Ahańnyń elý jyldyq toıy

Osydan ǵasyr buryn Orynborda atalyp ótken Alash ardaqtysynyń 50 jyldyq mereıtoıy tóńkeristiń qara bulty tónip, eldiń ishki yntymaǵyna syzat túse bastaǵan almaǵaıyp zamanda zııalylardyń basyn biriktirip, tutastyqqa shaqyryp, oı-sanasyn jasampazdyqpen túletip, parasattylyqpen bir arnaǵa, eldik muratqa burýymen mańyzdy. Aqańnyń toıy qazaq halqynyń tarıhynda alǵash ótken mereıli mereke, sonymen birge ultymyzdyń ar-namysyna, bekem birligine sapalyq betburys jasaǵan uly toı deýge ábden negiz bar. Zamana yqpalymen aq pen qyzylǵa bólingen, túrli ıdeıa men par­tııanyń jeleýinde júrgen ıgi-jaqsylar osy toı kezinde aýyzbirshilik tanytyp, bir ǵana eldik murattyń aınalasyna jınaldy. Smaǵul Sádýaqasov, Sáken Seıfýllın, Mustafa Shoqaı sekildi ult serkeleri Aqańdy altyn dińgek sanady, urany men rýhynyń kemeldigine bas ıdi.

Sol kezde qylshyldaǵan jıyrma bes jasqa tolǵan jas qyran Muhtar Áýezovtiń osy mereıtoıda elýge endi kelgen alyp tulǵa Aqań týraly tolǵanysy búgingi urpaqqa da asyl amanat, ǵasyrlardan ǵasyrlarǵa jalǵasa beretin urpaqtar sabaqtastyǵyn bekitetin altyn dáneker deýge bolady.

Bıyl Qazaqstan Prezıdentiniń bastamasymen IýNESKO deńgeıinde atalyp ótiletin Ahmet Baıtursynulynyń 150 jyldyq mereıtoıy men Aqań ıdeıasynyń shyraqshysyndaı bolǵan qazaq ádebıetiniń klassıgi, zańǵar jazýshy Muhtar Áýezovtiń 125 jyldyǵy qatar kelýi – ultymyzdy sony bet­bu­rys­qa, jolaıyryq jańa kezeńge bastaýǵa tegeýrindi kúsh-jiger beretin rýhanı qubylys.

Osy oraıda gazetimizge kemeńger jazýshynyń danyshpan Ahmet Baıtursynuly týraly maqalasyn qaıta jarııalaý­dy jón kórdik.

Darhan QYDYRÁLI

 

Qazaq jurtynyń ótken kúnderine kóz salǵanda, oqyǵan azamattarynyń artynan ergen kúnderi az da bolsa maǵy­naly­raq, táýir kúnderiniń biri dep sanalady.

Sol oqyǵan azamattyń tuńǵyshy, alǵashqy shyqqan kósemi bolǵan Ahańa arnalǵan tuńǵysh toı – oı oılaǵan qa­zaq balasynyń júregine jyly tıetin qýanyshty isiniń biri. Árkimniń qalǵyǵan sezimin oıatyp, ótken kúnderin esine túsiretin kóp istiń ishindegi irisi.

Ahańnyń maıdanǵa alǵash jyry shyǵyp, ádebıet, saıasat jolynda jol bastaǵan kúnderi bárimizdiń de esi­miz­de. Keshegi kúni oqýshy bolyp, sonyń tár­bıe­sinde júrgen kúnderimizdi kóz al­dy­­myzǵa elestetedi. Ahańnyń qazaq oqý­­shy­­synyń oıy men pikirin tárbıe­le­­gen zamannan bir aı uzaǵamyz joq. Keshegi kúnderge sheıin bárimiz de jete­gin­de kel­genbiz.

Qalamynan týǵan ósıet-úlgisi áli esimizden ketken joq. Patsha zamanyn­da­ǵy úkimettik ór zorlyqqa qarsy sal­ǵan urany, oıymyzǵa sińirgen piki­ri áli kúnge deıin úırenip qalǵan be­sigimizdeı kózimizge jyly ushyraıdy, qulaǵymyzǵa jaıly tıedi.

«Qazaq» gazetiniń sútin emip ósken bir býyn osy kúnde pikir-bilim jolyn­da buǵanasy bekip, is maıdanyna shyǵyp otyrsa, keıingi jas býyn Ahań salǵan órnekti bilip, Ahań ashqan mektepte oqyp shyqqaly tabaldyryǵyn jańa attap, ishine jańa kirip jatyr. Ahańnyń bul istegen qyzmeti qazaqtyń uzyn yr­ǵa tarıhymen jalǵasyp ketetin qyz­met. Istegen isimen ózine ornatylǵan es­kert­kish – máńgilik eskertkish.

Qazaq jastarynyń ardaqty tárbıe­shi­si Ahań sóılegende meniń esime «Qaz­aq» gazetiniń ánderi túsedi. Biz ol kún­de mektep ishinde júrgen bala edik. Biraq patsha saıasaty temir buǵaýdaı mo­ıyn­ǵa batyp, qazaq jurtyn álsiretip, «ke­deıdi shalapqa mas qylyp, baıdy qymyzǵa mas qylyp», eldigin joǵaltyp bara jatqanyn tumandy oımen sezýshi edik, kómeski jaýy qazaqtyń besiktegi balasynyń kózine de elestegendeı edi.

Sol ýaqyttarda «Qazaq» gazetiniń betinen anda-sanda oqyp otyrǵan áserli anyq sózder, qaýiptiń pishinin aıqyn qylyp kórsetip, mekteptegi jas bala­lar­dyń sezimin túzý jolǵa bettetkendeı bolýshy edi. Jas býynnyń jańa týyp kele jatqan álsiz oıyn jol mun­dalap, jetegine alyp bara jatqandaı baı­qalýshy edi. Mekteptegi sabaǵyn oqy­maıtyn bala «Qazaq» gazetin kórgen jerde qadalyp turyp qalatyn.

Bóten qalada qyr esine túsip, elin oılap júrgen balaǵa «Qazaq» gazeti aýylynan kelgen sálemdemedeı bolatyn. El basyna kelgen báleniń atyn bilmeı, túsin tanymasa da eli mingen espesi joq qaıyqty teńizdiń ishinde jyljytyp bara jatqan jel men quıynnyń bar ekenin oqyp júrgen bala da sezetuǵyn. «Qazaqtyń eńkeıgen kári, eńbektegen jasyna» túgelimen oı túsirip elin uıqysynan oıatyp, jansyz denesine qan júgirtip, kúzgi tańnyń salqyn jelindeı shıryqtyrǵan, etek-jeńin jıǵyzǵan «Qazaq» gazeti bolatyn. Ol gazettiń jany kim edi? Ishindegi qajymaıtyn qaırat, kemimeıtin ekpin kimniń ekpini edi? Ol ekpin uıyqtaǵan qazaqty aıqaılap oıatýǵa zaman erik bermegen soń «masa» bolyp talaı yzyńdap «oıatamyn» dep uzaq beınetti moınyna mindet qylyp alǵan Ahańnyń ekpini bolatyn. «Qazaq» gazetiniń sol zamannan beri qaraı talaı ómiri ótken sııaqty. Bul ýaqyttyń jyldaı, saýsaqpen sanaǵandaı az jyl bolsa da bolyp ótken ýaqıǵalaryna qaraǵanda kóp, zamanǵa jaýap uratyn tolqyndy zamannyń biri.

О́zge dúnıede bolyp jatqan uly ózge­risti qoıa turyp, qazaqtyń ózin alǵan­da, áldeneshe tarıhshyǵa eńbek bolatyn tarıhı ýaqıǵalar ótip jatyr. Burynǵy ýaqytta qazaq balasynyń esine kelmegen, maǵynasy úlken ýaqıǵanyń biri – qazirgi jasalyp otyrǵan Ahańnyń 50 jyldyq toıy.

Saıasat tolqynyna túsip, oıy ashyl­ǵan, mádenıet jolynda az da bolsa ilgeri basyp beti ashylǵan qazaq jurty, burynǵy aýyr kúnde basshysy bolǵan azamatynyń atyn qurmetpenen ataǵysy keledi. Erkin oıdy oılatpaı aýyzdan shyqqan sózdi baqqan patsha zamanynda qazaq jurty qaırat qylǵan erine arnaýly sózin aıta almasa, búgingi kúnde azamaty 50 jasqa kelip, saqal-shashy aǵarǵan kúnde óksikti sózin aıta alady.

Ahańnyń atyn qazaq dalasyndaǵy qazaq balasynyń estimegeni az shyǵar! Biraq Ahańdy týǵyzǵan el jalań atyn estip qoımaı, basynan keshirgen ómirin bilýge de yntyq bolǵandyqtan bilgenimizshe bala kúnnen bergi ómirin qysqasha qylyp aıtyp ótpekshimiz.

Ahań 1873 jyly Torǵaı oblysy, Torǵaı ýezinde Tosyn bolysynda týǵan, súıegi Arǵyn, onyń ishinde Úmbeteı bolady. Bergidegi atalary Úmbeteıden shyqqan Shoshaq. Ahań Shoshaqtyń nemeresi. О́z ákesiniń aty – Baıtursyn.

Ahańnyń týyp-ósken aýyly qyr qazaǵynyń uǵymynsha ol kezdegi Úm­beteıdegi irgeli, ataly aýyldyń biri bolǵan. Onyń ústine belgili batyrdyń tuqymy bolǵandyqtan, Ahańnyń ja­qyn­darynyń ishinen batyrlyqty, myqtylyqty salt qylǵan iri minezdi adamdar kóbirek shyqqan.

Ahańnyń ákesi Baıtursyn balasyn ózge aǵaıyndary túsken jolǵa túsirmeı, óner-bilim úıretpekshi bolyp, jas kezinde Torǵaıdaǵy eki synyftyq orys-qazaq shkolyna bergen. Sol shkolda oqyp júrip, 13-ke kelgende ákesi Baıtursyn úkimet aldynda «jazyqty» kisi bolyp, Sibirge aıdalyp ketken.

Munyń sebebi, Tosyn bolysynyń saılaýyna shyqqan Torǵaı ýeziniń nachalnıgi «kári oıaz» Iаkovlev Úmbe­teı­ge burynnan kóptigin kórsetip, zorlyq qylyp júrgen Dáýitbaı tobyna bolysyp, sonyń sózin qostap, bularǵa qııanat qylǵandyqtan Baıtursyn «kári oıazdy» sabap, basyn jarǵan. Baıtursynnyń aıdalǵan sebebi osy. Bul ýaqıǵa Ahań­nyń sońǵy kezdegi «Anama hat» degen óleńinde bala kúndegi júregine qandaı áser bergendigin kórsetedi:

Oq tıip on úshimde oı túsirip,

Bitpegen júregimde bar

bir jaram, –

degeni sol kúnde ákesi kórgen beınetten qalǵan belgisi.

Torǵaıdaǵy alǵashqy túsken shkolyn jastaı bitirgen soń, taǵy ilgeri oqýdy talap qylyp Orynbordaǵy ýchıteldik shkolyna túsken. Áýelgi shkolynda da hám sońǵy Orynbor shkolynda da sabaqtas balalardyń aldy bolyp, jaqsy oqyǵan. Ýchıteldik shkoldan 4 jyl oqyp, jasy 19-ǵa kelgende, 1892 jyly ony da bitirgen.

Ahańnyń tártipti mektepten alǵan barlyq oqýy osy. Oqý bitirgen soń áýelde maqsut qylǵan jolymen el ortasyna baryp, qazaq balalaryn oqytpaq nıetimen Aqtóbe ýezi Sat­paqty bolysyndaǵy Ahmetkereı Qop­sy­baqovtardyń aýylyndaǵy aýylnaı shkolǵa baryp, oqytýshy bolǵan. Munda biraz ýaqyt bolǵan soń, Qostanaı ýezinde Áýlıekól degen jerde bolystyq shkolynda ekinshi ret oqytýshy bolǵan. Áýlıekólden úshinshi ret aýysyp barǵan shkoly Qostanaı qalasynyń ýezindegi eki synyftyq orys-qazaq shkoly. Bul aıtylǵan úsh shkolda neshe jyldan turǵany bizge belgisiz. Jıyny úsheýinde tórt jyl turyp, 1896 jyly Ombyda Aqmola, Semeı shkoldaryn basqaryp turǵan Alektorovpen habarlasyp, Ombyǵa barǵan.

Ahańnyń Qostanaıdan ketýindegi sebepteriniń kóbi bizge belgisiz. Ketýiniń bir sebebi, qazaqtyń basqa jerlerdegi hal-jaıyn kórip-bilý bolsa kerek. Ombyǵa baryp, Alektorovpen kórisýi – Ahańnyń keıingi kúndegi adamshylyǵy men isine eki túrli áser bergen. Bireýi, Alektorovtyń qazaq týrasyndaǵy otarshyldyq saıasatynyń basyn bilip, kózdep júrgen maqsutyn sezgen bolar. Ataqty Ilmınskııdiń jolymen qazaqtyń kózin ashý úshin osy oqý kerek degen saıasatty tutynyp júrgendigin sózderimen bildirgen Alektorovtyń nıetimen jaqyn kelip tanysqan soń, Ahmet qazaq halqynyń jaǵdaıynyń aýyrlyǵyn uǵyp, el týrasyndaǵy túkpirli oıy sol kezde oıana bastaǵan.

Alektorovpen tanysýdyń ekinshi áseri – Ahańnyń joly ashylyp, pikiri ashylyp, burynǵy bilim-óner júzindegi shala bilinip, kómeskileý túsinip júrgen nárselerin taza bilýine sebep bolǵan. Ombydan soń az ýaqyt turǵan jeri – Qarqaraly. Onda 1896 jyldan bastap 1907 jylǵa sheıin turǵan. Qarqaralyda áýelde synyftyq orys-qazaq shkolynda bolyp, artynan gorodskoe ýchılısheniń oqytýshysy bolǵan.

Qarqaralyda turǵandaǵy sońǵy 4 jyl Ahańnyń saıasat isine belsenip kirisip, jazýymen de, isimen de boı kór­setken kezi. Sol mezgilde 1905 jyl­dyń ózgerisi bolǵan. Qazaqtyń Máskeýden kelgen biren-saran stýdenti, basqa qalalarda oqyp júrgen jastary hám eskilikten kele jatqan pikiri túzý úl­kenderiniń arasyna ózgeris rýhy jaıylyp, qazaqtyń eldigin sóıleı bastaǵan kezderi sol mezgil bolatyn.

1905 jyly Qarqaralyda Ahańmen basqa biraz oqyǵandar bas qosyp, úki­metke qazaq halqynyń atynan petısııa (aryz-tilek) jibergen, ol petı­sııadaǵy atalǵan úlken sózderi – birinshi jer máselesi. Qazaqtyń jerin alýdy toq­ta­typ, pereselenderdi jibermeýdi su­ra­ǵan, ekinshi, qazaq jurtyna zemstvo berýdi suraǵan, úshinshi otarshylardyń orys qylmaq saıasatynan qutylý úshin ol kúnniń quraly barlyq musylman jurtynyń qosylýynda bolǵandyqtan qazaq jurtyn mýftıge qaratýdy su­raǵan. Petısııadaǵy tilek qylǵan iri máseleler osy. Ol kúndegi oı oılaǵan qazaq balasynyń dertti máselesi osylar bolǵandyqtan, Ahańdar bastaǵan iske qyr qazaǵynyń ishinde tileýles kisiler kóp shyqqan. Kópshiliktiń oıanýyna sebepshi bolǵan. Sol jyldardan keıin bas qosqan jıynda, jazysqan hatta, ońashada bolǵan áńgimede el qamy, el muńy degen sózder Ahańnyń aýzynan ketpeıtin sózi bolǵan. Elshildik uranyn salyp, agı­tasııanyń aýdanyn keńeıtip, el ishine armandy sózderin jaıa bastaǵan. Sol jyldardyń ishinde belgili «Qyryq mysal» jazylǵan. Qalyń qazaq jurtynyń alǵashqy estigen tóńkeris ataǵy jaıylyp, eldiń shyn qamqory ekendigi ekiniń birine málim bola bastaǵan. Biraq sol kezde tóńkeristiń kúni bitip, patshanyń ja­ýyz úkimeti qaıta kúsheıip, elshilderge qýǵyn jasap, qysymshylyq jasaıtyn qandy kúnderi qaıta týǵan. Qazaq ishinen ejelden eldi umytyp, adam­shylyq qaryzyn shendi-shekpenge satqan quzǵyn sııaqty tilmashtary, ózimshil nadan bolystary biren-sarandap bas kótergen. Qarańǵy úıdi bınt qylǵan «sabazdarǵa» jem aıyratyn jer tabylǵan. Olar «Qyryq mysaldyń» óleńderin perevod qylyp, 1905 jyldaǵy petısııa bergen adamnyń báriniń atyn jıyp, ústinen belgili donostaryn júrgize bastaǵan. Bulardyń beıneti kópke sozylmaı-aq, az kúnde eńbegi janǵan. Qazaqtyń ózgeris ýa­qytynda túzelýdi oılap, týra betpen júrgen azamattarynyń bári de úki­mettiń qyryn qabaǵyna ilinip, abaqtyǵa túse bastaǵan.

Sol donostyń arqasynda 1907 jyly Qarqaraly qalasynda Ahańdy 6 joldasymen abaqtyǵa salǵan. Qarqaraly tutqynynda az ýaqyt otyrǵan soń «jazalylardy» Semeıge aıdaǵan. 12 jyl ómirin ótkizip, eńbegi janbaı aıdalyp bara jatqanda Ahańnyń qaıǵyly kóńilinen shyqqan aýyr sózdiń biri:

Qosh saý bol, Qarqaraly, jýylmaǵan,

Aıdaı ber, qalsa adamyń qýylmaǵan,

– degen óleńinen anyq kórinedi. Semeıde segiz aı abaqtyda otyrǵan soń bir jarym jylǵa (admınıstratıvtik ssylkaǵa) aıdaý retimen Orynborǵa kelgen. Oryn­borda sol turǵan jylda­ryn­daǵy áýel­gi nıet qylǵan betinen taıynbaı, burynǵydan ashy­raq, kúsh­ti­rek tilmen «Masany» jazǵan. Qazaq oqýshysyna estilgen ekinshi elshildik urany «Masa» bolatyn.

Bul kitaby shyqqan kezde Ýfadaǵy «Ǵalııada» oqyp júrgen qazaq shákirt­teri tyrbanyp, talap qylyp, qazaqsha gazet shyǵarmaqshy bolǵan. Kerekti qarjyny elden jıyp, óz ortalarynan shyǵaryp, gazetterine shyǵarýshy bolýǵa Ahańdy belgilegen.

Qazaqtyń ol kezdegi erte oıanǵan tobynyń biri «Ǵalııa» shákirtteri edi, solardyń talabymen keıingi ýaqytta ataqty bolǵan «Qazaq» gazetine alǵashqy negiz salynǵan. Ahań shyǵarýshy bolyp, «Ǵalııa» shákirtteri kómekshi jazýshylary bolyp, Orynbordaǵy orys shkolynda júrgen barlyq qazaq balasy basqarmanyń qara jumysshylary bolyp, kóptep-kómektep alǵashqy sandaryn shyǵara bastaǵan. Artynan «Qazaq» nyǵaıyp, ózin ózi alyp júrip ketti.

1917 jyldyń tóńkerisine sheıin Ahańnyń ýaqyty «Qazaq» gazetimen birge ótti. Bunda da «Qazaqtyń» sa­tyl­ǵan til­máshtary jasaǵan donos­tary az bolǵan joq. Áldeneshe ret «Qazaqty» jappaq bolǵan, shtraf tóletken, Ahańdy abaqtyǵa salmaq bolǵan kúnderi bizge belgili. Biraq Ahańnyń densaýlyǵyn oılap, halin uqqan joldastary abaqtyǵa jatqyzǵan joq. Úkimettiń tilegen shtrafyn berip bosatyp aldy.

1917 jyldyń tóńkerisinen beri Ahańnyń istep júrgen qyzmeti, jazyp júrgen kitaptary, sózderi jurt­tyń kóbine belgili bolǵandyqtan, odan bergi jaılaryn kóp jazbaqshy emespin.

Osy kúnde Ahań Orynborda. Basynan keshken tolqyndy kúnder saqal-shashyna aq kirgizip, betine ájim tú­sir­se de ázirshe deni saý, jas kúninen kóńili súıgen qyzmet bolǵandyqtan, Orynbordaǵy qazaq ınstıtýtynyń hám basqa qazaq balasy oqyǵan mek­tep­terdiń oqytýshysy bolyp júr. Mektepten bosaǵan ýaqytta qazaq mek­tepterine kerekti kitaptar jazady.

Burynǵy oqýshylarǵa belgili «Til quraly», «Oqý quraldarynan» basqa sońǵy jyldarda «Álippe isterin» hám qazaqsha jazǵan. Bul sońǵy kitaby osy kúnde Orynborda basylyp jatyr. Jańadan alǵan habarǵa qaraǵanda byltyrdan jazyp júrgen «Mádenıet tarıhy» degen kitabyn osy kúnde bitiripti. Jaqynda o da basylyp shyq­sa kerek. Ahań sońǵy jyldardaǵy ýaqyttyń bárin qazaqtyń mektebine saryp qylyp, istegen isi de, jazǵan jazýy da soǵan arnalǵan. Sondyqtan burynǵy ýaqyttaǵy jas býynnyń álsiz oıyn terbetken, júrekke jyly tátti óleńderin sońǵy jyldary estı almaı júrmiz.

Biraq Ahańnyń burynǵy aıtqan sózin áli qazaq balasy umytqan joq, óle­ńindegi belgili saryn áli eskirgen joq.

Áli kúngi qazaq dalasynyń kúshti saryny bolyp, Arqanyń qońyr jelimen birge esip, shalqyp jatyr. Budan 10-15 jyl buryn:

Alashtyń úmbetiniń bári málim,

 Kim qaldy tarazyǵa tartylmaǵan? – dep Ahań aıtsa, biz de osy kúnde sony aıtamyz. Aınalyp kelip tarazyǵa tartylǵan, synnan ótken dep Ahańnyń ǵana ardaqty atyn ataımyz. Odan basqa jalpaq eldiń synyna tolyp, meıirin qandyrǵan kisileri sanaýly.

Ahań ashqan qazaq mektebi, Ahań túrlegen ana tili, Ahań salǵan ádebıet­tegi elshildik urany – «Qyryq mysal», «Masa», «Qazaq» gazetiniń 1916 jyldaǵy qan jylaǵan qazaq balasyna istegen eńbegi, óner-bilim, saıasat jolyndaǵy qajymaǵan qaıratyn biz umytsaq ta, tarıh umytpaıtyn ister bolatyn.

Ony jurttyń bári biledi. Bunyń shyndyǵyna eshkim de daýlaspaıdy.

Sondyqtan 50 jyldyq toıyn istep otyrǵan qýanyshty kúnde Ahańa bizdiń aıtatyn sózimiz: «Ahań – eńbegi janǵan jannyń biri. Istegen isiniń jemisi – artynan kele jatqan jastar. Onyń arty Ahań mektebine tizilip, kirip jatqan jas býyn, jańa ósip kele jatqan qazaq ádebıeti Ahańdy óziniń basshysy dep sanaıdy».

Qalamynan tamǵan bal em bolýdan aınymaıdy, ál de bolsa, ómiriniń uzaq bolyp, eńbeginiń ónimdi bolýyn tileýden qazaq balasy qaıtpaıdy.

 

Muhtar ÁÝEZOV

1923 j.