Birjan saldyń sýreti qalaı salyndy?

Ánshi beınesiniń ómirge kelýine atsalysqan adam sal­dyń jamaǵaıyn týysy Qarta Qańtarbaıuly degen adam eken. Buǵan dálel jazýshy Sá­bıt Muqanovtyń ulttyq mu­raǵat qo­ry­na ótkizgen dúnıeleriniń ishinde Qar­ta Qańtarbaıulynyń jazýshyǵa jazǵan haty saqtalypty. Sonda by­laı delingen: «...men Bir­jannyń sýretin sal­dyrýdy oılanyp, sýret salatyn ónerpazdarǵa aqyldasyp, erteden tanys adam, sýretshi Qasteev Ábil­han joldasqa tapsyryp edim. Ábilhan joldas eńbek etip, ýádesin oryn­dap, saldyń sýretin salyp berdi».

Osy oraıda, Bir­jan sal­dyń sýre­ti qa­laı salyn­dy, neni bas­shy­­lyqqa aldy degenge toqtalsaq, taǵy da Q.Qań­­­tar­baıulynyń de­re­­gine júgi­ne­miz. Bul adam óziniń esteliginde Birjan saldyń eki uly Temirtas pen Qalken ekeýi­men birge ósip, bite qaı­nasqany jaıly aıtylady. Saldyń úlken uly Temirtas ákesi ólgende segiz-toǵyz jastaǵy bala eken. Ákesi dúnıeden ót­­ken bul shańy­raqta  bir at, bir bıe, eki sıyr, on­shaqty qoı ǵana qa­lypty. Temirtas 1916 jy­­ly maıdannyń qara ju­mysyna alynady.

Joǵarydaǵy Q.Qań­tar­­baıuly jáne Alma­tydaǵy Qurmanǵazy atyn­­daǵy kon­servatorııa dosenti, óner­tanýshy Ha­bı­dolla Tas­tanov pen zertteýshi Altyn Kete­genovalardyń jaz­ǵa­nyna qaraǵanda, Birjan­nyń úlken uly Temirtas naǵashy jaǵyna tartqan, dene bitimi iri, uzyn sıda boıly, keń mańdaıly eken. Bi­le­tinder ony anasy Ápish­ten aýmaıdy deıdi. Al sal­dyń áıeli Ápish uzyn boıly, ashań júzdi, keń oılaıtyn, aqyl­dy adam bolypty. Bir­jan sal bir óleńinde:

Úsh kezge boıyń jetken bıik arshyn,

Úsh júzden tańdap

alǵan ǵashyq jarsyń,

– degenine qaraǵanda, áıeli ajarly adam bol­ǵany anyq.

Al saldyń ekinshi uly Qalken orta boıly, jú­zi araıly, qaǵy­lez ji­git bo­lypty. Q.Qań­­­tar­baıuly jazýshy S.Mu­qa­nov­qa jazǵan hatynda: «Qalkendi kórgen jurt «Oıpyrym-aı, myna balasy saldyń aýzynan túsip qalǵandaı eken-aý... Dene bitimi, bet ajary, qa­sy men qabaǵy, erni, murny, boıyna deıin saldan aýmaıdy», dep tańyr­qaǵanyn talaı estidim», deıdi. Soǵan qaraǵanda, Qalken ákesinen aýmaıtyn bolǵan.

Biraq bul adam 1930 jyldary dúnıeden ót­ken. Áıeli basqa adamǵa turmysqa shy­ǵyp ketken. Bul áıeldi 1962 jy­ly ónertanýshy Ha­bı­dolla Tastanov taýyp sóılesip, atasy Birjan sal týraly kóp dúnıe jazyp alǵan. Osy saparynda Habıdolla aǵamyz Temirtastyń sýretin taýyp ákelgen. Bul sýret keıin akademık Ahmet Ju­banovtyń kitabyna kirdi.

Joǵaryda aıtqany­myz­daı, Q.Qań­tarbaıuly Birjan saldyń sýretin saldyrý úshin Qalkenniń fotosýretin izdep, bu­rynǵy Kókshetaý oblysy Eńbekshilder aýdany Stepnıak aýylyna bar­ǵan. Bul 1962 jyldyń jazy. Qysqasyn aıtqanda, Qal­kenniń sýretin kóp izde­gen. Endi úmitin úzip, ne isterin bilmeı qınalyp tur­ǵanda sol aýyldyń baıyrǵy turǵyny Ev­dokııa Evseevna Bırıýkova deıtin orys áıeli 1924 jyly Qalkenmen bir­ge túsken eki bólek foto­sýretin ákelip ustatady.

Osylaı foto qolyna tıgen Q.Qań­­tar­baıuly sýretshi Qas­teevke kele­di. Endi sýretti salýshy Á.Qasteevtiń esteligine úńileıik: «Bir­jan saldyń sýretin salý úshin bas­­­ty birneshe shartqa júgindim. Birinshiden, saldyń bet álpe­ti balasy Qalkenniń sýretinen aýmaýy kerek. Ekinshiden, jasy 35 pen 40-tyń arasynda bolǵany jón. Bul ýaqyt – ánshiniń dáýreni júrip, se­leýli dalany ánimen terbep turǵan, keremet kezi. Úshinshiden, sýrette sal-seriniń barlyq sıpaty kórinip turýy shart. Qolynda úkili dom­byra, sáni men saltana­ty jarasqan erekshe kıim úlgisi degendeı»... («Ábil­han aǵa» jınaq, Almaty, 1994 jyl, 70-bet).

Al mundaǵy Birjan sal­dyń sýre­tine qarańyz. Ba­synda úkili kámshat bórik. Qolynda úkili dombyra. Ja­sy 40-tar shamasynda óneri asyp-tasyp sabasy­na túsken, ániniń qyry men syry qatar tolysqan, mú­shelengen qur attaı qylpyp tur. Osy sýretti salý bary­synda ataqty «Birjan – Sara» aıtysynda Sara­nyń aıtatyn:

Kámshat bórik,

kúlderi belbeýi bar,

Kók torǵyn shapandy

adam qarsy júrdi,

– degen tirkesti sýretke aına­lyr­ǵan. Odan keıin Bir­jan saldyń ómiri men shy­ǵarmashylyǵyn zerttegen adamdar: «Birjan án salǵanda moınyna aq tor­ǵyn oramal orap alatyn» degendi elden estip, kóp jazypty. Sol sebepten, sýrette saldyń moı­nynda aq torǵyn oramal salynǵan. Dúldúl ánshi ózi týraly:

Balasy Qojaǵuldyń

Birjan salmyn,

Eshkimge zııanym joq

júrgen janmyn,

Kisige ózim degen

bas ımeımin,

О́zim ánshi, ózim

sal kimge zarmyn,

– degenindeı, saldyń Sara qyzben aıtysy ám­bebap týyndy retinde qazaqtyń óner tarıhyna shegelendi. Ataqty kompozıtor Muqan Tólebaev óziniń «Birjan – Sara» operasynda ánshiniń shyǵarmalaryn tolyq paıdalandy. Sondaı-aq 1941 jyly ataqty Zı­novıı Kom­panees «Qa­zaq rapsodııasy» atty halyq orkestrine ánshi­niń «Jambas sıpar» ánin arqaý etse, E.Brý­sılovskıı ózi jazǵan operalaryna Birjan ánderin paıdalandy. Sońynda tanymal qylqalam sheberi Ábilhan Qasteev ánshiniń sýretin salyp, onyń beı­nesin tiriltti.