Qazaqstan men Reseıdi álemdegi eń uzyn úzilissiz qurlyqtyq shekara baılanystyrady. Osy shekaranyń boıynda Reseıdiń on oblysy men bir ólkesi, sondaı-aq Altaı Respýblıkasy elimizdiń jeti oblysymen ıin tiresip jatyr. Bul atalǵan óńirler arasynda jan-jaqty tyǵyz baılanys ornatýǵa berik negiz qalyptastyrady.
Qos memleket – 2010 jyldan beri Keden odaǵynyń, 2015 jyldan beri Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń múshesi. Shekara boıynda jatqan óńirler arasyndaǵy alys-beris pen barys-kelisti jandandyrý maqsatynda 2003 jyldan beri Qazaqstan men Reseıdiń óńiraralyq yntymaqtastyq forýmy turaqty túrde ótip keledi. Bul – eki eldiń strategııalyq áriptestigin nyǵaıtatyn mańyzdy dıalog alańy. Forým jyl saıyn eki eldiń ár qalasynda kezekpen shymyldyǵyn túrip, ekijaqty qarym-qatynastyń shıryǵýyna serpin berip otyr.
Bul is-sharanyń basty ereksheligi – eń joǵarǵy basshylyq deńgeıinde, ıaǵnı qos el prezıdentteriniń qatysýymen ótýi, sondaı-aq tek ekonomıkalyq emes, mádenıet, bilim, gýmanıtarlyq salalardaǵy baılanystardy da keńinen qamtýy. Osy ýaqytqa deıin 21 forým uıymdastyrylyp, shekaralas oblys-tar men ólkeler arasynda jańa ınvestısııalyq kelisimder, ónerkásip, aýyl sharýashylyǵy, energetıka salalarynda birlesken jobalar ómirge kelip, ózara saýda baılanysy kúsheıdi.
Byltyr Oral qalasynda ótken HHI óńiraralyq yntymaqtastyq forýmynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev elimiz úshin Reseımen ekijaqty baılanystyń orny aıryqsha ári tatý kórshilik pen baıandy dostyqtyń kepili ekenin atap ótti.
«Saýda-ekonomıkalyq, ınvestısııalyq yqpaldastyq jyl ótken saıyn turaqty túrde nyǵaıyp keledi. Bul – qýantarlyq jaıt. Reseı – Qazaqstannyń eń iri saýda jáne ınvestısııalyq seriktesi. Eki el arasyndaǵy taýar aınalymy 28 mlrd dollardan asty. Ony 30 mlrd dollarǵa deıin jetkizý úshin júıeli jumys júrgizilip jatyr. 2024 jyly Reseı ınvestısııasy rekordtyq deńgeıge jetip, 4 mlrd dollardy qurady. Osyǵan deıin Qazaqstanǵa salynǵan reseılik ınvestısııanyń jalpy kólemi, bizdiń málimetimiz boıynsha, 27 mlrd dollardan asty. О́z kezeginde Qazaqstan Reseıge 9 mlr-dqa jýyq ınvestısııa quıdy», dedi Memleket basshysy.
Byltyrǵy forým burynǵylardan ózgerek ótip, birneshe kúnge sozylǵan talqylaý aıasynda sıfrlandyrý, jasandy ıntellekt, kólik jáne logıstıka, ónerkásip pen energetıka salalaryndaǵy ekijaqty yntymaqtastyqty nyǵaıtý, aımaqtarda joǵary tehnologııalyq jumys oryndaryn qurýǵa baǵyttalǵan seriktestik múmkindikteri, atomdyq jáne dástúrli energetıka salalary mamandaryn daıarlaý, zamanaýı agrotehnologııalardy oqytý sekildi ózekti taqyryptar basqosýǵa arqaý boldy.
«Jyl saıyn ótkiziletin forým – Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy strategııalyq seriktestikke negizdelgen ózara senim men tıimdi yntymaqtastyqtyń beriktiginiń aıǵaǵy. Eki el arasynda ózara saýda-sattyq kólemin ulǵaıtý, ınvestısııalyq áriptestikti keńeıtý baǵytynda jumys áli de jalǵasady», dedi Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi Narıman Tóreǵalıev.
Ol BAQ ókilderine bergen suhbatynda kezekti keleli basqosýdyń Batys Qazaqstan oblysynda ótýi tegin emes ekenin, óıtkeni oblystyń reseılik óńirlermen saýda baılanysy 2 mlrd dollardan asqanyn, búginde oblysta sheteldikterdiń qatysýymen 2 myńnan asa kompanııa jumys istese, sonyń jartysy reseılik uıymdar ekenin, budan basqa da eki jaqqa tıimdi jobalar júzege asyp jatqanyn jetkizdi.
Saýda jáne ıntegrasııa mınıstri Arman Shaqqalıev búginde elimizde 12 myńnan asa jumys ornyn qurýǵa múmkindik beretin 30 jobany eki el kásipkerleri birlesip qolǵa alǵanyn tilge tıek etti. Onyń jalpy somasy 4,4 mlrd dollardy quraıdy. Mınıstrdiń aıtýynsha, aldaǵy ýaqytta 30,8 mlrd dollar kólemindegi taǵy 29 joba men 23 myńnan asa jańa jumys ornyn jasaqtaý josparlanǵan. Bul jobalar ónerkásiptik ósimniń negizin quraıtyn energetıka, mashına jasaý, metallýrgııa, hımııa, aýyl sharýashylyǵy salalaryna baǵyttalǵan.
«Elimizde 2030 jylǵa deıin Eńbek naryǵyn damytý tujyrymdamasy júzege asyp jatyr. Onyń maqsaty – jumysshylardyń biliktiligin arttyrý men kem degende 3,8 mln-nan asa sapaly jumys ornyn daıyndaý. Bul jalpy jumyspen qamtýdyń 45%-yn quraıdy. Qazaqstan men Reseı dýaldy ári kásiptik bilim berý baǵdarlamalaryn belsendi túrde damytyp keledi. Qazir Reseı joǵary oqý oryndarynda 55 myńnan asa qazaqstandyq stýdent oqysa, Qazaqstanda 2 myńnan asa Reseı azamaty bilim alady», dedi A.Shaqqalıev.
Mınıstr atap ótken birlesken jobalardyń kópshiligi eki eldiń shekaralyq ólkelerine tıesili ekenin aıta ketý kerek.
Osy oraıda Qazaqstan men Reseıdi baılanystyryp turǵan berik kópir tek О́ńiralalyq yntymaqtastyq forýmymen shektelmeıtinin de jetkizgimiz keledi. Yrysty yntymaqtastyqtyń qanat jaıýyna yqpalyn tıgizip jatqan ózge de birlesken is-sharalar men jemisti jobalar jetip artylady. Sonyń ishinde 10 jyldan asa ýaqyttan beri jumys istep kele jatqan Qazaqstan-Reseı iskerlik keńesi men eki eldiń agroónerkásip keshenindegi Ozyq tehnologııalar ortalyǵyn atap ótýge bolady.
Qazaqstan da, Reseı de – aldyǵa ozǵan agrarlyq ekonomıkasymen erekshelenetin memleketter. Álemniń edáýir bóligin bıdaımen, astyqpen qamtamasyz etip kele jatqany ámbege aıan. Kókónis ósirý jóninen de kóp elden kósh ilgeri. Osyǵan baılanysty qos eldiń agrarlyq salada yntymaqtastyq ornatyp, bir-biriniń tájirıbesimen tanysyp, úırenýi aqylǵa syıymdy jaıt.
Byltyr 2 sáýirde Ulttyq ǵylym akademııasy Memleket basshysynyń Ulttyq quryltaı otyrysynda bergen tapsyrmalaryn iske asyrý sheńberinde Reseı Ǵylym akademııasymen, jetekshi ǵylymı-zertteý ınstıtýttarymen birlesip Agroónerkásip keshenindegi ozyq tehnologııalar ortalyǵyn resmı túrde ashqan edi.
Bul ortalyq Reseı men Qazaqstannyń jetekshi ǵylym ordalarymen tyǵyz yntymaqtastyqta jumys isteı otyryp, ózara tájirıbe almasý, ınnovasııalyq sheshimder ázirleý men aýyl sharýashylyǵyna joǵary tehnologııalyq tásilderdi engizýge negiz qalyptastyrmaq.
Atap aıtqanda, aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń genomdyq seleksııasy salasyndaǵy birlesken ǵylymı zertteýler men jobalardy damytý, ónimdiligi joǵary, klımattyń ózgerýine, aýrýlarǵa tózimdi jańa sorttar jasaý, sort synaqtaryn júrgizý, genetıkalyq modıfıkasııanyń ozyq ádisterin ázirleý men engizý, sondaı-aq turaqty, ekologııalyq taza ónimder jasaýǵa bıotehnologııalardy paıdalaný, aýyl sharýashylyǵynyń tıimdiligin arttyrý úshin ınnovasııalyq tehnologııalardy engizý maqsatynda agroónerkásiptik keshende sıfrlyq tehnologııalardy damytý, onyń ishinde monıtorıng júıelerin, úderisterdi avtomattandyrý men ońtaıly sheshimder qabyldaý úshin úlken derekterdi taldaýdy paıdalaný sekildi qyzmetterdi atqarady.
«Agroónerkásip keshendegi Qazaqstan-Reseı ozyq tehnologııalar ortalyǵynyń qurylýy seleksııalyq ázirlemeler men genomdyq seleksııada jańa bıikterge jetýdiń, ınnovasııalyq, ekologııalyq turaqty aýyl sharýashylyǵyn damytýdyń mańyzdy kezeńi boldy. Ol qazirgi zamanǵy syn-qaterlerge tıimdi jaýap bere alady ári jahandyq deńgeıde azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etedi», delingen Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi taratqan málimette.
Jalpy, Qazaqstan men Reseıdiń qarym-qatynasy tek ekijaqty sıpatta ǵana emes, sondaı-aq kópjaqty sıpatta da óristep jatqanyn aıta ketý kerek. Máselen, Shanhaı yntymaqtastyq uıymy, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq, Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uıymy, Táýelsiz memleketter dostastyǵy sekildi aımaqtyq uıymdar aıasyna qos memlekettiń tatý kórshilik, ózara senim men strategııalyq áriptestikke negizdelgen baılanystary tereńdeı túsip, ortaq bastamalardy júzege asyrý múmkindigi artyp keledi. Sonymen qatar kópjaqty formattaǵy mundaı yntymaqtastyq eki eldiń halyqaralyq deńgeıdegi úılesimdi is-qımylyn qamtamasyz etip, jahandyq ári óńirlik úderisterdegi rólin kúsheıtedi.