Beımaza óleń

 

Ishinen kúbirlep keledi. Onyń kúbirin kitap betinen estigen biz, bul zamanda – jıyrma birinshi ǵasyrdyń jıeginde, onyń teńizine qol matyryp, teńizden týǵandaı kúnge tesile qaraımyz.

«Kóterilip kele jatqan kúnge kim kózin qadamas, jalt etken quıryqty jul­­dyzdyń jaryǵynan kimniń janary qa­ryqpas? Tóńirekti dań-duń qylǵan daýysqa kim qulaq tospas, jahannyń jań­ǵyryǵyndaı qońyraýdyń ashy únin kim tunshyqtyrar? Teńizde qalǵan tul­dyr araldaı kisi bolmas...».

Bul – ortaǵasyrdaǵy aǵylshyn aqyny Djon Donnyń duǵasy. Uzap ket­ken, umytylǵan. Biraq jıyrmasynshy ǵasyr Djondy qaıta tiriltip aldy. Onyń eki naqty sebebi bar ǵoı dep oı­laı­myn, onyń sózin Hemıngýeıdiń my­salǵa alýy jáne Brodskııdiń oǵan elegııa jazýy.

Djon Donn qazir jańa zamannyń aqyny, oıshyly, zamandasymyz sekildi, árbir oqyrmanǵa asa tanys.

«Adyra qalǵan aral sekildi adam joq, ár adam – qurlyqtyń quramdasy, materıktiń bir pushpaǵy; alapat tol­qyn jartasty julyp ketse, Eýropa kishireıedi, múıisti shaıyp ketse se­niń ıa seniń dosyńnyń úıin birge ala ketedi; ár adamnyń qazasy qabyrǵamdy qaıystyrady, sebebi men adamzatpen birtutaspyn, sondyqtan da shir­keý qońyraýy kim úshin soǵylyp jat­qanyn surama, ol – árdaıym sen úshin soǵylady». Hemıngýeı osy sózdi óz romanyna dáıeksóz ári roman ataýy etip aldy.

Janaza daýsyn estigende, jaqsy adam ótti dúnıeden dep, jaı ǵana bet sıpaı salma, oqylyp jatqan seniń janazań, deıdi júrek.

Álemde ózinshe bir bólek ult nemese ulys joq, bárimiz adamzat ulysynyń ókilimiz, Adam atanyń ulymyz, deıdi izgilik.

Jer betinde jeke turǵan úı joq, óıtkeni jer degenimizdiń ózi – bizdiń ortaq úıimiz, deıdi ǵadilet.

Úshjyldyq pandemııadan shyqqan (áli ótkerip jatqan) adamzat balasy aı men kúnniń amanynda aǵaıyndy jandardyń arasyndaǵy alasapyranǵa kýá boldy. Alasapyran sózin, álbette, Maǵaýın ráýishinde qoldanyp otyrmyz.

Ispan tumaýy atanǵan júz jyl burynǵy juqpaly dertti zerttegender, sol tusta jas balalar men qar­taıǵan kisilerdiń jazylyp, aıaq-qoly balǵadaı jas adamdardyń jaırap qal­ǵanyn baıqaǵan. Onyń mánisi mynada eken, adamdy myqty etetin – myqty ımmýndyq júıe, ıspan tumaýynyń qozdyrǵyshyna qarsy kúresetin sol ımmýndyq júıe kisiniń ózin óltirip jiberedi eken. Kimniń ımmýnıteti álsiz bolsa, sol tiri qalǵan.

Ulttyń da ımmýndyq júıesi osylaı áreket etetin bolsa kerek. Keıde jatqa qylmaǵy jaqynyna qaıǵy bolady. О́zgege qylmaǵy ózine dert.

Dert degennen shyǵady, jańa ǵa­syrdyń jan derti – depressııa deıdi. Bul jan derti myńjyldyq melanholııanyń jańǵyryǵy. Shveısarııa statıstıka orta­lyǵy ǵalymdarynyń esebinshe, adam­zattyń keıingi bes myń jyldyq tarıhynda 292 jyl ǵana soǵys bolmapty. 292 jyl ǵana beıbitshilik, tynyshtyq bolǵan.

Árbir soǵys adamzat balasyn júz­jyldyqtarǵa artqa laqtyryp, taǵy da uly adamzattyq melanholııa uıyǵyna túsiredi.

Agrıppa degen kisi qyzyq oı aıtady, melanholııa – adamdy aqynǵa aınaldyrady.

Qatygez ǵasyrlar romantızmdi týdyrady. Adamdar óz júreginde ǵana ómir súre bastaıdy.

Romantızm degenimiz ne? Bir aqquba qyz jaqsy aıtyp edi, syrtta kóktem sekildi, terezeden qarasań – áli qys. Kóktemniń alǵashqy kúni emes pe edi erteń, gúlder búr ashyp, bulbuldar saıraýy kerek qoı. О́zender bulqyna aǵyp, qalqataı burtııa qalýy kerek qoı. Mine, búgin naýryzdyń úshi, jarlyq berildi, kóktem kelsin! Biraq álgi bir ańǵalaq kınodaǵydaı, bul qalaǵa kóktem kesh keledi. Kóktem oıda, qııal­­da, kóńilde. О́mir shyndyǵynyń jan qalaýymen úılespeýi. Soǵan qara­mas­tan, seniń jan qalaýynda qa­lýyń. Sebebi seniń ishińde kóktem ǵoı. «Ishinde kimniń oty bar, qar jaýsa da sóner me?!». Kóktem seniń ishiń­de. Kóktemniń, myna boztorǵaıdyń jumyrt­qasyndaı ǵana jer sharynyń, sonda da kisi qushaǵyna syımas, myna bir alyp ta beıkúná jer sharynyń, áıteýir bir tusynda bar ekenin sezesiń. Sol kóktem seniń kóńilińdi jylytady.

Bir dosym, endi, osy qasiretti kún­derden keıin ýkraına ádebıetinde qandaı ózgerister bolady, aqyndary neni jyrlaıdy dep suraıdy. Qısynǵa salsaq, qaharmandyqty, erlikti, qur­ban­dyqqa barýdy. Biraq dúnıedegi barlyq tóńkerister men kóterilister, jahandyq soǵystardan keıingi áde­bıettiń janyndaǵy ózgerister men onyń kóńil kúıine qarasaq, adamzat tarıhyndaǵy azaly shaqtyń barlyǵy ádebıette qaıǵylanýdy, qusalanýdy, oqshaýlanýdy, ýaıymshyldyqty, ǵalam­dyq sherdi, joǵalǵan urpaqty tý­dyrǵan. Meniń oıymsha, túneýkúni bastalǵan teketires ol halyqtyń ádebıetine uly jalǵyzdyq sezimin alyp keledi. Olar, alǵashqy túnde – aspan ózgergen túnde  jalǵyz qaldy. Osy jalǵyzdyq, bir túngi jalǵyzdyq – bir ǵasyrlyq jalǵyzdyq sezimin týdyrady. Aqynnyń jalǵyzdyǵy – halqynyń jalǵyzdyǵy. Kek te, yza da, jek kórý men kóńil qalý da umytylady, tek qana jan aýyrtar jalǵyzdyq sezimi ǵana qalady. 

Al orys ádebıeti she? Orys ádebıe­tinen de osy qubylysty baı­qaýymyz ábden múmkin. Jalǵyzdyq sezimin. Bul jaǵdaı – jańa Tolstoı men Grı­boedovtiń týýynyń alǵysharty bolatyndaı kórinedi.

Fransýz revolıýsııasy, óziniń jasampazdyǵy men jeńisine qaramastan, ádebıetke sheksiz náziktik pen ǵalamdyq qusany (mırovaıa skorb) alyp keldi, Baıron beınesinde. Baıron sol qusamen búkil dúnıe ádebıetin ózgertip jiberdi.

Amerıkalyq jazýshy, jýrnalıst Gertrýda Staın Ernest Hemıngýeımen suhbatynda «joǵalǵan urpaq» (lost generation) degen uǵymdy qoldandy. Bul uǵym, shartty máninde Birinshi dúnıejúzilik soǵystyń tusynda ba­lıǵat pen kámeletke jetken, ne sol soǵysqa qatysqan jas urpaqtyń keıin­gi jan azabyn, ózin ózi taba al­maýyn bildirse de, ádebıette adamzat pen mem­­lekettik qurylymdardan alapat kóńil qalýshylyqty sıpattady. Sol Ame­rıkada, Azamat soǵysynan keıin, jas jaýyngerlerde jappaı júrek aýrýy baıqalǵan. Bul qubylysty zerttegen Iаkob Mendes de Kosta degen dári­ger onyń sebebi  soǵystaǵy azap pen aıaýsyzdyqtyń saldary dep anyqtama berip, ol qubylysty «Jaýynger júregi» (Soldier’s heart) dep atapty. Taǵy da sol Amerıkada paıda bolǵan «Vetnam sındromyn» qaıda qoıasyz? Bizdiń zamanymyzǵa deıingi myń úsh júzinshi jyly Assırııada, soǵystan keıin mynadaı qubylys baıqalǵan: jaýyngerlerdi ózderi óltirgen adamdardyń arýaǵy azaptaǵan.

Brodskııdiń ataqty «Bolshaıa elegııa Djoný Donný» degen óleńi bar:

Djon Donn ýsnýl, ýsnýlo

vse vokrýg.

Ýsnýlı steny, pol, postel,

kartıny,

ýsnýlı stol, kovry, zasovy, krıýk,

ves garderob, býfet, svecha,

gardıny...

...Djon Donn ýsnýl. I more

vmeste s nım.

I bereg melovoı ýsnýl nad morem.

Ves ostrov spıt, obıatyı

snom odnım.

I kajdyı sad zakryt troınym

zaporom.

Nıkto ne vyıdet v etot chas ız domý.

Gospod ýsnýl. Zemlıa seıchas chýjda.

Glaza ne vıdıat,

slýh ne vnemlet bole...

...Spı, spı, Djon Donn. Ýsnı,

sebıa ne mých.

Kaftan dyrıav, dyrıav.

Vısıt ýnylo.

Togo glıadı ı vyglıanet ız tých

Zvezda, chto stolko let tvoı

mır hranıla.

Bul fılosofııalyq óleńde Brod­skıı Djon Donnyń obrazynda bar­lyq aqyndardyń, tipti barlyq óner ataýlynyń qasıetti rýhyn alyp otyr­ǵanyn ańǵaramyz. Aqyn uıyqtap ketkende dúnıe de qalyń uıqy qushaǵyna enedi. Bul uıqy – ólim uıqysy. Estandy hál, esýas shaq.

Sondyqtan da, dúnıe bir oıaý óleńdi izdeıdi. Árbir janaza oqylǵan saıyn. Árbir qońyraý soǵylǵan saıyn.