Qoǵamymyzdaǵy eń bir ótkir áleýmettik sıpaty bar, ózekti quqyqtyq máselelerdiń biri – sybaılas jemqorlyqtyń irgeli sebepterin anyqtaý jáne olarmen kúresý. Osy rette, atalǵan áleýmettik indettiń moraldyq-etıkalyq sebepterin quqyqtyq turǵyda taldaǵandy jón kórdim.Sybaılas jemqorlyqqa qarsy minez-qulyq memlekettik májbúrleý sharalarymen de, sonymen birge tulǵany tárbıeleý men damytý arqyly da júzege asyrylady. Mundaı minez-qulyqtyń negizi – jemqorlyq quqyq buzýshylyqtarymen syıyspaıtyn moraldyq qundylyqtar men etıkalyq standarttar.
Etıkalyq mádenıet, sondaı-aq zertteý obektisi moral men adamgershilik bolyp tabylatyn jalpy etıka – sybaılas jemqorlyqpen kúres júıesiniń túıindi elementteriniń biri. Mundaǵy biz aıtyp otyrǵan etıka erejeleri quqyq normalary sekildi memlekettik májbúrleýmen bekitilmeıtini belgili. Olar ózara birkelki irgeli moraldyq qundylyqtardy moıyndaıtyn qoǵam músheleriniń ortaq pikiriniń kúshimen qamtamasyz etiledi. Qoǵamnyń ózi jasaqtaǵan adam minez-qulqynyń adamgershilik krıterııleri memlekettik qyzmetshiniń qyzmetin aıqyndaıtyn birden bir faktor bolyp qalady. Memlekettik qyzmet myqty rýhanı-adamgershilik negizge súıenbeı jeke dara júzege asyryla almaıdy. Bul ómirdiń barlyq salalarynda memlekettik, qoǵamdyq múddelerdi iske asyrý, halyqtyń bıligin is júzine asyrý sııaqty onyń ózindik tabıǵatynyń mánimen úıleskendigin bildiredi. Sondyqtan da memlekettik qyzmetshiniń jeke qasıetteri, onyń ishinde moraldyq-iskerlik qabileti – jalpy alǵanda memlekettik basqarý júıesiniń, sondaı-aq memlekettik qyzmettiń mańyzdy elementi. Ujymdaǵy durys emes moraldyq ahýal, sheneýnikter men memlekettik qyzmetkerlerdiń adal bolmaýy memlekettik organdardyń kez kelgen izgi nıetterden quralǵan maqsatyn burmalap, bul isterdiń mańyzyn joıýǵa deıin alyp kelýi múmkin. Qoǵamdyq oıdy saralar bolsaq, memlekettik qyzmetshiniń bedeli eń birinshi ádilettilik, tazalyq degen uǵymdarmen baılanysty bolyp keledi. Osy normalar men qaǵıdattar, sondaı-aq olar tájirıbede kórinis tabatyn ádet-ǵuryptar, salt-dástúr men rásimder jıyntyǵynda kez kelgen kásibı etıkanyń mazmunyn quraıdy.
Memlekettik qyzmetshiniń etıkasy kásibı etıkanyń bir túri retinde memlekettik qyzmette adamı qarym-qatynastardyń belgili bir túrin quraıtyn moraldyq-adamgershilik normalardyń júıesin quraıdy. Memlekettik qyzmettegi etıka memlekettik qyzmetshiniń adamgershilik mánin, onyń azamattarmen, qoǵammen, memleketpen ózara qatynasynyń sıpatyn aıqyndaıtyn moraldyq talaptardyń qaǵıdattarynan, erejeleri men normalarynan turady. Bizdiń qoǵam atadan balaǵa mura bolyp qalǵan moraldyq-etıkalyq erejelerdi ustanyp qana qoımaı, laýazymdy tulǵalardy áleýmettik laıyqty ómir saltyn ustanýǵa jáne soǵan sáıkes moraldyq-adamgershilik minez-qulyqty qalyptastyrýǵa májbúrleıtin quqyq normalaryn bekitý arqyly ony saqtaýǵa, kóbeıtýge tyrysyp keledi.
Konstıtýsııada, memlekettik qyzmetshilerdiń etıkalyq kodeksinde jáne ózge de zań aktilerinde qoǵam, memlekettik qyzmetshiler men basshy quram baǵynýy tıis biryńǵaı moraldyq-adamgershilik sıpattaǵy talaptar bekitilgen. Bul erejeler etıkalyq normalarmen jáne standarttarmen birge qoǵamdaǵy qajetti minez-qulyqtyń tıisti sharasy retindegi sybaılas jemqorlyqqa qarsy minez-qulyqty anyqtaýda qoldanylady.
Qazirgi zamannyń jahandyq máseleleriniń qatarynda onyń sheshimi álemdik qoǵamdastyqtyń odan ári damýyna tikeleı áser etetin sybaılas jemqorlyq máselesi bolyp otyr. Sybaılas jemqorlyq sońǵy jyldary buqaralyq sıpat alyp, ekonomıka, mádenıet, bilim berý, densaýlyq saqtaý sııaqty qoǵam ómiriniń barlyq salalaryn qamtydy. Sybaılas jemqorlyq tulǵalardyń qalyptasqan etıkalyq normalardy jeke bas paıdasyna jetý maqsatynda buzýy, ishten irip-shirýi, azǵyndaýǵa barýy ekendigin aıtýymyz kerek. Iаǵnı memlekettik qyzmetshi, ózgeni emes, óz ar-ojdanyn aldaı otyryp, azǵyndyq isterge barady, óziniń, urpaǵynyń, ózimen birge ómir súretin qoǵamnyń belgili bir ıgilikterge jetýine jáne ózderine tıisti quqyqtardy paıdalana almaýyna alyp keledi. Osy turǵydan sybaılas jemqorlyq eń birinshi qoǵamda qalyptasqan moraldyq-etıkalyq, adamgershilik qaǵıdattarynan attap, olardy buzý, sol arqyly ishteı buzylý ekenin túsinýimiz qajet.
Otandyq jáne sheteldik avtorlardyń jumystarynda jıi qoldanylatyn anyqtamalardyń biri BUU-nyń «Sybaılas jemqorlyqqa qarsy» konvensııasynda berilgen. Osy qujatqa sáıkes «sybaılas jemqorlyq bul jeke maqsattarda paıda tabý úshin memlekettik bılikti teris paıdalaný» dep kórsetiledi. Dúnıejúzilik banktiń bergen anyqtamasy da osyǵan uqsas. Eýropa keńesi qabyldaǵan «Sybaılas jemqorlyq úshin azamattyq-quqyqtyq jaýapkershilik» týraly konvensııasy ózge halyqaralyq normatıvtik quqyqtyq qujattarǵa qaraǵanda «sybaılas jemqorlyqtyń» uǵymyn keńinen qaraǵandyǵy baıqalady. Bul qujatta sybaılas jemqorlyqty memlekettik laýazymdy tulǵalardyń qyzmettik mindetterin tıisinshe oryndamaýy nemese para alýshynyń oǵan tıesili emes paıdalar men kelisimder kórý arqyly minez-qulyqtyq satqyndyǵy jáne paraǵa satylýy dep kórsetedi. Baıqap qarasaq, sybaılas jemqorlyq bul eń aldymen minez-qulyqtyq durys emes áreket, adamnyń óz isine adal bolmaýy, sol arqyly qoǵamda qalyptasqan ádilettilikti buzý, óziniń arynyń tazalyǵyn búldirý. Demek sybaılas jemqorlyq jasaǵan memlekettik qyzmetshi, sheneýnik tulǵasynda eń birinshi moraldyq-etıkalyq, adamgershilik tárbıe jetispeıdi, ol bar bolǵan kúnde de damymaǵanyn, qoǵamda qalyptasqan kertartpa pikirmen onyń beınesi sáıkes ekenin baıqaý qıyn emes.
Qazirgi ýaqytta sybaılas jemqorlyq qubylysy keńinen zerttelgeni, joǵaryda kórsetilgen anyqtamalardyń ýnıversaldyǵyna qaramastan onyń barlyq tustaryn ashpaıtyndyǵy baıqalady. Qazaqstannyń «Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl týraly» Zańy kelesideı anyqtama beredi: «sybaılas jemqorlyq – jaýapty memlekettik laýazymdy atqaratyn adamdardyń, memlekettik fýnksııalardy oryndaýǵa ýákilettik berilgen adamdardyń, memlekettik fýnksııalardy oryndaýǵa ýákilettik berilgen adamdarǵa teńestirilgen adamdardyń, laýazymdy adamdardyń ózderiniń laýazymdyq (qyzmettik) ókilettikterin jáne soǵan baılanysty múmkindikterin jeke ózi nemese deldaldar arqyly jeke ózine ne úshinshi tulǵalarǵa múliktik (múliktik emes) ıgilikter men artyqshylyqtar alý nemese tabý maqsatynda zańsyz paıdalanýy, sol sııaqty ıgilikter men artyqshylyqtardy berý arqyly osy adamdardy paraǵa satyp alý». Bul anyqtama sybaılas jemqorlyq qubylysynyń mánin tereńirek ashqan. Birinshiden, anyqtamadan sybaılas jemqorlyqtyń sýbektileriniń sheńberi ulǵaıǵan, ıaǵnı tek memlekettik, laýazymdy adamdardan bólek, kvazımemlekettik sektordyń qyzmetkerleri de, olarǵa parany jetkizýshiler de osy uǵymdarǵa kiredi. Ekinshiden, sybaılas jemqorlyqtyń maqsaty tek qana óziniń jeke basyna paıda tabý ǵana emes, sonymen birge úshinshi tulǵalarǵa ıgilikter men artyqshylyqtar alý, nemese olardyń tıesili emes ıgilikter men artyqshylyqtardy paıdalanýy ekeni aıqyndalǵan.
Álemdik tájirıbede sybaılas jemqorlyqtyń kóptegen formalary kezdesedi: para alý, favorıtızm, qyzmettik jaǵdaıyn teris paıdalaný, aǵaıyngershilik, rýshyldyq, jershildik, tamyr-tanystyq, qoǵamdyq resýrstardy jeke maqsatta zańsyz ıemdený, bólý, qaıta bólý, múddeler qaqtyǵysy, qoǵamdyq resýrstarǵa qol jetkizý maqsatynda jeke tanystyqty paıdalaný, zańsyz jeńildikter men nesıeler berý t.b.
Sybaılas jemqorlyqtyń basty sebebi nede? Osyny anyqtap kóreıik. Áleýmettik, uıymdastyrýshylyq-basqarýshylyq, saıası-qoǵamdyq qatynastardaǵy sybaılas jemqorlyqty týyndatatyn sebepter ártúrli jáne alýan júzdi sıpat alady. Onyń eń mańyzdy jáne barlyǵymyzǵa belgili sebepterin anyqtaıyq. Shartty túrde sybaılas jemqorlyqtyń sebepterin 6 úlken topqa bólip qarastyrýǵa bolady: irgeli quqyqtyq uıymdastyrýshylyq-ekonomıkalyq, aqparattyq, áleýmettik, mádenı-tarıhı.
Sybaılas jemqorlyqtyń týyndaýynyń irgeli sebepteri retinde ekonomıkalyq ınstıtýttar men ekonomıkalyq saıasattyń, saıası sheshimderdi qabyldaýdyń jetimsizdigin, básekelestiktiń bolmaýyn, memlekettiń ekonomıkaǵa shamadan tys aralasýyn, ekonomıkanyń jekelegen sektorlarynyń monopolıalanýyn, resýrstyq bazalardy memlekettik baqylaýdyń bolýyn, azamattyq qoǵamnyń damymaýy, sot júıesiniń tıimsizdigi t.b. ataýǵa bolady.
Jemqorlyqtyń quqyqtyq sebepterine zańnyń solqyldaqtyǵy, zańnamalyq bazanyń anyq bolmaýy, zańnamanyń tym jıi ózgeristerge ushyraýy, halyqaralyq quqyq normalaryn saqtamaý, sybaılas jemqorlyq qylmystary úshin aqylǵa qonymsyz jaza túrleri, saılaý júıesi reformalarynyń qajettigi, sot sheshimderine áser etýdiń múmkindigi, normatıvtik aktilerdi sýbektıvti talqylaýǵa múmkindik beretin normalardyń bolýy, sońǵy kezde damyp kele jatqan zań qabyldaýdaǵy yqpal etý (lobbızm) jáne t.b. jatqyzamyz.
Sybaılas jemqorlyqtyń uıymdastyrýshylyq-ekonomıkalyq sebepteri retinde tıimsiz bıýrokratııalyq apparat, memlekettik qyzmetshilerdiń aılyq jalaqysynyń tómendigi, baqylaý júıesiniń solqyldaqtyǵy, úlken aýmaqtardy basqarýdyń qıyndyǵyn aıtýǵa bolady.
Aqparattyq sebepteri retinde memlekettik basqarý tetiginiń ashyq bolmaýy, shynaıy sóz bostandyǵy men erkin baspasózdiń joqtyǵy, offshorlyq aımaqtardyń bolýy, jemqorlyq máselelerin zertteýdiń joqtyǵyn kórsetedi.
Sybaılas jemqorlyqqa alyp keletin sebepterdiń ishinde áleýmettik sebepter de asa mańyzdy. Olarǵa týystyq qurylymdar, ıaǵnı klandyq qurylymdardyń bolýy, aǵaıyngershiliktiń dástúrleri, múddeler qaqtyǵysy, jeń ushymen jalǵasý, syılyqtar syılaý, para berý salty, saýatsyzdyq pen bilim deńgeıiniń tómendigin jatqyzamyz.
Mádenı-tarıhı sebepteri retinde bıýrokratııalyq minez-qulyqtyń qalyptasqan júıeli normalary, sybaılas jemqorlyqqa qarsy kózqarasty qalyptastyratyn buqaralyq mádenıet, saıası básekeniń tómendigi, tarıhı jáne demokratııalyq damýdyń erekshelikteri men kedergileri, adaldyq pen parasattylyq uǵymdaryn eskermeý t.b. jatady.
Sybaılas jemqorlyq qoǵam ómiriniń barlyq salalaryna ekonomıkaǵa da, áleýmettik salaǵa da, saıasatqa da zııandy áser etedi. Sybaılas jemqorlyq týdyratyn keleńsiz saldarlar qoǵamnyń damýyn tejep qana qoımaıdy, sonymen qatar eldiń ulttyq qaýipsizdiginiń múddelerine úlken qaýip tóndiredi.
Sybaılas jemqorlyq quqyq buzýshylyqtar nátıjesinde elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy baıaýlaıdy, ekonomıkalyq damýdyń nasharlaýy, básekege qabiletti kásipkerlik tetikteriniń buzylýyna, sheteldik ınvestorlar úshin ekonomıkanyń tartymdylyǵynyń tómendeýine, sondaı-aq ınflıasııanyń, shyǵyndardyń ósýine jáne sonyń saldarynan eńbek ónimdiliginiń tómendeýine, memlekettik qarajattar men resýrstardy tıimsiz bólý jáne jumsaýǵa alyp keledi.
Áleýmettik salada bilim berý, densaýlyq saqtaý salalaryndaǵy kórsetiletin qyzmetterdiń sapasy tómendeıdi. Múliktik teńsizdik nyǵaıa túsedi, baılar men kedeılerdiń arasyndaǵy alshaqtyq kóbeıip, áleýmettik shıelenis ulǵaıady, adamdarǵa teń múmkindikter joıylady, uıymdasqan qylmys kóbeıedi. Ony keshegi qańtar oqıǵalarynan da baıqadyq.
Sybaılas jemqorlyqtyń áleýmettik-ekonomıkalyq sıpatyn onyń adamı kapıtal sapasyn tómendetýge alyp kelýimen, saıası ınstıtýttar qyzmetiniń tıimsizdiginiń artýymen, makroekonomıkalyq turaqtylyqtyń buzylýymen qarastyrýǵa bolady. Mysal retinde muny alys jáne jaqyn shetelderdegi sybaılas jemqorlyqtyń áleýmettik-ekonomıkalyq quldyraýǵa alyp kelýinen kórýimizge bolady.
Túptep kelgende, sybaılas jemqorlyq bul eń aldymen adamnyń moraldyq-etıkalyq quldyraýy, azǵyndaýy. Al onyń aldyn alýdyń túıindi baǵyttarynyń biri memlekettik qyzmetshiniń etıkasyn, onyń boıynda adaldyq, tazalyq, ádilettilik qaǵıdattaryn negizge alatyn parasattylyqty qalyptastyrý ekeni anyq.
Bolat AITIMOV,
Prezıdent janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasy
Sybaılas jemqorlyqqa qarsy saıasat jáne etıka sektorynyń meńgerýshisi,
zańger (PhD)