Shyndyǵyn aıtsaq, kópten bergi kókeıimizde kilkip júrgen suraqtarǵa Prezıdenttiń «Jańa Qazaqstan: Jańarý men jańǵyrý joly» atty Joldaýynan jaýap taptyq.
Joldaýdan túıer túıinderimiz de, túısinetinimiz de az emes. Bárin aıtpaı-aq birin aıtsaq, Joldaý Jańa Qazaqstannyń búginnen bastalatyn bolashaǵyn jan-jaqty aıqyndady. Jańǵyrýdyń basy sýperprezıdenttikten arylýdan bastalatynyn negizdep berdi. Búgin bolmasa erteń, birte-birte jaqsarar degen úmitpen jaıbaraqat júrgenimiz de ras. Osyndaı kezeńde qoǵamdy neden aryltamyz, neden tazartamyz, nemen jetildiremiz degen oıkeshti paıymdaýdyń naqty saıası modeli men joldaryn aıqyndap berýi eshkimdi beıjaı qaldyrmaıtyny anyq. О́ıtkeni bárimiz de – saıası ortanyń sýbektisimiz. Zań bárimizge de ortaq.
Prezıdenttik bıliktiń ókilettiligi, Parlamenttiń róli, quqyqtyq ınstıtýttardyń orny, medıa quraldaryndaǵy básekelestik, Ulttyq quryltaıdy qurý – osynyń barlyǵy saıası jańǵyrýdyń aqıqat ómirge saı dáıektelgen modeli dep uǵyndyq. Memleket basshysynyń halyqtyń únine qulaq asaıyq dep áýelden aıtyp júrgen sózi dáıektelip, aqıqatqa aınalyp jatsa, el seniminiń arta túseri de sózsiz.
Elimizde úsh birdeı oblystyń shańyraq kóteretini jurtshylyqtyń dittegen kóńilinen shyǵyp otyr. Ákimshilik aımaqtardy qaıta qurýdyń saıası-ekonomıkalyq turǵyda tıimdiligi óz aldyna, mundaı reformanyń ulttyń rýhanı múddesimen úılesim tabýyn ári quptarlyq, ári qýantarlyq sheshim ekenin qatardaǵy jaı azamat retinde de, Respýblıkalyq onomastıka komıssııasynyń múshesi retinde de aıta ketken jón. Reti kelip jatsa, qasıetti Torǵaı óńirin de óz aldyna oblys etip qurý máselesi el kókeıinde júrgeni de bizge málim.
Semeı burynnan da oblys bolǵan, al oǵan Abaı esimin berý kókeıimizge qonymdy usynys boldy. «Semıpalatınsk» ataýyn halyq ózi tiliniń dybystyq júıesine beıimdep Semeı dep ataǵany barshamyzǵa málim. Bul túptep kelgende, qazaqtyń Jetishatyr degen eskilikti qonys-qorǵan ataýynyń qonystanýshylardyń kalka jolymen orysshalaǵan sózi bolýy yqtımal. О́ıtkeni ısi túrkilik mádenı dástúrde jer-sý ataýlarynyń taq sanmen atalýy – halyqtyq onomastıkada ornyqqan júıe. Qapshaǵaı shatqalynan júz shaqyrymdaı jerdegi shyǵysynda arheologter zerttegen Besshatyr dep atalatyn eń ejelgi qonys-qorǵan bar. Bálkim, Semeı jerinde de Jetishatyr degen mádenı-tarıhı máni bar qonys-qorǵan sııaqty eskilikti oshaqtar bolýy, ony halyqtyń Jetishatyr dep ataýy yqtımal. Bizdiki tek oıtúrtki ǵana, al onyń anyq-qanyǵyn arheolog ǵalymdarymyz ben ólketanýshylar teksere jatar.
Jer-sý ataýlaryn, bir ókinishtisi, tek qana «adrestik qyzmettegi» sózder dep jadaǵaı túsinetinder de aramyzda az emes.
Joldaýdy oqı otyryp, taǵy bir aıtpaǵymyz Ulytaýmen baılanysty. Ulytaý oronım (taý ataýy) ǵana emes, onyń mazmun mejesinde Uly dalanyń «kindigi» degen halyqtyq geografııaǵa tán tanym sımvoldyq maǵynaǵa aınalǵan. Sonymen birge Ulytaý túrki-turan tarıhynda alatyn ózindik orny da bar. Aq Ordanyń hany Toqtamysqa qarsy joryǵynda úlken daıyndyq jasap, eki san (eki júz myń) qolmen qańtar aıynda Táshkennen attanǵan Ámir Temir Saýran, Iаsydan ótip, Betpaqqa kelgende azyqtary taýsylyp, attary boldyryp, bir ýys undy bir tostaǵan sýǵa salyp, ashtyqqa ushyraı bastaǵan kezde, kókek aıynda, Ulytaýǵa taıanyp, ań-qusty azyq etip esterin ázer jınaıdy. Teńizdeı shalqyp jatqan ushy-qıyry joq dalaǵa tańyrqaı qarap, Ámir Temir Sarysýdyń sol jaq jaǵalaýynda Qarsaqpaı jerinde eńseli nasat tas (granıt) ornatqyzyp, jazý qaldyrady. Jazýda Turan sultany 793-tiń (qazirgishe 1391 j.) qoı jyly eki júz myń qolmen Bulǵar (Altynorda) hany Toqtamysqa qarsy joryqta osy jerge kelgenin jazdyrady. Tarıhshylar aıtqan bul derekter «Ulytaýǵa shyqtyń ba, ular etin jediń be?!» deıtin halyqtyń shejire sózin eske túsiredi. Árıne, Alataýdaǵydaı, Altaıdaǵydaı qarly bıikte júretin ulardyń Ulytaýda bolǵan-bolmaǵany bizge beımálim.
Degenmen qyrǵaýyl tuqymdasyna jatatyn ulardyń shaǵyn túrleri, kekilik sııaqty qanattylardyń bolǵanyn joqqa shyǵarýǵa bola qoımas. Halyq tilinde nebir tarıhı ýaqıǵalarmen baılanysty Qazaq qaıyń saýǵanda, qyrǵyz Ǵıssar aýǵanda; Aqtaban shubyryndy, alqakól sulama; Alty Alashtyń aǵasymyz, Qazaqbaıdyń balasymyz deıtin shejire sózder az emes. Osylar sııaqty «Ulytaýǵa shyqtyń ba, ular etin jediń be?!» degen frazany tarıhı shejire sózderdiń qatarynda qaraýdyń jańsaqtyǵy joq sııaqty.
Ular – halyqtyń ornıtologııalyq tanymynda erekshe qus. Ańshylardyń aıtýynsha, ulardaı shýlady deıtin sóz ulardyń qorazy qaýip tóngende jýsaýdaǵy barsha ular shýlaǵandaı dybys shyǵarady eken. Qyrdyń qońyr ańdarynyń ishinde úıirine qaýip tóngende qaraýylda turǵan qulannyń aıǵyry ǵana ashy daýys shyǵaryp, qaq sýyna bas qoıǵan úıirin sońynan ertip áketedi deıdi. Mahambettiń «qulandaı ashy daýystym» deıtini sodan.
Qyr adamdarynyń mundaı tabıǵat dúnıesinen túıgen sıpaty men syny tildiń leksıka-frazeologııalyq birlikteriniń tanymdyq áleýetin árdaıym kúsheıte túsip otyrǵan.
Jetisý – halyqtyń baıyrǵy geografııalyq, tarıhı-tanymdyq qundylyqtarynyń tildik matrısasy bolyp sanalatyn erekshe ataý. Baıyrǵy deıtinimiz jer-sý ataýlary, Ekibastuzdy eseptemegende, tek taq sandarmen atalýy ejelgi ezoterııalyq tanym-senimdermen baılanysty deýge bolady.
Jetisý – halyqtyń geografııalyq koordınatynda Ystyqkól men Balqashtyń aralyǵy. Halyqtyń mádenı-ekonomıkalyq tirshiliginde tórt tarapqa taraıtyn kerýen joldarynyń ólkesi retinde Jetisý jeriniń mádenıetaralyq qarym-qatynastaǵy orny erekshe boldy. О́zderin mádenıetti sanaǵan qos ózen (Syr men Ámýdarııa) aralyǵyndaǵy maýerennahrlar Jetisýdy jaılaǵan kóshpendi rý-taıpalardy jaǵymsyz emosııalyq fonda jeteler (djeteler, cheteler) dep te ataǵan. Bulaı deýi «kóshpendiler» men «otyryqshylar» arasyndaǵy básekeni baıqatady. Al jeteler olardy sarttar degen.
Qapshaǵaı qalasyna D.Qonaevtyń esimin berý qyryqtan astam qala saldyryp, elimizdegi aımaqtardy órkenıettendirýdiń negizgi joly ýrbanızasııalaý úrdisin jolǵa qoıǵan qaıratker tulǵaǵa ábden laıyq ekeni sózsiz.
Bul atalǵan jańa ataýlar saıası-ákimshilik ortalyq nemese geografııalyq nysandar ǵana emes, elimizdiń tarıhy, rýhanı mádenıeti, tabıǵı baılyǵymen, áleýmettik ereksheligimen baılanysty bolyp otyr.
Ras, baıyrǵy dástúrde jer-sýdyń, onyń taýy men tasy, qyrat-qyrqalary, ózen-sýlary kisi esimderimen atalmaıtyn. Al zamannyń passıonarlyq qozǵaýshy kúshi dástúrli kontent aıasyn keńeıtip te, jańartyp jatatyn kezderinde halyqtyń qadirmendi qaıratker tulǵalarynyń esimderimen de ulyqtalýy oryndy dep tanylady. Prezıdentimizdiń bul Joldaýynda osy mádenı dástúr nusqaly oımen dáıektele túsken.
Osy oraıda taǵy bir aıtarymyz, Semeı, Jezqazǵan, Qapshaǵaı ataýlaryn dástúrli onomastıka júıesinen «yǵystyrý emes pe?» deıtin kúdiktiń keıde kómeıde kóldeneńdep turatyny da bolady. Biraq ondaı kúdikke oryn joq. О́ıtkeni óndiris oryndary ashylyp, mádenı oshaqtar kóbeıip jatqan tusta halyqtyq ataýlardyń da jańaryp, Qapshaǵaı sýqoımasy sııaqty óz oryndaryn tabatynyn umytpaǵanymyz abzal.
Jer-sý ataýlary tarıhı, mádenı, rasıonaldy tanymmen baılanysty ultjandylyq sezimdi oıatatyn qundylyqtar qataryna jatady. Ondaı qasıetke ıe onomastıkalyq ataýlar qoǵamdyq sanadan áste tysqary qalmaı, ornyqty oryn alýǵa tıis. Joldaýdyń da berer baǵdary osyǵan meńzeıdi. Ultjandylyq sezim bolmasa, meniń Qazaqstanym deıtin óskeleń urpaq qaıdan bolsyn. Atalǵan Joldaý qoǵamdyq sanaǵa qozǵaý salyp, jańǵyrýdyń, jańarýdyń joldaryn dáıektep, jón siltep otyr.
Nurgeldi ÝÁLI,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor,
Úkimet janyndaǵy Respýblıkalyq onomastıka komıssııasynyń múshesi