Myqty eldiń belgisi – ulttyq biregeılik

Joldaýda aıtylǵan reformalardy júzege asyrý úshin Konstıtýsııanyń 30-dan astam babyna, 7 Konstı­týtsııalyq zańǵa, 15-ten astam zań­ǵa ózgeris engiziledi. Osy tusta til týraly zańna­ma­lyq bazaǵa da qazirgi tildik jaǵ­daıat­taǵy orasan ózgeristerdi jáne latyngrafı­kaly ulttyq álip­bıge kóshý arqy­ly júzege asatyn bolashaq tildik reformany eskere otyryp, syn kózben qa­raý­dy, sarapshylyq taldaýlar ja­saýdy, sonyń negizinde, ózgeris engizýdi usynamyz. Sarapshy­lar qazir Qazaqstannyń jazba kommýnıka­sııa keńistigi, ásirese asa mańyzdy ekonomıka sektorynda alýantúrlilikke shal­dyqqany týraly dabyl qaǵyp otyr. Qazaq tilindegi bir ǵana sóz ne mátin kırıll – «qonaqúı», resmı bektiligen akýtty latyn – «qonaqúı», apostrofty latyn – «qonaqu'ı», aǵylshyn tiline qazaq mátinin translıterasııalaıtyn latyn – «khonakhui», ýmlaýtty (túrikshege jaqyn) latyn – «qonaqüy», ǵalymdar usynyp, 2021 jyldyń qańtarynda Úki­mette maquldanǵanǵan jetildi­ril­gen latyn boıynsha – «qonaqüi», ıaǵnı alýan túrli nus­qa­da jazylyp, kózshalymdyq qabyl­daýdy baǵdarsyzdandyryp jatyr. Mamandar mundaı jaǵdaı óte qaýip­ti ekenin eskertedi: memle­ket­tik tildegi jazba kommýnı­ka­sııa qoǵamnyń barlyq salasynda tek bir ǵana álipbı negi­zinde júzege aspasa, ulttyq-mem­­lekettik biregeılikke nuqsan keledi. Latyndaný búkil álemde júrip jatyr, al Qazaqstanda ol, bir ókinishtisi, stıhııaly túrge kóshti. Álemdik tendensııa, ja­handanýdyń ajyramas úde­ri­si bolǵan soń, ony toqtatý qıyn­ǵa soǵary anyq, sondyqtan bul jaǵ­daıdy retteýdiń joly retin­de mamandar latyngrafıkaly álipbıdi resmı bekitý qajettigin alǵa tartyp otyr.

Joldaýdyń negizgi rıtorıkasy, árıne, atynan-aq túsinikti. Degenmen sol rıtorıkanyń janama maǵynasy, tipti keıde astyrtyn túrdegi negizgi maǵynasy, sóıleýshiniń ishki ıntensııasy (janaıqaıy) mátindi quraıtyn sózderdiń jıiliginde jasyrynyp qalady. Osy sebepti myna sózderdiń jıiligine nazar aýdarý kerek, Joldaýda memleket sózi – 67, zań – 44, halyq – 43, saılaý – 40, Prezıdent – 19, ulttyq – 19, bılik – 19, Konstıtýsııa – 18, qańtar – 18, senim – 15, Par­lament – 15, Jańa Qazaqstan – 14, jaýapkershilik – 9, múdde – 8, ádil – 7, bolashaq sózi 6 ret qol­danylǵan. Bular jıiligi jo­ǵa­ry tolyq maǵynaly sózder. Ádette mundaı sózder búkil má­tin­­niń, mátin ıesi oıynyń baza­lyq konseptileri – ózegi bolyp tabylady. Osy qatarda halyq sóziniń jıiligi joǵary bolýy meni erekshe qýantty. Jasyratyny joq, sońǵy kezge deıingi saıası elıtanyń elektoratyna arnaǵan mátinderinde bul sóz belsendi qordan salǵyrt qorǵa ótip ketkenin baıqap, munyń astarynda bılik pen halyq arasyndaǵy baılanystyń álsireýi jatqany aıtylyp júr edi. Al bul jolǵy onyń jıiligi­niń joǵary kórsetkishi Prezıdent­tiń kókeıinde halyq turǵanyn, onyń bılik ókili retinde óz elektoratymen kommýnıkasııasyn jaqsartýdy kózdeıtinin anyq kórsetip tur. Osy sózderdiń jıiligine qarap, «zańǵa basymdyq beretin, «Qasiretti qańtardan» sa­baq alǵan, ulttyq múddege berik, halqyna qulaq asatyn mem­leketshil bıligi bar, saı­laýy ádil ótetin, Prezı­denti­niń jaýap­kershiligi joǵary, Par­lamenti kúshti, Konstıtýsııasy myǵym, bolashaǵy zor «Jańa Qazaqstan» týraly oı búkil Joldaýdyń ózegi dep qorytýǵa bolady.

Maman retinde meni eleń et­kizgen Joldaýdaǵy sózdiń biri «ult­tyq biregeılik» <lat. identikus>.  Bul uǵym – gýmanı­tarlyq ǵylym­nyń óte mańyzdy kategorııasynyń ataýy. O bas­ta psıhologııada anyq­­­ta­lyp, jeke tulǵanyń qandaı da bir áleýemettik, mádenı, gen­der­lik, t.b. topqa ózin telý úderisi­men baı­lanysty qaraldy. Lıng­vıstıka­­­da ulttyq biregeılik tildik bire­geı­lik aspektisinde keńinen zert­telip keledi. Jalpy, ulttyq biregeılik­ti quraıtyn genderlik, mádenı jáne tildik faktordyń sońǵysy olardyń ishindegi eń myqtysy ári ámbe­baby ekenin gýmanıtarlyq sala­daǵy zertteýler dáleldep otyr. Saıa­sattanýshy ǵalym, pro­fes­sor Rústem Qadyrjanovtyń ult­tyq-mem­lekettik biregeıliktiń neg­i­zinde qazaqtyń ulttyq etno­sım­volızmi jatqany týraly zert­teýinde memlekettik tildiń ult­ty biregeılendirýshi faktor retin­degi róline erekshe mán beri­le­di. Ulttyq biregeıligi myqty el ǵana ómirsheń bolatyny aıtyla­dy. Ol úshin memlekettegi bar­lyq azamattardyń sanasynda bir­deı biregeılendirýshiler, ıaǵ­­nı ortaq túsinikter, aıalyq bilim, kon­septiler bolýy kerek. Al ortaq biregeılendirýshilerdi qa­lyp­tastyrýdyń myqty quraly – til, sol sebepti de álemdik táji­rıbede memlekettiliktiń nyshany – memlekettik til. Qansha til bilse de, memlekettik kommýnıkasııalar alańynda bir tilde sóılegen halyq sanasynda sol til arqyly ortaq dúnıelikter qalyptasady, ondaı qoǵamda qarym-qatynas tez ári sátti júzege asady, ondaı qoǵam ıgi iske tez birigedi, rýhanı salamattylyǵy, syrtqy qaterge qarsy turý ımmýnıteti joǵary bolady. Máselen, búginde sondaı biregeılendirýshiler­diń qataryna «Shańyraq», «Ata­meken», «Amanat», «Otan», «Qazaq», «Astana», «Dastarqan», «Dala», «Bereke», «Dáýlet» kon­septilerin (tanymnyń eń kishi birligi) jatqyzýǵa bolady, bular qazaq sózderi arqyly tilde kórinis taýyp turǵanymen, bul sózder bildiretin qundylyqtar men túsinikter júıesi, ultyna qaramastan, barsha qazaqstandyq úshin ortaq jáne maǵynasy aıqyn ári barsha qazaqstandyq sanasynda Otany – Qazaqstanmen assosıasııalanady. Demek, osyndaı biregeılendirýshiler sany kóp bolǵan saıyn el irgesi nyǵaıyp, el berekesi arta bermek, olaı bol­sa, memlekettik tildiń qol­danys aıasyn keńeıtý men sapasyn jaqsartý qazaq ultynyń ǵana emes, barsha Qazaqstan aza­mat­tarynyń bolashaǵy úshin mańyzdy strategııalyq shara bolyp tabylady.

Onomastıkalyq saıasat – mem­lekettiń til saıasatynyń asa ma­ńyz­dy bóligi. Joldaýda onyń ulttyq baǵdaryn aıqyndaıtyn sheshimder aıtyldy: ol – Abaı, Ulytaý, Jetisý oblystaryn qurý, Dinmuhamed Qonaev esi­min Qapshaǵaı qalasyna berý bastamasy. Munyń mańyzy óte zor. Atyna qarap el tanyla­dy, onomastıkalyq birlik­ter­diń ulttyq sıpaty eldigi­miz­diń, terrıtorııalyq tutastyǵy­myz­dyń kepili jáne de ulttyq sana­nyń, joǵaryda aıtyp ketken ulttyq biregeıliktiń berik­tiginiń kórinisi. Olaı bolsa, osy baǵyttaǵy úderisterdi toq­tatp­aýdyń qajettigin ǵylymı negiz­degen professor Qyzdarhan Rysbergen bastaǵan otandyq onomast ǵalymdarymyzdyń talaı jyldan bergi zertteýleriniń nátıjeleri kórsetkendeı, ono­mas­tıkalyq keńistigimizdi kosmo­polıttik úrdisten ulttyq úrdiske qaraı túbegeıli reformalaý asa qajet. Qazaqstannyń kez kelgen eldi mekeni men nysanynyń ataýynan «qaı eldiki, qaı ulttiki, kimge tıesili» ekeni týraly aqpa­rat «ańqyp» turýy kerek, sebebi memleket terrıtorııasy tek shekaramen emes, osyndaı eldi meken ataýlarynyń ulttyq sıpatymen de shegendeledi.

Joldaý mátininde qoldany­lyp, sanamyzdaǵy ulttyq ta­nym­ǵa qatysty bilimder­di titir­kendirgen, sol arqy­ly tiltaný­shylyq qyzyǵýshylyǵy­myzdy týdyrǵan taǵy bir uǵym «dala demokratııasy» boldy. «Dala demokratııasy» – sýperkonsept: kúrdeli, órisi keń mentaldy kategorııa. Onyń mıkrokonseptileri kóp, biz solardyń ishinde «ta­ǵa­naq», «turymtaı» men «sur­qyl­taı» týraly aıtýdy qajet sa­nadyq. Sebebi osy kon­septi­lerdiń mazmuny Prezı­dent Joldaýyndaǵy Ult­tyq quryl­taıdyń tarıhı negizi bolady dep sanaımyz. Bul kon­septilerdiń ǵylymı mazmuny tarıhı zertteý­lerde keńinen ashylyp ke­ledi, biz úshin etnografııalyq zert­­teýdegi ensıklopedııalyq ma­ǵynasy qundy, sondyqtan professor Nursan Álimbaıdyń jetekshiligimen jaryq kórgen «Qazaqtyń etnografııalyq kategorııalar, uǵymdar men ataýlary­nyń dástúrli júıesi» eńbegine júgin­dik. Munda taǵanaq hannyń úl­ken keńesiniń ataýy dep kór­se­til­gen: «Taǵanaq keńesiniń qura­my úsh júzdiń qazaqy ortada ıgi jaqsylar dep atanǵan sultandarynan, áıgili bılerinen, rýbasylarynan, dańqty batyrlarynan, aqylgóı aqsaqaldarynan turdy. Jylyna bir, eldegi saıa­sı ahýalǵa baılanysty keıde eki-úsh ret shaqyrylyp turǵan mundaı keńeste, «Kóshpendiler» atty tarıhı trılogııanyń avtory Ilııas Esenberlınniń aıtýynsha, «han saılaý, soǵys ashý» tárizdi kúrdeli ister ǵana qarastyryldy. ...Sonymen birge ta­ǵanaq keńeste el-jurttyń tutas­tyǵyna úlken qaýip týǵyz­ǵan ábden kádik ýshyqqan rýara­lyq shıelenisterdi retteýge baǵyt­talǵan ujymdyq sharalardy belgileý jáne júzege asyrý­dyń keleli máseleleri de talqyǵa túsken syńaıly. Osyn­daı qurylymdyq jáne fýnk­sıonaldyq aýqymdylyǵyna baılanysty ony quryltaı nemese quryltaı keńes dep te ataı bergen». Sonymen, taǵanaq hannyń úlken keńesi bolsa, kishi keńesi turymtaı dep atalǵan. Turymtaı «eldegi kezek kúttirmeıtin ózekti máselelerdiń ońtaıly sheshimin jedel shyǵarý maqsatynda aıyna tórt ret, tipti saıası ahýaldyń kúrdeliligine baılanysty budan da jıirek shaqyrylyp otyryldy». Al surqyltaı dep ár han mańynda júretin keńes­shini ataǵan. Professor Nur­geldi Ýálı surqyltaıdy «han, sultan­dardyń janyndaǵy qaradan shyqqan qarashysy (keńesshisi, aqylshysy), halyqtyń sózin han­ǵa, hannyń sózin qaraǵa óleń-jyrmen jetkizýshi ordadaǵy jyraý, aqyn, bedeldi tulǵalardyń biri» dep anyqtaıdy. Tilimizde «ár hannyń tusynda bir surqyl­taı» degen kóneden kele jatqan sóz oramy bar.  Akademık Rabıǵa Syz­dyq mundaǵy surqyl­taı sóziniń etımologııasyn by­laı anyqtaǵan: «Bul sózdiń tú­biri moń­ǵoldyń 1) «oqytý», 2) «bir nár­sege úıretý», 3) «tárbıe­leý» ma­ǵy­nalaryndaǵy sýrga (h) sózi bolýy kerek. Sýrgaal sózi «ilim» ma­ǵynasyn, sýrgýýl sózi. 1) «mek­tep, ýchılıshe», 2) «oqý, úıretý, oqytý» degendi bildiredi, al – taı mońǵol tilinde syn esim týdyratyn jurnaq. Sonda sýrgaal­taı (sýrgýltaı) qazaqsha sur­­qyl­taı «úıretýshi (aqyl-ke­ńes berý­shi)» degen sóz bolyp shyǵady».

Shyńǵyshannan kele jatqan dala demokratııasy boıynsha ár hannyń surqyltaıy bol­ǵan. Pro­fessor Nurgeldi Ýálı «Altyn Orda hany Toqtamys su­maıaq Sypyra jyraýdy óz ja­nynda ustaǵan. Bul dástúr Qazaq handyǵynda da jalǵasqan. Áz Jánibektiń tusynda Asan qaı­ǵy, Jırenshe sheshen hannyń aqyl­shysy, sáýegeı surqyltaıy bolsa, Abylaı hannyń ordasynda Buqarekeń (Buqar jyraý, 1693-1787), Orynbaı aqyn, han Keneniń janynda Nysanbaı jyraý bolǵan. ...Hanǵa unar-unamasyna qaramaı, el múddesi úshin áleýmetshil surqyltaı-jyraý ádil sóılep, týrasyn aıtqan» dep kórsetedi.

Mine, Joldaýdaǵy «dala demo­kratııasy» degen bir sóz ult­tyń tarıhı sanasyndaǵy jo­ǵaryda aıtylǵan úsheýinen basqa da han men qaranyń arasyn baılanystyratyn, han men qarany tabystyratyn kóptegen qundy uǵymdarmen assosıasııa­lanady. Bulardyń realııleri tarıh qoınýyna ketkenimen, qundylyǵy ult sanasynan ósh­ken emes, sebebi olardy saqtap turǵan tildik birlikter – sózder, sóz oramdary, maqal-mátel, naqyl sózder ańyz-ápsanalarda, folklorlyq, avtorlyq týyndylarda, jazba eskertkishter men qazirgi mátinderde kezdesip, biri belsendi, endi biri salǵyrt bolsa da tildik aınalymda júr. Sondyqtan ulttyń saıası máde­nıeti men sanasynyń tirek uǵym­dary retinde saqtalatyny anyq. Prezıdent usynǵan Ulttyq qu­ryl­taıdyń prınsıpteri osy ispet­ti tirek uǵymdardy, ulttyq pre­sedentterdi jańǵyrtý, solardy zamanǵa laıyq modernızasııalaý arqyly aıqyndalsa, ómirsheń bolmaq degimiz keledi.

Anar FAZYLJAN,

Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory