Uly Muhtar Áýezovtiń balalar ádebıetine qatysty kórkem týyndylary bar ma, bar bolsa olar qaısysy degen máselege kelgen kezde, ádebıettanýshy qaýymnyń oılary kóbinese bir jerden toǵysady. Onyń naqty dáleli – mektep oqýlyqtaryna, hrestomatııalar men balalarǵa arnalǵan jınaqtarǵa engizilip kelgen jekelegen shyǵarmalary. Atap aıtqanda, birinshi kezekte «Kókserek» povesi bolsa, odan keıingi kezekte «Búrkitshi», «Jetim» jáne birer sanaýly áńgimeleri atalady. Ádebıet zertteýshilerimen birge pedagog ǵalymdar da bul aıtylǵan shyǵarmalardy Muhtar Áýezovtiń balalarǵa laıyqty dúnıeleri dep tujyrymdaýǵa beıim.
Qazaq ádebıetindegi klassıkalyq týyndylardyń biri – «Kókserek». Bul – balalar da, úlkender de qyzyǵyp oqıtyn, astary tereń, qanyq boıaýly kórkem shyǵarma. Qolǵa túsken bóltirikke «Kókserek» dep at qoıyp, shyn yqylasymen baǵyp-qaǵyp ósirgen kishkentaı Qurmashtyń aqyry sol ózi asyraǵan jyrtqyshtan ólim qushady. Poveste realıstik sıpatta baıandalatyn soqtaly oı – qasqyrdy qansha asyrasań da, ormanǵa qarap ulıtyndyǵy, sóıtip, eshqashan qolǵa úırenbeıtindigi jáne eń bastysy adam balasynyń ózine jasaǵan jaqsylyǵyn umytyp ketetindigi.
Saraptaı kelgende, M.Áýezovtiń oqýlyqtarǵa enip júrgen shyǵarmalarynyń bárin tutasymen balalar ádebıetine jatqyza salý asyǵystyq bolar edi. Olardyń qataryn tizbelep kóbeıtý uly jazýshy balalar ádebıetine atsalysqan degen pikirdi tııanaqtaý úshin ǵana kerek sııaqty. Mysaly, «Jetim» áńgimesinde uly jazýshy áleýmettik jáne taptyq teńsizdikti kótere otyryp, eresekterge oı salatyn qadaý-qadaý máselelerdi qozǵaǵan. Áńgimeniń túpki ıdeıalyq qazyǵy bala taǵdyry úshin jaýapty jandardyń, eń aldymen úlken kisiler bolyp tabylatyndyǵynda, soǵan oraı negizgi kórkemdik ıdeıasy eresekterge baǵyttalǵan tııanaqty tujyrymdardy kóldeneń tartýynda jatyr. Sondyqtan da jazýshynyń Qasym degen jetim jetkinshek týraly bul shyǵarmasyn balalar ádebıetine jatqyzý shart emes dep bilemiz.
Onyń ádebıettiń bul salasyna jatqyzylýyna basty sebep – bas keıipkerdiń bala bolyp kelýi ǵana. Al bas keıipkeri bala bolyp kelgen týyndylardyń barshasynyń balalar ádebıetine jatýy shart emes. Nemese kerisinshe, tek keıipkerleri eresek adamdardan turatyn shyǵarmalardy tek úlkenderge arnalǵan týyndy dep kesip-pishýge taǵy bolmaıdy. Máselen, ataqty «Robınzon Krýzo» avantıýralyq romanynyń bas qaharmany eresek adam bolǵanymen, balalar ádebıetiniń kórnekti týyndysy dep sanalyp keledi.
Sonymen birge aıtylmaı kele jatqan bir másele – Muhtar Áýezovtiń tek biryńǵaı balalarǵa baǵyttap arnaıy shyǵarmalar jazǵandyǵy. Oǵan dálel bola alatyn tııanaq nysany – 1929 jyly jaryq kórgen «Oqýlyq» jáne «Jetkinshek» dep atalatyn oqýlyǵy. Keńes ókimetiniń alǵashqy jyldarynda mektep oqýlyqtarynyń jetise bermegeni, olardy jazatyn avtorlardyń da tapshy bolǵany bárimizge málim. Qalam ustaǵan belgili tulǵalarymyz S.Seıfýllınniń, S.Muqanovtyń jáne basqalarynyń oqýlyq jazýǵa májbúr bolǵandyǵy da sondyqtan. Jańaǵydaı kadr tapshylyǵy saldarynan uly Muhań da sol qatardan tabylǵan kórinedi.
Atalǵan oqýlyq – M.Áýezovtiń sol kezdegi pedagogıkalyq baǵytta jasaǵan jumystarynyń naqty bir kórinisi. Qazaq mektepterine arnalǵan orys tilindegi bul oqýlyqty Muhań D.Ysqaqov degen pedagog ekeýi jazyp, qurastyrǵan. Onda orystyń aqyndarynan engizilgen jekelegen óleńderimen birge Muhańnyń ózi qazaq turmysyn beınelep jazǵan birsypyra shyǵarmasy bar.
Uly jazýshynyń jazý stıli qandaı bolyp keletini ádebıet zertteýshilerine ǵana emes, kitapsúıer qaýymnyń ókilderine de jaqsy tanys. Ol kisiniń kórkem tirkester men aıtar oıyn aıshyqtandyryp, kúrdelendirip beretindigi, keıde tipti qurmalas sóılemderdi ústi-ústine qabattastyra otyryp, tym salmaqty paıymdaýlarǵa den qoıatyndyǵy jaqsy málim. Muhańnyń kórkem oralymdarynyń arasynan buryn aıtylmaǵan kóptegen sáýleli sózderdi, beıneli de sony tirkesterdi taýyp alýǵa ábden bolady.
Al atalǵan oqýlyqtardyń jazylý stıli olaı emes, balalardyń túsinigine laıyqtalǵany kórinip tur. 1929 jyly jaryq kórgen oqýlyqtyń ishindegi kóptegen áńgimelerdiń jeńil stılmen jazylý sebebi – jazýshynyń olardy balalar túsinigine laıyqtaýdy maqsat etkendiginen. Sóılemderi qysqa da túsinikti bolyp kelgen áńgimelerdiń kólemderi de shaǵyn.
Onyń ústine oqýlyqtaǵy shyǵarmalary túgelimen orys tilinde jazylǵanyn eskerý kerek. Muhtar Áýezovtiń orysshasy osal bolmaǵan. Ol – sonaý Semeıde oqyǵan kezinen bastap Lenıngradtaǵy stýdenttik kúnderinde de orys tiline asa den qoıyp, onyń ádebı normasyn jete ıgergen sanaly qazaqtardyń biri.
Tipti óziniń «Abaı joly» shyǵarmasyn aýdartqan kezde jolma-jol aýdarmashylardy túzep, qaıta-qaıta olardy mazalap otyrǵandyǵy týraly muhtartanýshy Talatbek Ákimov tarata jazǵan bolatyn.
«Oqýlyq» kitabyndaǵy taqyryptar birnesheý. Negizinen sol ýaqyttardaǵy eldiń turmys-tirshiligi men salt-dástúriniń jekelegen kórinisterin kóldeneń tarta otyryp, jalpy, eski qazaq ómirinen habar beretin kórkem shyǵarmalar shoǵyry desek te bolady. Basym bóligi – kóshpeli ómir súrgen qazaq halqynyń kóship-qonýyna, jaıylymy men maldardy baǵyp kútýlerine, densaýlyq saqtaý máselesine qatysty shaǵyn támsilder.
«Loshad spasla» áńgimesiniń aıtary – jylqy janýarynyń aqyldylyǵy. Sıyryn izdep shyqqan bozbala orta jolda boranǵa urynady da, qarly daýyl dendep áketip bara jatqan soń, amalsyzdan keıin qaıtýǵa májbúr bolady. Onyń endigi bar maqsaty – qalaıda óz basyna tóngen qaýipten aman qalý. Biraq borandy kúnde óziniń shyqqan aýylyn tabý ońaı emes. Qaıta-qaıta qamshylap kózdegen jaǵyna burǵanymen, jylqy jaryqtyq oǵan kóngisi kelmeıdi. Onyń ústine alasatyp turǵan sýyq boran bet qaratar emes. Ymyrt úıirilip, qarańǵy túsip ketken. Sharshaǵan jolaýshy aqyry attyń basyn erkine jiberýge májbúr. О́z bıligi ózine tıgennen keıin jylqy balasy júrip otyryp, aýylǵa alyp keledi. Sol arqyly jylqynyń aqyldylyǵy kórinedi. Eger ol bolmaǵan jaǵdaıda, sıyr izdegen bozbalanyń ózi boranda úsip qalýy kádik bolatyn.
Qysy-jazy mal baǵý, oǵan tipti kóz shyrymyn almastan da, kirpik qaqpaı, ıe bolý – qazaqy tirshiliktiń ábden úırenshikti kórinisi. Sondaı jaǵdaıdyń biri jazýshynyń osy oqýlyqqa engen «Napadenıe volka na stado» dep atalatyn áńgimesinde baıandalady. Onda Qasym men Ospan degen balalardyń túngi qoı kúzetinde júrgen sáti sýrettelgen. Kenet bularǵa serik bolyp júrgen Joldyaıaq degen ıt shabalanyp úrip, aýyldy aınala júgirip ketedi. Bir otar qoıdyń qasqyrdan aman-esen qalýy – eki bala men olarǵa bas-kóz bolyp júrgen Qarataı otaǵasynyń qaırat kórsetkendiginiń arqasy. Biraq sonyń ózinde ash jyrtqysh otardan birneshe qoı men birer qozyny jaralap ketken eken. Jáne bir qyzyǵy bulardyń maıly quıryqtaryn julyp alyp, asap jibergendigi aıtylady. Negizinde bul da ómir shyndyǵynan alynǵan nárse ekeni sózsiz. Áńgimede aldyńǵy planǵa shyǵatyn – qasqyr degen jyrtqysh haıýannyń aqyldylyǵy, ójettiligi men óte eptiligi.
Avtordyń kelesi bir áńgimesi jut týraly. Kishkentaı qyz anasynan «Jut nege bolady? Nelikten bolady?» dep suraǵanda, anasynyń túsindiretini – mal sharýashylyǵynyń tabıǵatqa tikeleı táýeldi bolyp keletindigi. Al qazaq bolsa, – eń aldymen malmen kúneltken halyq. Qyz bala suraq ústine suraq qoıyp, bastyrmalata otyryp, tabıǵattyń ortasynda ómir súrgen halyqtyń mal úshin kúresý qajet ekenin túsinedi. Eń qınalǵan jaǵdaıda qaladan baryp jem satyp alýǵa týra keletinin de jasyrmaıdy. Sóıtip, birden ashyp aıtylatyn nárse – kóshpeli tirshiliktegi negizgi kemshilikterdiń qandaı bolatyndyǵy.
Qazaqtardyń jylqy etin qalaı kádege asyratynyn bildiretin «Zagotovka mıasa» degen áńgimesi eki taraýdan turady. Birinshisinde sıyrdyń qalaı soıylǵany aıtylsa, ekinshisinde jylqydan qazy men shujyqtyń jasalý mánisine toqtalady. «Tabýn vernýlsıa s zımnego pastbısha» degen áńgimeniń ózegi – Qasen degen kisiniń elý jylqysy bar ekeni jáne olardy baǵyp-qaǵýdyń erekshelikteri. Jáne munda bir nazar aýdaratyn nárse – jylqynyń qylynan arqandy qalaı jasaýǵa bolatyndyǵy.
Basqa ult ókilderinde qazaqtar jyl on eki aı kıizúıdiń ishinde turyp keldi degen túsinik bar. Biraq únemi olaı bola bermegeni Áýezovtiń osy áńgimelerinen de baıqalyp qalady. Máselen, «Aýyl» atalatyn áńgimesinde qazaqtardyń kún jylyna kıizúıge kóshetindigi aıtyla kelip, sharýashylyqtyń bólinisi týraly da sóz bolady. Uıymdasyp, ujymdasa eńbek etken aýyl adamdarynyń birazy qoı baǵýmen aınalyssa, ekinshileri jylqy baǵymyna qaraıdy, úshinshi bir toby bıe saýyp, tórtinshileri aýyl mańyndaǵy sýdyń kózin arshyp, jer qoınaýynan aýyz sý shyǵarýmen shuǵyldanady. Keńes dáýirindegi kádimgi ujymshar desek te bolady.
Atalǵan oqýlyqta M.Áýezovtiń sıyr malyna qatysty eki áńgimesi bar eken. Onyń birinde Aısha degen qyzdyń ákesi «Qara sıyrymyz buzaýlaǵaly júr» dep aldyn ala eskertip qoıady. Sondyqtan dalaǵa jibermeı, qoranyń ishinde jem-shóppen baǵady. Biraq bir kúni sıyr ashyq qalǵan esikten shyǵyp, dalaǵa ketip qalypty. Ákesi izdep júrip, kesh batqan kezde ony áreń tabady. Sóıtse, sıyrdyń qasynda kip-kishkentaı qara tústi buzaýy táltirektep tur eken. Onyń qasynda aınalshyqtap sur qasqyr júr. Eger ıesi kelmegen jaǵdaıda qasqyrdyń buzaýdy jep qoıatyny anyq edi. Aıshanyń ákesi arasha túsip, sıyry men buzaýyn aman-esen alyp qalady.
Al ekinshi áńgimede basqa bir qara sıyrdyń qashan buzaýlaıtynyn úıdegi ájeı bilip otyrady. Ony anyqtaý úshin álsin áli sıyrdyń sútin saýyp, tekserip otyrý kerek eken. Sıyrdyń súti qoshqyl tústi bolsa, buzaýlaıtyn ýaqyty áli erte degen sóz. Sút aǵara bastaǵan kezde baryp qana ájeı sıyrdyń búgin buzaýlaıtynyn aıtady. Jazýshynyń osylaısha utymdy paıdalanatyny – kún kórisi tikeleı malǵa baılanysty bolǵan qazaq turmysynan habardar etetin kerekti detaldar.
Balalarǵa arnalǵan áńgimelerinde jazýshynyń taǵy bir qozǵaıtyny –densaýlyqqa qatysty máseleler. Bir úıge emshi-qushynash kelip, aýyrǵan áıeldiń isigin emdeıdi. Jazýshynyń aksent sala otyryp baıandaıtyny – eshqandaı dezınfeksııa jasamastan, keseldi jerge pyshaqty tyǵyp alǵany, odan keıin isiktiń odan ármen kúp bolyp isip ketkendigi. Buǵan kýáger bolǵan kisi shydaı almaı, aqyry dáriger shaqyrtady, Biraq aýrýdyń ýaqyty ótip ketkennen keıin, qanyna basqa nárse aralasyp, naýqas áıel gangrenadan qaıtys bolady. Mine, osyndaı jaǵdaıda aýyl muǵalimi qarap jatpaı, jańaǵy qushynashty jaýapqa tartýy da zańdy. Áńgimeniń túpki ıdeıasy – eski qazaqy ómirdegi medısınanyń negizin bilmesten, em jasaıtyn keıbir dúmshelerdi syn sadaǵyna ilý.
Sonymen birge taǵy bir negizgi taqyryby – saharada jaıylyp jatqan kóshpeli jurttyń jerine dendep ene bastaǵan órkenıet faktorlarynyń kórinisteri. Máselen, «Poselok v nasheı volostı» degen áńgimeniń mazmuny «Bizdiń bolysymyzda buryn turaqty eldi mekender bolmaǵan. Jurtshylyq tek kóship-qonyp júrdi. Bolysymyzda poselok ótken jyly ǵana salyndy» degen syńaıda bolyp keledi.
«Jetkinshek» atty oqýlyǵyna engenderdiń basym bóligi – tanymdyq áńgimeler. Ishinde úırenshikti minis kólikterin zamanaýı tehnıkalyq kóliktermen salystyra otyryp sıýjet órbitetin ertegisi de bar.
Bir aýyz sózben aıtqanda, uly jazýshynyń oqýshy balalarǵa arnalyp, orys tilde jazylǵan shaǵyn áńgimeleriniń negizgi bóligi 1929 jyly jaryq kórgen oqýlyqqa engen. Osy atalǵan shyǵarmalardy dálelge keltire otyryp, Muhańdy «Balalar ádebıetine aralasqan, biraq bul saladaǵy shyǵarmalarynyń birazyn orys tilinde jazǵan» dep tujyrymdaǵanymyz durys.
Nurdáýlet AQYSh,
M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri