Erjan Maqpyshuly: Shyńǵys hannyń «Túmenbasy» bolý baqyty buıyrdy

– Ereke, aldymen jeke ómir tarı­hyńyzdy qysqasha tanystyryp ótseńiz?

– Men 1963 jyly Úrimji qalasynda dúnıege kelippin. Ákem – Maqpysh Bolatbekov 40-jyldardyń aıaǵynda Úsh aımaq tóńkerisine qatysqan, úkimetke eńbek sińirgen belgili tulǵa. Osy kisi erterekte qyzmet babymen Ile Qazaq avtonomııaly oblysynyń ortalyǵy Qulja qalasyna qonys aýdarǵan eken. Men osynda orta mektepti bitirdim. Odan keıin taǵdyrdyń jazýymen Beıjiń qala­syndaǵy Qytaı memlekettik drama ınstıtýtynyń akterlik bólimin 1986 jyly támamdap, Shyńjan ólkelik opera teatrynda ártis boldym. 1991 jyly bilim jetildirý maqsatymen Almatydaǵy T.Júrgenov atyndaǵy О́ner ınstıtýtynda oqyp, onyń rejısserlik bólimin oıdaǵydaı aıaqtadym. Áıelim joǵary oqý ornynda oqytýshy. Eki balam bar.

– О́ner salasynda júrgenińizge shırek ǵasyrdan asyp barady eken, alǵan ataq, sińirgen eńbek degendeı birdemeler bar shyǵar?

– Bar, árıne. «Qytaıdyń ekinshi dárejeli ártisi» degen ataǵym bar. Ol sizderdegi «Eńbek sińirgen ár­tis» ata­ǵymen deńgeıles. Odan bas­qa Qytaı­dyń kınogerler odaǵy, tele­ónerpazdar odaǵy, dramashylar odaǵy degenderge múshemin. Bul múshelik – biz jaqta ájeptáýir bedelge balanady.

– Endi negizgi taqyrypqa oralaıyq. Sizdi, kóp serııaly «Shyńǵys han» fılmine túsýge kim shaqyrdy?

– Meni bul fılmge túsýge Ishki moń­ǵol­dyń memlekettik kınostýdııasy resmı túrde ózderi shaqyrdy. Qytaıda óte talantty Vań Vyn Jıe deıtin ataqty rejısser bar. Ol kóp serııaly «Shyń­ǵys han» fılmine bas rejısser bolyp bekigen eken. Osy adamnyń qalaýy bo­ıynsha baryp qaldyq.

– Ol sizdi burynnan bilýshi me edi?

– «Bárimizdiń ılegenimiz bir teri­niń pushpaǵy» degendeı, ol kisi meni burynnan biletin. Oǵan deıin de birshama fılmde oınap, ártis retinde ysylyp qalǵan edim. Rólderge ártis tańdaýdy úılestiretin arnaıy qurylǵan alqa músheleri bar eken, solardyń uıǵarýy boıynsha árkimge ról bólip beretin tártip ornapty. Shynymdy aıtsam, bul jerde tamyr-tanystyq degen júrmeıdi. Tek talantyń bolý kerek.

– Naıaha noıannyń rólin siz ózińiz tańdap aldyńyz ba, álde rejıs­serlerdiń sheshimi me?

– Maǵan úsh ról usyndy. Birinshisi – Temújınniń úsh ret serttesken dosy, ári ómirde baqtalasy bolǵan, orta ǵasyr­da mońǵol ústirtindegi daryndy qol­basshylardyń biri – jajırat Jamý­qanyń róli, ekinshisi – asa daryndy qol­basshy jalaıyr Muqylaıdyń róli, úshinshisi osy Naıaha sardardyń róli boldy.

– Nelikten Naıahany tańda­dyńyz?

– Joǵarydaǵydaı úsh rólge usynys túskennen keıin olardyń taǵdyr-tala­­­­ıyn bilip, jete tanysý úshin qaǵan tarıhyna qatysty jazylǵan shyǵarmalardy taýyp alyp, kúndiz-túni bas almaı oqy­dym. Sol dáýirdegi kóshpendiler ómi­rin, mońǵoldardyń salt-dástúrin tereń zertteýge kiristim. Osydan keıin túsin­gen dúnıelerimdi túısigime salyp, boıym­daǵy ártistik ónerime shaqtap kórsem Naıahanyń róli oń jambasyma keletin sııaqty. Ekinshiden, meniń at qulaǵynda oınaıtyn sheberligim kóp septigin tıgizdi.

– Siz obrazyn somdaǵan Naıaha noıan degen kim?

 – «Mońǵoldyń qupııa shejiresi» atty kóne tarıhnamanyń 220-tarmaǵynda jazylǵan derekke súıensek: mońǵol­dyń borjyǵyn rýymen atalas taıshy­ǵuttardyń rýbasy Tarǵytaıǵa qarasty buqaranyń ishinde Shirıet atty aqsaqal bolǵan. Osy qarııanyń jaýgershilikke ábden tóselgen Alyq jáne Naıaha atty eki uly bar eken. Bir kúnderi Tarǵytaı bastaǵan taıshyǵuttar Temújınnen jeńilip toz-tozy shyǵady.

Osy oqıǵadan keıin bir top jasaǵymen taý-tasta bas saýǵalap júrgen Tarǵytaı ǵaıyptan jańylyp Shirıet qarııa basqarǵan toptyń qolyna túsip qalady. Shejire derekte Tarǵytaı óte semiz adam delinedi. Ony at kótere almaǵandyqtan qos kúlik jekken eki dońǵalaqty arbamen júredi eken. Osylaı qolǵa túsken Tarǵytaıdy qutqaryp alý úshin bir top alaman jasaq Shirıettiń azǵana adamdaryna shabýyl jasaıdy. Shaıqasýǵa adamy az Shirıet qarııa beldigine baı­laǵan qysqa qanjaryn sýyryp alyp, qyryldap jatqan Tarǵytaıdyń óńe­shine taqap turyp aıǵaı salady: «Sender shynymen shabýyl jasap, me­niń balalarymnyń bir tal shashyna tıiser bolsańdar myna sardarlaryńdy qolma-qol baýyzdaımyn!» deıdi. Onyń syrtynda: «Myna qyzyl kóz shalǵa jolamańdar, meni óltiredi, ketińder!» dep Tarǵytaı oıbaılaıdy.

Aqyry Tarǵytaıdy qolǵa túsirgen top: «Bul – Temújınniń qas jaýy, tirideı alyp baryp, sonyń qolyna ta­bys­taıyq!» degen sheshimge keledi. Sol sátte at ústinde turǵan Naıaha: «Bul jaman da bolsa bizdiń hanymyz emes pe edi. Ony jaýyna ustap berý adamgershilikke jatpaıdy. Hanǵa opasyzdyq jasaý ata-baba saltynda joq» dep bosatyp ji­beredi. О́zderi kúsh qosyp, qyzmet qylý úshin Temújınge qosylady. Bul – 1190-shy ıt jyly bolǵan oqıǵa.

Arada 16 jyl ótip, 1206 jyly Te­mújın «Shyńǵys han» atanyp, ulysty basqarý qurylymyn jasaqtaǵany týraly «Mońǵoldyń qupııa shejiresiniń» 202-tarmaǵynda naqty jazylǵan. Osynda bektikke taǵaıyndalǵan 95 adamnyń esimi atalady. Onyń syrtynda «altyn uryqtan» taraıtyn 88 adamdy erekshe mártebege ıe etken. Eń sońynda osylardyń bárin biriktirip úsh túmenge bólgen. Olar: oń qanat túmen, sol qanat túmen, orta túmen dep atalǵan. Bylaısha aıtqanda, búkil memlekettik qurylymdy úsh aımaqqa bólip úsh adamǵa basqartqan. Osylaı: oń qanat túmenbasyna Borshy noıan, sol qanat túmenbasyna jalaıyr taıpasynan shyqqan Qıyngýa aqsaqaldyń úlken uly ataqty Muqylaı taǵaıyndalady. Kelesi orta túmenbasyna biz sóz etip otyr­ǵan Shirıet shaldyń balasy Naıa­ha taǵaıyndalady. Orta túmenniń erek­sheligi – onyń mindetine Uly qaǵan ordasyn qorǵaý isi qosa júktelgen.

Osy taǵaıyndaý kezinde Shyńǵys han: «Meniń qas jaýym, ońbaǵan Tar­ǵytaıǵa keńshilik jasaǵan adam maǵan adal qyzmet etpeýi múmkin be? О́z hanyna adal bolý adamgershiliktiń shyńy. Naıaha noıan – meniń otymdy kósep, kúlimdi shyǵardy, kóńilimnen shyqty, orta túmendi soǵan senip tapsyramyn!» dep, aıtqan jarlyǵy shejireniń 220-tarmaǵynda naqpa-naq jazylǵan eken.

Odan keıin áıgili tarıhshy Rashıd-ad dınniń «Jamı-at taýarıh» atty týyn­dysynyń ekinshi kitabynda: «Naıaha noıan – barın taıpasynyń adamy. Mońǵol ulysynda Muqylaıdan keıingi ekinshi adam osy bolatyn» deıdi.

Naıaha noıan 120 jastan asyp dúnıe­den ótken. Uly Mońǵol ulysynyń tarıhynda sheshýshi ról atqarǵan – bes Uly quryltaıdyń bárine qatysqan dúnıedegi jalǵyz adam retinde erekshe qurmettelgen. Olar – alǵash 1206 jyly Shyńǵys han taqqa otyrǵan birinshi quryltaı, odan keıingisi 1211 jyly Altyn elin jaýlap alý týraly másele qaralǵan ekinshi quryltaı, 1219 jyly Orta Azııany jaýlap alý týraly másele qaralǵan úshinshi quryltaı, 1227 jyly Shyńǵys han ólip, ornyna О́gedeıdi han saılaǵan tórtinshi quryltaı, eń sońynda О́gedeı ólip, ornyna Móńkeni han saılaǵan besinshi uly quryltaı. Ári Shyńǵys han dúnıeden ótkende qasynda bolǵan azǵana adamdardyń biri retinde aty atalady.

– Eger de sizge «Shyńǵys hannyń rólin oına!» dese, qolyńyzdan keler me edi?

– Nege kelmeıdi, qatyryp turyp oınap berer edim ǵoı. Biraq o basta «Shyńǵys hannyń rólinde ulty mońǵol adam oınaıdy» dep kelisip qoıǵan eken. Onyń ústine áriptesim Basyn myrza buǵan deıin uly qaǵannyń rólin birneshe ret beınelep tanylǵan ártis edi. Onyń tarıhı zerdesi men bilimi óte damyǵan, alǵyrlyǵy erekshe jaratylǵan jan. Alǵash 80-jyldardyń aıaǵynda Ishki mońǵoldyń kınostýdııasy eki serııaly «Shyńǵys han» atty kórkem fılmdi jaryqqa shyǵarǵan bolatyn. Osynda uly qaǵannyń rólin osy Basyn oınaǵan. Odan keıin de birneshe ret qysqa metrajdy fılmderde, dramalyq qoıylymdarda Shyńǵys hannyń rólin somdap, ábden tolysyp, pisip-jetilip turǵan der shaǵy edi. Shyńǵys han babasyn armansyz oınap shyqty.

– Ereke, fılmdegi sardarlar men jaýyngerlerdiń saýyt-saıman, kıim-keshegin jasaǵan kimder, topyrlap júrgen atty áskerdiń barlyǵy kásibı ártis emes shyǵar?

– Fılmdi túsirmeı turyp qatardaǵy sherikten bastap, sardarlarǵa deıin qandaı kıim kıedi, qarý-jaraǵy qandaı bolady, osynyń bári orta ǵasyrdaǵy kóshpendi taıpalardyń ómir-saltyna saı ma? Osy máseleler jóninde úlken alqa qurylyp, árbir zattyń sýretin salyp, ony resmı túrde bekitip otyrdy.

Jalpy osy fılmdi túsirýge 60,5 mıllıon qytaı ıýany jumsalǵan eken. Al kıim-keshek, qarý-jaraqty «Shy Chı» atty korporasııa óz moınyna aldy. Olar sol dáýirge saı 5000 kıim tigip, 3000 soǵys quralyn jasap shyǵardy. Ári myńdaǵan minis at daıyndap, 300 kıiz úı ázirledi.

Shyńǵys hannyń atty jasaǵynyń rólin atqarǵan jergilikti jerdiń qara­paıym turǵyndary. Soǵys kórinisine de qatysqan solar. Fılm túsirý barysynda týyndaǵan qıyndyqtardyń negizi osy adamdardyń kásibı sheberliginiń joqtyǵynan bolyp jatty. Bulardyń qımyly men rejısserdiń talaby úıles­peı, kúndelikti kıno túsirý normasy oryndalmaı qalǵan kezder kóp boldy. Ásirese, negizgi róldegi tulǵalarmen bir­lesip qımyldaý jóninde kóp sabaq úı­retýge týra keldi. Osy jumystar kómek­­shi rejısser retinde maǵan júkteldi.

– Siz «kómekshi rejısser» mindetin qosa atqardyńyz ba?

– Kómekshi rejısser mindeti menen basqa da birneshe adamǵa júkteldi. Meniń mindetim – soǵys jaǵdaıyndaǵy qımyl-qozǵalystardyń tehnıkalyq sheberligin jetildirý boldy.

– «Soǵys jaǵdaıy» demekshi, fılm túsirý barysynda tótenshe qaýip-qater ushyrasqan joq pa?

– Fılm túsirý barysynda kezdesýi múmkin oqys oqıǵalar eskerilip, memleket tarapynan eki adamnyń ólimine kvota belgilenip, tipti tólenetin quny­na deıin qarajat bólinip qoıyldy. Biraq Qudaı saqtap, adam shyǵyny bolǵan joq. Esesine, kún saıyn eki-úsh adam ártúrli jaraqat alyp otyrdy. Fılm aıaqtalǵanǵa deıin 56 márte jedel járdemniń kómegine júginýge májbúr boldyq. Shildeniń mı qaınaǵan ystyǵynda 40 kılo tartatyn saýyt-saımanyn kóterip júre almaı esten tanyp, qulap qalatyn oqıǵalar qalypty kóriniske aınaldy.

– Sizge kómekshi rejısser retinde basqa qandaı jumystar júkteldi?

– Shyńjań-uıǵyr avtonomııaly ra­ıonynan kóp ártisti iriktep-suryptap, rólderge qabyldaý maǵan júkteldi. Olardyń ishinde ShUAR-dyń uıǵyr ope­ra jáne balet teatrynyń ártisi Mu­hamed Sharıp deıtin aǵamyz naıman Taıan hannyń rólin oınady. Taǵy bir uıǵyr baýyrymyz Nuradıl deıtin azamat Horezm shahy Muhamedtiń rólin oıdaǵydaı shyǵardy.

– Fılm qansha ýaqytta túsirilip bitti?

– Fılm 1998 jyly shilde aıynda Ishki mońǵoldyń Shılenhot aımaǵynda bastalyp, 1999 jyldyń tamyz aıynda túsirilip bitti. Negizgi rólderde oına­ǵan qyryqqa tarta ártis pen eki júzge jýyq kıno mamandary «qar jastanyp, muz tósenip» júrip eńbek etti. Tú­siri­lip bit­kennen keıin 6 jylǵa jýyq súzgi­leýden ótip baryp, 2005 jyly kórsetile bastady.

– Ne sebepten sonshama ýaqyt súzgilendi?

– Birinshiden, orta ǵasyrda álemde Shyńǵys handaı áıgili adam bolǵan joq. Sol sebepti, sol dáýirdegi barlyq derekterde oqıǵalar hronologııasy tizbektelip jazylǵan. Tek orta ǵasyrdaǵy mońǵol tarıhyna qatysty «Mońǵoldyń qupııa shejiresi», «Altyn shejire», «Kók kitap», «Asyl shejire», t.b dúnıeler bar. Onyń syrtynda qytaıdyń kóne arhıvterinde qanshama dúnıeler jatyr. Osynyń bárin sáı­kestendirý qajet bolǵan shyǵar. Ekin­shiden, qalaı desek te Shyńǵys áskeri Qytaı elin tyrp etkizbeı baǵyndyrdy. Sol tarıhty qa­laı berý kerek. Úshin­shiden, fılmde aty atalyp, túsi tústeletin rý-taıpalardyń urpaǵy kózi tiri júrip jatyr. Olar bú­gin­gi saıa­­­sı ómir turǵysynan qalaı qa­raıdy. Ha­lyq­aralyq daý-damaı týyp ketpeı me? Odan keıin búkil álem «jaýyz» sanap kelgen Shyńǵys han asa aqyldy, meıirimdi, shapaǵaty mol, ádil adam eken. Osyny dáleldeı alatyn tarıhı qujat bar ma?

Mine, osydan baryp fılm alty jyldaı jatyp qaldy. Nebir dúnıe tarıhyn jetik biletin «qasqa bastardyń» súzgisinen ótti. Muraǵat materıaldary men oqıǵalar sáıkestigi qaraldy, sóıtip baryp jaryqqa shyqty.

– Alǵash efırge shyqqanda Qytaı halqy qalaı qabyldady?

– Tuńǵysh ret 2005 jyly Qytaı eliniń ortalyq telearnasynan hanzý tilinde kórsetildi. Halyq óte súısinip qabyldady. Qytaı – kóp ultty memleket, ári fılmde aty atalyp, túsi tús­telgen taıpalardyń úrim-butaǵy kúni búgin aman-esen ómir súrip jatyr. Olar­dyń tarıhı zerdesi tyń, búlinbegen, ári túp shejiresin biledi. Ár halyq osy fılmnen óziniń ótken tarıhynyń sorabyn ańǵaratyndaı ortaq izdenis paıda boldy.

Ekinshiden, kózi qaraqty kórermen orta ǵasyrdaǵy kóshpendiler Temú­jın­niń temir tártibiniń arqasynda álemdi baǵyn­dyrǵan uly rýhyna súı­sindi. Fılmde ár sát saıyn qaı­tala­nyp, kóz­ge uryp turatyn ordany bas­qarý isin­degi dala demokratııasy kórer­menge qatty unady.

Ile-shala fılm qazaq, mońǵol, koreı, tıbet, uıǵyr tilderine aýdaryldy. Bir aptanyń ishinde Taıvan, Gonkong, Sıngapýr telearnalary kóshirip kórset­ti. Keshikpeı aǵylshyn tiline aýdarylyp AQSh-ta kórsetildi. Osylaı kompakt dıskilerge jazylyp álemge tarap ketti.

– Osy fılmge túskennen keıin sizdi qoshemetteýshiler sany kóbeıgen shyǵar?

– Sheteldik kórermender Beıjińdegi ortalyq memlekettik kınostýdııaǵa rahmet aıtyp, meniń atyma quttyqtaýlar kóp jiberdi. Onyń bir danasyn stýdııa­daǵylar ózime joldap turdy. Osy fılm meniń shyǵarmashylyq jolym­dy ashty. Ile-shala 2000 jyly Koreıa memleketimen birlesip túsirgen «Saıys­ker» atty fılmde taıpa kóse­mi­niń rólin somdadym. Odan keıin 2001 jy­ly Gollıvýdtyń Kolombııa stýdııasy túsirgen «Ǵalamnyń batyry» kınosynda taǵy da taıpa kósemi bolyp oınadym. 2002 jyly túsirilgen 50 serııaly «Qojanasyr» telefılminiń atqarýshy rejısseri qyzmetin atqardym. Kelesi 2003 jyly «Zýo Zýń Tań» atty 30 serııaly fılmde bas róldi somdadym. Osylaı jyl saıyn bos ótken kúnderim bolǵan joq. Sońǵy ret Gonkong stýdııasy túsirgen «Maska» fılminde patshanyń rólin oınadym.

– Osyndaı bir tolysqan sha­ǵyńyzda qazaqqa qatysty jaqsy bir týyn­dy jasaý josparyńyzda joq pa?

– Osy siz aıtyp ótken dúnıe meni kúndiz-túni mazalap júr. «Qazaqty tanytatyn bir týyndy qalaı jasaımyn» dep, oısoqty bolyp júrgen jaıym bar. Kóp jyl buryn Beıjiń qalasyndaǵy ulttar baspasynan jazýshy marqum Rahymjan Otarbaevtyń «Soǵystyń sońǵy bombasy» atty shyǵarmasy qytaı tilinde jáne tóte jazý negizinde qazaq tilinde jaryq kórdi. Kitaptaǵy oqıǵalar óte qyzyqty. Osyny kınodrama tiline aınaldyryp, «Soǵystyń sońǵy jyldary» jáne «Bes qasqa berish» atty eki fılm daıyndap qoıdym. Ssenarııi de jazýly daıyn tur. Bolashaqta fılm túsirsem degen josparym bar.