan aman shyǵyp, elge oraldy. Eńbek etti... Dáriger Vetnam soǵysynyń ardageri uzaq jyldar boıy Qarmaqshy aýdanyna qarasty Qýańdarııa aýylyndaǵy aýrýhanany basqardy. Qazirgideı birneshe qabatty eńseli ǵımarat bolmasa da, aýyl ortasyndaǵy bul mekeme alystan kózge túsedi eken. Basy aýyryp, baltyry syzdaǵan adam osy jerden janyna shıpa tabatyn bolǵan. Eki myńdaı halqy bar shaǵyn aýyldyń dárigeri Qyzyldyń qoınaýyndaǵy malshy aýyldardy da aralap, júzdegen shaqyrym jol júrip, shopandar densaýlyǵyn baqylaıdy. Aýyldyń aqkóńil adamdary Bısenovten asqan bilgir dáriger bar degenge senbegen deıdi sol kezde. Káriliktiń kesirinen jıi aýyryp qalatyn ata-ájelerdiń ózi onyń «erteń qulan-taza jazylyp ketesiz» degen bir aýyz sózinen qýat alypty desedi. Kóńil suraı kelgender de: «Isa doǵdyr bilip aıtady, kóp uzamaı saýyǵyp ketedi ekensiz», dep tarqasatyn bolǵan. Halyqtyń osynshalyqty yqylasyna bólený úshin qanshalyqty ter tógý, eńbek etý kerektigin sol qurmetke ıe bolǵandar ǵana biletin shyǵar. Aq halatyna daq juqtyrmaı, aýyldyq aýrýhanany uzaq jyldar boıy basqarǵan dárigerdiń ómir joly soǵystan keıin osylaı órbidi. – Surapyl soǵysta jınaǵan tájirıbem keıingi eńbek jolymda iske jarady. Aýyr naýqastyń shalǵaıdaǵy aýyldan aýdan ortalyǵyndaǵy mamandarǵa aman jetkizilýi alǵashqy kómektiń saýatty kórsetilýine baılanysty. Birde Qyzylqumdaǵy jaılaýdyń birinde qolyn traktor shaınaǵan jigittiń ómirin qutqaryp qalýǵa týra keldi. Aýdan ortalyǵyna jetkenshe qandy toqtatý kerek. Biraq qysqyshty 2 saǵattan artyq baılaýǵa bolmaıdy. Osyndaıda áskerdegi qandy oqıǵalarda qoldanylǵan ádisterdi paıdalandym. Zardap shegýshiniń maıda tamyrlaryn baılap, sanıtarlyq avıasııaǵa tapsyrdym,– deıdi Isekeń. Qazirgi kúni Isa Bısenov Qarmaqshy aý­dan­­dyq medısına ardagerleriniń uıymyn bas­­qarady. О́zi qyryq jylǵa jýyq eńbek etken salanyń qyr-syryn, áriptesteriniń muq­taj­dyqtaryn jetik biletindikten, qoǵamdyq jumys­ty atqaryp júr. Otbasynyń qarjysyna ózi týyp-ósken Qýańdarııa aýylyna meshit saldy­ryp, ımandylyq jolynda da ıgi is tyndyrdy. Ardager «Jalǵyzdyń úni shyqpas». Budan ary qaraıǵy áńgimemizdiń syr-sıpatyn osynaý bir aýyz sózge syıdyra salýǵa bolatyndaı. Isa Bısenovtiń eńbek ardageri ekenin eshkim joqqa shyǵarmaıdy. Biraq soǵys ardageri retinde esh jer moıyndamaı kele jatqan tárizdi. Mysaly, Aýǵan soǵysynyń birqatar qaýymdastyqtary bar. Memleket tarapynan olarǵa túrli jeńildikter de qarastyrylǵan. Tipti, ekinshi Dúnıejúzilik soǵysqa qatysýshylarmen teńestirilgen. Al Vetnam soǵysyna qatysqan jalǵyz qazaq Isa Bısenovtiń ondaı birde-bir jeńildigi joq. «Qaıta oblysqa Qyrymbek Kósherbaev kelgeli elenip-eskerilip jatyrmyn. Oǵan deıin únim de, shańym da shyqpap edi» deıdi Isa aqsaqal. Byltyr sáýir aıynyń basynda Qyzylordaǵa Vetnamnyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Ngýen Van Hoa arnaıy at shaldyrdy. Sol saparynda elshi aǵynan jarylyp, sonaý bir kezeńde óz halqyna demeý bergeni úshin Isa aǵamyzǵa jyly lebizin bildirdi. Osydan keıin Isa Bısenov báıbishesimen birge Vetnamǵa bardy. Ol jaqta soǵys ardagerin Vetnam basshysy arnaıy qabyldapty. – Prezıdent Chyong Tan Shang qabyldap, dostyq ráýishte áńgime órbitti. Sol jyldardaǵy bizdiń kórsetken kómegimiz úshin óz halqynyń atynan alǵysyn arnady. «Búgingi qol jetken jetistigimizge sizderdiń de úlesterińiz bar. Siz sekildi jaýjúrek uldar vetnamdyqtarǵa qanshama jaqsylyq jasady. Osy úshin sheksiz rızashylyǵymyzdy bildiremiz», dedi Prezıdent bizben júzdesý barysynda,– deıdi ardager. Ol Vetnam Premer-mınıstriniń qoly qoıylǵan «Qurmet gramotasy» men «Dostyq» medaliniń ıegeri. Sondaǵy «Qurmet kitabyna» esimi tańbalanǵan qazaq. Al Qazaqstanda Isa Bısenovke ondaı qurmet kórsetildi desek, qateleser edik. Tipti, ózi qansha jyldan beri eńbek etken, taban aqy, mańdaı teri sińgen Qarmaqshy aýdanynyń qurmetti azamaty degen de ataǵy joq. Aınalaıyndar-aý, Vetnam soǵysyna qatysyp, elge kelip, eren eńbek sińirgen ardagerdi Qazaqstannyń ár aýdanynan taba bermeısińder ǵoı. Árkimge berilip jatqan «qurmetti azamat» degen ataqqa Isa Bısenovtiń laıyq ekenin aýdan basshylyǵynyń esine salǵymyz keledi. Osydan úsh jyl buryn azdy-kópti eńbek qylǵan adamdardyń barlyǵyna «Táýelsizdiktiń jıyrma jyldyǵy» degen merekelik medal tapsyryldy. Ondaı marapat Isa Bısenovke berilmepti. Aqsaqal osyny aıtqanda, bizdi uıat qysty. Másele ataq-dańqta emes qoı. Ardager «qarnynyń ashqanyna emes, qadiriniń qashqanyna» qapa bolady. Zań boıynsha Isa Bısenovti Uly Otan soǵysy ardagerlerimen teńestirýge bolady. Biraq ony oryndaýǵa qulyqty adam bolmaı tur. Jalǵyz adamnyń janaıqaıy tıisti jerge jetpeı jatsa, ne shara?! Degenmen, munyń da ońaı joly bar kórinedi. Máselen, Isa Bı­senovke «Parasat» ordeni berilgen jaǵdaıda ol ózine tıisti mártebeni ıelenedi eken. Osy jaǵ­daıdy eskere otyryp Qarmaqshy aýdanynyń ákimi Nájmadın Shamuratovqa aýdandyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy men emhananyń bastyǵy ótinish túsirgen. Biraq aýdan basshysy bul ótinish­terge qulaq aspapty. Nemketti qarady ma, álde Isa aqsaqaldy laıyqsyz sanady ma, ol arasy bizge belgisiz. Aýdan ákimi sol ótinishterdi negizge alyp joǵaryǵa usy­nys jasaı salýǵa qınalsa kerek. Qalaı bolǵanda da Vetnamnyń Prezıdenti arnaıy shaqyryp qabyldaǵan, oblys ákimi úlken iltıpat kórsetken ardagerdiń sharýasyna atústi qaraǵan ákimniń áreketin durys deı almaımyz. Búginde jasy jetpisten asqan ardager Álııash apamyzben birge 7 bala, 22 nemere men 2 shóbereniń qyzyǵyna kenelip otyr. Áskerge attanǵanda tuńǵyshy Saǵyndyqtyń dúnıege kelgenine on bes kún ǵana bolǵanyn joǵaryda aıtyp edik. Aqsaqaldyń búginde bireýden ilgeri, bireýden keıin ómir súrip jatqan qońyrqaı ǵana tirshiligi bar. Osy ómirine shúkirshilik qylady. Deıturǵanmen soǵystaǵy eńbegi eskerilip, soǵan sáıkes qurmet kórýdi de armandaıdy. Al ardagerdiń armany jekelegen adamdardyń qolynda. Tek sony oryndaýǵa ynta kerek. Bar bolǵany osy ǵana... Erjan BAITILES, «Egemen Qazaqstan». Qyzylorda oblysy, Qarmaqshy aýdany.