«Qasiretti qańtar» oqıǵasynan keıin Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev áleýmettiń áleýetin jaqsartyp, halyqtyń qaltasyn qalyńdatý jóninde Úkimetke tapsyrma bergeni belgili. Osylaısha, «Jańa Qazaqstandy» qurý ıdeıasyn ortaǵa tastady. Qazirgi tańda ekonomıkalyq ózgerister legi bastalyp ketti. Buıyrtsa, naýryzdyń orta sheninde Prezıdent saıası reformalar paketin tanystyrmaq.
«Táýelsizdik tarıhynda biz alǵash ret asa kúrdeli jáne qaterli kezeńge tap boldyq. El basyna túsken osyndaı synaqty qaıyspaı birtutas el bolyp eńsere bildik. Endi biz mundaı jaǵdaıǵa eshqashan jol bermeýimiz qajet. Sondyqtan elimiz dýshar bolǵan aýyr qasirettiń sebepterin saralap, onyń saldaryna naqty baǵa berý – aldymyzda turǵan óte mańyzdy mindet», degen edi Q.Toqaev qańtar oqıǵasynan keıin ótken Májilistiń otyrysynda.
Jańa Qazaqstannyń baǵdarlamalyq baǵyty ispetti bolǵan osy sózinde Memleket basshysy birqatar salada jasalýǵa tıis ózgeristerge toqtaldy. Máselen, Prezıdent quqyq qorǵaý júıesin reformalaýǵa shuǵyl túzetýler engizýge shaqyrdy. Sondaı-aq memlekettik organdar jumysynyń tıimsizdigi, olqylyǵy saldarynan elde áleýmettik teńsizdik qalyptasty. Jeke atqarýshy organdar kúrdeli jaǵdaı men azamattardyń qajettilikterinen habarsyz. Bılik qurylymdarynyń ókilderi halyqtyń ómirine, olardyń umtylystary men qajettilikterine qatysty qate kózqaras qalyptasqanyn da atap ótti.
«Teńsizdik máselesi de ýshyǵa tústi. Ol jyldan-jylǵa qıyndaı berdi, al halyq tabysy qaǵaz júzinde bolsa da jyl sanap ósip jatqandaı kórindi. Alaıda eleýli ortasha tabystyń artynda qoǵamdaǵy múliktik kúshti jiktelý jasyrynyp jatyr. Azamattardyń kóptegen kúrdeli problemasy sheshilgen joq. Halyqty sapaly ómirmen qamtý men ál-aýqatyn jaqsartý – memlekettiń basty mindeti. Bul sózderdi shynaıy iske aınaldyrý qajet. Halyqtyń tabysy ekonomıkamen qatar ósýi kerek. Bul ózgermeıtin aksıoma bizdiń jaǵdaıymyzda jumys istemeı tur», degen edi Prezıdent.
Osylaısha, qoǵamdaǵy kúrdeli máselelerdi naqty kórsete otyryp, Úkimetke Qazaqstan damý bankiniń qyzmetin qaıta qurýdy tapsyrdy. О́ńirlerde shaǵyn jáne orta bıznesti damytýǵa erekshe kóńil bólýge ekpin berdi. «Samuryq-Qazyna» qory qyzmetin synǵa aldy. Jekeshelendirý júıeli jáne ashyq júrgizilip jatpaǵanyna toqtaldy.
Sonymen qatar qoǵamda synnyń astyna qalǵan ýtıldik alym týraly áńgime qozǵap, oǵan jaýapty «Operator ROP» JShS mekemesiniń ony jınaý men paıdalanýyn toqtatý boıynsha tapsyrma berdi. Sonyń nátıjesinde búginde atalǵan ortalyqtyń qyzmeti toqtatylyp, ýtıldik alym kólemi eki esege azaıdy.
Prezıdent bıýdjetke qosymsha kirister ákelý úshin kedendik baqylaýdy kúsheıtýdi tapsyrdy. Osy oraıda Memleket basshysy Qytaımen aradaǵy kedendegi bylyqtardan habardar ekenin jetkizgen-di. Bul – keıingi kezde jıi aıtylyp júrgen másele. Qytaıdyń keden organdarymen salystyrmaly statıstıkadaǵy sáıkessizdik mıllıardtaǵan dollarǵa jetkeni jóninde talaı márte buqaralyq aqparat quraldary jazǵan edi.
Aıtpaqshy, buǵan deıin de elimizde talaı márte aýqymdy jobalar jarııalanǵan. Biraq is júzinde olardyń bári óz deńgeıinde júzege asqan joq. Memleket basshysy munyń basty sebebi retinde bıýrokratııany atap kórsetti. Reformalardyń sapasyz oryndalýynyń negizgi sebepteriniń biri osyǵan baılanysty.
Jalpy, elimizde saıası salada az sharýa istelgen joq. Prezıdent saıası reformalardyń tórt paketin usyndy. Solardy júzege asyrý aıasynda 10-nan astam zań qabyldandy. Mıtıngter týraly shyn mánisinde jańa zańnama iske qosyldy. Partııa qurý úshin tirkeý kedergileri men olardyń Parlamentke ótý mejesi tómendetildi. Áıelder men jastardyń Májilis pen máslıhattarda ókildik etý aıasy keńeıdi. Parlamenttik oppozısııa ınstıtýty engizildi, saılaý bıýlletenderinde «bárine qarsymyn» degen baǵan paıda boldy.
El tarıhynda tuńǵysh ret aýyl ákimderin tikeleı saılaý ótti. Adam quqyǵyn qorǵaý salasynda salmaqty ilgerileýler boldy. Atap aıtqanda, Qylmystyq kodekstiń 130 jáne 174-baptary dekrımınaldandyryldy jáne izgilendirildi. Elimiz Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly Halyqaralyq paktiniń Ekinshi Fakýltatıvtik hattamasyna qosyldy. Adam quqyqtary jónindegi ýákiletti ókil ınstıtýty júıeli nyǵaıtyla bastady. О́lim jazasy tolyǵymen alynyp tastaldy.
Qalaı degenmen «Qasiretti qańtar» oqıǵasy elimizge úlken sabaq boldy. Táýelsizdik alǵaly otyz jylda jibergen kemshilikterimizdi saralap, durys qadam jasaıtyn sát týdy. Eldi demokratııalyq damýdyń dańǵyl jolyna túsiretin saıası-áleýmettik reforma qabyldaı-tyn kezeń keldi. Osyndaıda qoǵam arasynda ózgeris nege jyldam júzege aspaıdy degen saýal týyndap jatqany jasyryn emes. Bul bir jaǵynan túsinikti de. Kez kelgen adam máselesiniń búgin-erteń sheshilgenin qalaıdy. Alaıda muny júzege asyrý ońaı sharýa emes.
Tarıhqa nazar aýdarsaq, kez kelgen reformany sátti júzege asyrý úshin shydamdylyq pen qajyr-qaırat kerek ekenine kóz jetkizemiz. «О́rkenıetter qaqtyǵysy» atty eńbegimen tanymal amerıkalyq saıasattanýshy Samıýel Hantıngton memlekette jasalatyn reformany jedel júrgizýge qarsy. Álemdegi saıasattanýdy zertteýshiler ár sózine den qoıatyn ǵalymnyń bulaı pikir bildirýi beker emes. Aq úıde eńbek etken, Garvardta talaı túlektiń tomaǵasyn sypyrǵan Hantıngton myrza talaı jyl demokratııalyq elderde de, avtokratııalyq memleketterde de keńesshi retinde ter tókti. Brazılııanyń demokratııalyq jolǵa baǵyt alýy da osy Samıýel Hantıngton esimimen tyǵyz baılanysty. «Saıası reforma kezeń-kezeńimen, «bir sátte bir másele» aıasynda atqarylsa ǵana sátti júzege asady», deıdi ol. Sondyqtan ǵalym lıberızasııanyń jedel emes, birtindep oryndalǵanyn qup kóredi.
Reforma týraly sóz qozǵalǵanda Fransııanyń prezıdenti Sharl de Goll eske túsedi. Ol Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan turalaǵan úsh jolaqty eldi aıaqqa turǵyzyp, «Besinshi respýblıkanyń» qanat jaıýyna mol úles qosty. Gollızm ıdeıasynyń negizin qalady. «Saıasattyń ǵalamaty» atanǵan onyń basty ustanymy – irgesi berik memleket bolatyn. Sondyqtan halyqtyń únin estip, oǵan qurmet kórsetip, talap-tilekti júzege asyrý gollızm ustanymynyń irgetasyna aınaldy. Bir qyzyǵy, Sharl de Goll reformany jedel emes, satylap júrgizgendi qup kórdi. Soǵystan yńyrshaǵy shyqqan Fransııanyń damýy úshin kúrdeli saıası ózgeris qajet edi. Muny jete túsingen Sharl de Goll áleýmettik, ekonomıkalyq, saıası salalarda kóptegen ózgeris jasady. Sonyń nátıjesinde Fransııa álemdik arenadaǵy ornyn myqtap bekitti. Aıta keterligi, de Goll ótkendi umytpaı, tarıhtaǵy fransýz qaıratkerleriniń kemshiligin aıta otyryp, olardy birjola mansuqtamaı, tarıhtaǵy ornyna ádil baǵa berýge de atsalysty.
Memlekettiń irgetasyn nyǵaıtý jóninen Nelson Mandelaǵa teń keletin eshkim joq. Nelson Mandela eliniń táýelsizdigi úshin kúresip, ómiriniń jıyrma jeti jylyn túrmede ótkizdi. Ońtústik Afrıka táýelsizdikke qol jetkizgen soń, demokratııalyq jolmen el prezıdenttigine saılandy. Bes jyl el basqardy. Búginde Mandela búkil Afrıka erekshe qadirleıtin tulǵaǵa aınaldy.
El tizginin qolyna alǵannan keıin ol Aparteıdke kinálilerge qatań shara qabyldaýǵa qarsy boldy. Mandela bul ustanymyn zańnyń ústemdigine baılanysty túsindiredi. Iаǵnı kináliler zań aıasynda óz jazasyn alýǵa tıis. Sóıtip, «Shyndyq jáne tatýlyq jónindegi komıssııa» quryp, máseleni revolıýsııalyq jolmen emes, evolıýsııalyq jolmen sheshýdi tańdady. Jańadan qabyldanǵan konstıtýsııany muqııat zerdeledi. Osydan-aq Nelson Mandelanyń saıası reformalardy qanshalyqty muqııat júrgizgenin ańǵarýǵa bolady. Sondyqtan shyǵar, onyń «saıasatta tabysty bolý – halyqty óz kózqarasyńa ılandyryp, olarǵa anyq, sypaıy, sabyrly ári ashyq túrde túsindirýdi qajet etedi», degen sózi búginde ańyzǵa aınalǵan.
Naýryzda Memleket basshysy Q.Toqaev saıası reformalar paketin jarııalaıdy. Onda el damýyna qajetti baǵyttar aıtylatyny anyq. Osy oraıda, áıgili shotlandııalyq reformator Semıýel Smaılstyń «Saıası reforma qoǵamdy mazalaıtyn san alýan zulymdyqty emdeı almaıdy. Ol úshin áleýmettik reforma, ishki reforma, jeke reforma qajet» degen sózi eske túsedi. Endeshe, Qazaqstannyń irgetasy nyǵaıyp, qabyrǵasy berik, shańyraǵy shaıqalmaýy úshin shydamdylyq pen qajyr-qaırat kerek.