Halyqty qarýsyzdandyrý qylmysty azaıta ma?

Qańtar oqıǵasynda urlanǵan qarýlar qaıda?

Adam qaı kezde qolyna qarý alady? О́zin, otbasyn qorǵaý úshin, ómirin, qoǵamdaǵy ornyn, abyroı-bedelin, namysyn aıaqqa taptatpas úshin. Alaıda baıaǵynyń batyrlary qarýlaryn eshqashan qadirsiz iske qoldanbaıtyn. Al búginginiń «bahadúrleri» qorǵanysty emes, qylmysty kóbirek jasaıdy.

Eldegi krımınogendik jaǵdaı qarýmen jasalatyn qylmystyń azaımaı turǵanyn kórsetip otyr. Máselen, el kóleminde sońǵy bir apta ishinde 2 992 qylmys jasalsa, polısııa organdary 12 adam óltirý, 2 ólimge ákep soqqan densaýlyq­qa qasaqana aýyr zııan keltirý, 3 qaraq­shylyq pen 42 tonaý deregin tirkegen. Budan bólek 500-ge tarta urlyq jasalǵan. Osy qylmystardyń basym bóliginde «qarý qoldanǵan» degen sóz kezdesedi.

Keshegi qańtar qyrǵyny men álemdegi kún saıyn kúrdelene túsken geosaıası ahýal quqyq qorǵaý organdaryna eldegi qarý-jaraq máselesine tereńinen qaraýdy túsindirdi. Ásirese, «Qasiretti qańtar» kezinde tirkelgen qylmystar zańsyz aınalymda júrgen qarýdyń kez kelgen ýaqytta beıbit halyqqa qaraı oq ata alatynyn aıǵaqtap berdi. Bul qaýipti IIM Tergeý departamentiniń basshysy, polısııa polkovnıgi Sanjar Ádilov te joqqa shyǵarmaıdy.

IIM ókili ishki ister organdarynyń jappaı tártipsizdikter kezinde urlanǵan qarý-jaraqtardy izdeý men alý boıynsha jedel-izdestirý jumystaryna erekshe kóńil bólip otyrǵanyn alǵa tartty. «Qańtar oqı­ǵasy kezinde tirkelgen qylmys­tardy tergeý kezinde biz atys jáne sýyq qarýdy zańsyz saqtaý men satýǵa qatysty árbir aqparatty jiti tekserýge kóshtik. Tipti halyq arasynda bir qarýǵa qatysty qandaı da bir aq­parat belgili bolsa, birden polısııaǵa habarlaý qajettigi týraly udaıy eskertip kelemiz. Nelikten? О́ıtkeni zańsyz aınalymǵa túsken qarýdy qylmyskerler kez kelgen ýaqytta qarapaıym halyqqa qarsy qoldana alady. Muny dálel­dep jatýdyń qajeti shamaly. Eli­mizde tirkelip jatqan asa aýyr qylmys­tar­dyń deni qarýmen jasalady», deıdi polısııa polkovnıgi.

S.Ádilovtiń aıtýynsha, qańtar­daǵy qantógisten keıin qylmys­ker­lerdiń qolynda júrgen 1 386 qarý-jaraq alynǵan. Kúlli qazaq jurtyn úreıde ustaǵan qanypezerler 154 avtomat pen 419 tapanshany ja­sy­ryp qalmaq bolǵan. Sondaı-aq 166 jaraqattaıtyn qarý, 70 arnaıy myltyq, 30 granatomet jáne 22 myńnan astam oq-dári alynyp, tárkilendi. Al esterińizde bolsa, Bas prokýratýra qańtar oqıǵasy kezinde barlyǵy 3 myńǵa jýyq qarý urlanǵanyn resmı málimdegen bolatyn. Sonda polısııa qyzmetkerleri osy urlanǵan qarýdyń ázirge úshten bir bóligin ǵana taýyp otyr. Bul tabylmaǵan 2 myńǵa jýyq qarý-jaraq – sonyń ishinde tapansha, granata, pýlemet, myltyqtar áli kúnge deıin qylmyskerlerdiń qolynda júr degen sóz.

Alaıda Tergeý departamenti­niń basshysy urlanǵan qarýdy izdeý is-sharalarynyń áli de júr­gizilip kele jatqanyn atap ótti. S.Ádilovtiń málimdeýinshe, jaqyn­da Almaty qala­syndaǵy «Orýjeınık» dúkeninen qarý urlaǵan taǵy bir kúdikti qolǵa túsken. Kúdikti qol­dy qylǵan qarý­dy osy ýaqytqa deıin Túrkisb aýdanyn­daǵy qaraýsyz qalǵan bir ǵımaratta saqtap kelgen eken. «Ustalǵan adamnan sholaq karabın jáne tegis uńǵyly myltyq alyndy», deıdi polkov­nık. Al qańtar qyrǵynynda bir ǵana Almaty qalasynda 7 qarý-jaraq dúke­ni tonalǵan bolatyn.

Qarý aınalymyn zańmen retteý qajet

Osydan eki jyl buryn quqyq qorǵaý organdary Qazaqstanda zańsyz qarý-jaraq satyp alý jáne saqtaý derekteri rekordtyq kórsetkishke kóbeıip ketkenin aıtyp dabyl qaqqan bolatyn. Qarý aınalymyna qatysty qylmys kóbeıip, qarý-jaraq pen oq-dárilerdi urlaý derekteri jıilep ket­kende antırekordtyń basynda Al­maty qalasynyń turǵany da aıtyldy. Qozǵalǵan qylmystyq isterdiń sa­ny boıynsha aldyńǵy úshtikke Shy­ǵys Qazaqstan oblysy men Nur-Sultan qalasy engen edi.

Qarý máselesi qańtar oqıǵasynan keıin Senat qabyrǵasynda da qyzý talqylandy. Depýtattar elimizge kontrabandalyq jolmen keletin qarýǵa qylmystyq jaýapkershi­lik engizýdi usyndy. Osy máselege qatysty arnaıy depýtattyq saýal joldaǵan senator Andreı Lýkın sońǵy 3 jylda elimizde 545 myń qyl­mys tirkelgenin aıtyp, onyń 600-inde atys qarýy qoldanylǵanyn jetkizdi. «Bul qarýlardyń 90 paıyzǵa jýyǵy zańsyz aınalymda bolǵan. Gazdy, travmatıkalyq, sıgnaldyq jáne pnevmatıkalyq qarýdan oq atqan faktileri de az emes. Sondyqtan qarý-jaraqtyń zańsyz aınalymyna jazany kúsheıtý kerek», dedi depýtat.

Qańtar oqıǵasy kezinde qylmys­kerlerdiń basty kózdegeni – polısııa departamentteri men ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń ǵımarat­taryn basyp alý boldy. Túpki maqsat­tary túsinikti. Iаǵnı departamenttegi qarý-jaraq qoımasyna qol jetkizý. Osy qaraly kúnderi tirkelgen adam ólimderiniń basty sebebi qarý-jaraq dúkenderinen tonalǵan atys qarýy men zańsyz ıeliktegi qarý bolǵanyn da búkil jurt biledi. Sondyqtan da qarýdyń zańsyz aınalymyn tıimdi baqylaý jáne aldyn alý is-sharalaryn der kezinde qoldaný – túptep kelgende qoǵamdyq qana emes, ulttyq qaýipsizdiktiń basty belgileriniń biri ekeni sózsiz.

Al IIM Ákimshilik polısııa komıtetiniń Qarý aınalymyn baqy­laý bóliminiń basshysy, polısııa polkovnıgi Asylbek Ydyrysovtyń málimdeýinshe, halyqty jappaı qarý­syzdandyrý naýqany elimizde 2012 jyldan beri júrgizilip kele­di. H­alyqta zańsyz saqtalǵan, tirkel­megen qarý-jaraqtardy, oq-dárilerdi memlekettik bıýdjetten bólingen qarjyǵa satyp alý aksııa­sy táýelsizdik jyldarynda 10-nan kóp ótkizilgen. Bul naýqanǵa jyl saıyn bıýdjetten mıllıondap qarjy bólinedi. Bir qarý úshin 30 myńnan 300 myń teńgege deıin aqsha tólense, syıaqy mólsheri qarýdyń tehnıkalyq jaǵdaıyna baılanysty ózgerip otyrady. «Qarý tapsyr da aqsha al!» degen úndeýmen júrgizilgen aksııanyń bas­ty kózdegeni – qarapaıym halyqtan zańsyz atys qarýyn, oq-dárilerdi jáne jarylǵysh zattardy satyp alý arqyly qarýmen jasalatyn qyl­mysty aýyzdyqtaý.

Bıyl aqpan aıynyń 3-nen bas­tap el kóleminde «Qarý» jedel-aldyn alý operasııasy iske qosyl­dy. A.Ydyrysov bul is-sharanyń elimizdegi krımınogendik ahýalǵa baılanysty aımaqtarda udaıy ótkizi­letinin jetkizdi. Toǵyz myńnan astam polısııa qyzmetkeri jumyldyrylǵan operasııanyń alǵashqy málimetterine sáıkes, aınalymnan myńǵa jýyq qarý alynǵan. Onyń ishinde zańsyz aınalymnan alynǵandary da, qańtar oqıǵasy kezinde qoldy bolǵandary da bar. Sondaı-aq 6,5 myńnan astam oıyq qarýlardyń oq-dárileri men 500-den astam jarylǵysh quraldary tabylǵan. «Qarý» bastalǵaly beri Qylmystyq kodekstiń 287-baby «Qarýdy, oq-dárilerdi, jarylǵysh zattardy jáne jarylys qurylǵylaryn zańsyz ıemdený, berý, ótkizý, saqtaý, tasymaldaý nemese alyp júrý» bo­ıynsha 318 qylmystyq is qozǵalǵan. Qarý aınalymyna qatysty óz isterin júrgizetin 2 myńǵa jýyq zańdy tulǵa tekserilip, qarýdy saqtaý, alyp júrý, tirkeý jáne qaıta tirkeý erejelerin óreskel buzý boıynsha 4 700-den astam zań buzýshylyq anyqtalǵan.

Qarý aınalymyn baqylaý bóli­miniń derekterine qaraǵanda, 2018 jylǵa deıin Qazaqstan boıynsha azamattyq jáne qyzmettik qarý-jaraq satatyn 103 dúken jumys istep kelgen. Alaıda 2018 jyly qarý satatyn dúkenderge qoıylatyn talaptar kúsheıtilgennen keıin olardyń sany 98-ge azaıǵan. Polkovnıktiń aıtýynsha, Qazaqstandaǵy qarý-jaraq satatyn dúkender kelisimshart negizinde taýarlaryn kóbine Reseı, Túrkııa, Italııa sekildi memleketterden aldyrtady. Al naqty qandaı qarýdyń aınalymyna shekteý qoıylǵany týraly «Jekelegen qarý túrleriniń aınalymyna memlekettik baqylaý jasaý týraly» zańnyń 7-babynda egjeı-tegjeı jazylǵan. Máse­len, osy baptyń 7-bóligine sáı­kes qarýdy ulttyq kıim­ge jabdyq retinde ruqsatsyz taǵýǵa da tyıym salynǵan.

Aıta keterlik bir jaıt, Qarý aınalymyn baqylaý bólimi negizinen eldegi azamattyq jáne qyzmettik qarý aınalymyna ǵana jaýapty. «Biz zańsyz aınalymdy baqylamaımyz. Ony baqylaýǵa qaýqarymyz da jetpeıdi. Bizdiń basty maqsatymyz – lısenzııa berý, ruqsat bergen­nen keıin qarý ıelerin tekserý, qarý saqtaý, tirkeý talaptaryn, qarý-jaraqtardy alyp júrý erejeleriniń buzylmaýyn qadaǵalap-tekserý», deıdi A.Ydyrysov.

Qarý satýdy zańdastyrý kerek pe?

Qańtar oqıǵasynan keıin qoǵam­dy ekige jarǵan suraqtyń biri osy. «Kerek» deıtinderdiń aıtar ýáji – zań júzinde qarý ustaýǵa ruqsat berilse, elde qylmys azaıady. «Qarý adamdardy teńestiredi» ustanymyn qoldaıtyndar eldiń bárinde qarý bolsa, bireýdiń aqysyn jeý, aldap-arbaý men zorlyq-zombylyq, tonaý bolmas edi degendi alǵa tartady. Qarý ustaýdy qoldaıtyndar qańtar oqıǵasy kezinde jeke kásip qojaıyndarynda qarý bolsa, maroderler sonshalyqty basynbas edi degendi de tilge tıek etedi. Al ekin­shileri jemqorlyqty aýyzdyqtaı almaı otyrǵan elde ekiniń birine qarý ustatyp qoıý – úlken qaýip ekenin aıtady. Ásirese, jeligi basylmaǵan jastar men esersoqtardyń qarýmen júrýi qylmysty qoıýlata túspese, azaıtpasy anyq ekenin eskertedi.

Ras, elimizde qarýdy ekiniń birine ustata bermeıdi. Kez kelgen adamǵa qarý satylmaıdy. Ol úshin arnaıy zań, bekitilgen ereje men qatań talaptar bar. Máselen, «Jekelegen qarý túrleriniń aınalymyn memleket­tik baqylaý jasaý týraly» zań­ǵa sáıkes 18 jasqa tolǵan Qazaqstan azamatynyń azamattyq qarý alýǵa quqyǵy bar. Alaıda ol eń aldymen, turǵylyqty jeri boıynsha ishki ister organdarynan naqty qarý túrin ıemdený úshin ruqsat alýǵa tıis. Al ruqsat alý úshin aldymen psıhıkalyq test júrgiziledi, sottylyǵy, qarý ustaý daǵdysy men tájirıbesi eskeriledi, densaýlyǵynda kinárat bolmaýy jan-jaqty tekserilip, zań aıasynda ǵana satylady.

Jalpy, elimizde azamattyq qarýǵa adamdardyń ózin ózi qorǵaý, sportpen shuǵyldaný jáne ań aýlaý maqsatynda paıdalanatyn qarý-jaraqtar jatady. Zańǵa sáıkes, bir adamǵa ańshylyq úshin tórt qarý ustaýǵa ruqsat beril­gen. Onyń ekeýi tegis uńǵyly, ekeýi oıyq uńǵyly. Al sporttyq qarýdy bir adam bes danaǵa deıin ustaı alady. Sonymen qatar ózin qorǵaýǵa arnalǵan qarýdyń ártúrin alǵanda sany ekeýden aspaýǵa tıis.

Qarý aınalymyn baqylaý bólimi­niń basshysy A.Ydyrysovtyń aıtýynsha, elimizde qarýdy saqtaý men alyp júrýge zań júzinde bes jyl­ǵa ruqsat berilgen. «Bul merzim aıaq­talǵannan keıin belgilengen tártip pen talaptar boıynsha qarýdy ıelik etý ýaqyty uzartylady», deıdi ol.

IIM-niń málimetine súıensek, qazirgi tańda ishki ister organdaryn­da 235 myńǵa jýyq azamattyq qarý ıesi jáne 2 myńnan astam qyzmet­tik qarý sýbektisi esepte tur. Qyz­mettik qarý ustap júrgen 2 myń­nan astam zańdy tulǵanyń basym bóligi jeke kúzet agenttikteri, ınkassa­sııa, qoryqshylyq, Qazposhta qyzmetkerleri.

«Qarý men oq-dárilerdi zańsyz saqtaǵan adam qylmystyq jáne ákimshilik jaýapkershilikke tartylady. Máselen, arnaıy operasııa bastalǵannan beri biz qylmystyq jaýapkershilikti kózdeıtin 325 materıal tirkedik. Sondaı-aq ákim­shilik jaýapkershilikke 519 azamat tartyldy», deıdi polkovnık sóziniń sońynda. Osy ýaqyt araly­ǵynda azamattar óz erkimen 120 qarý­dy tapsyrǵan. Polkovnık qyl­mys quramy anyqtalmasa, is-áre­ketterinde zańsyzdyq bolmasa, qarý-jaraqtardy ózderi ákelip, polısııaǵa tapsyrǵandardyń eshbiri qandaı da bir jaýapkershilikke tartylmaıtynyn taǵy bir ret eskertip ótti. «Qarý tapsyrý aınalyp kelgende ár azamattyń sana-sezimine baılanys­ty. Qylmys jasaýdy oılap júrgen adamnyń óz erkimen qarý tapsyra qoımasy anyq», deıdi ol.

TÚIIN. Byltyr Almaty qalasynda bolǵan Aqbulaqtaǵy atysty jurt áli umyta qoıǵan joq. Baspanasyn qorǵaımyn dep bir sátte bes adamdy jaıratyp tastaǵan «mergenniń» ańshylyq qarýy tirkeýde bolǵan. Alaıda zańdy berilgen qarý nelikten qanquıly qylmystyń basty sebebine aınaldy? Nege qarý adam quqyǵyn qorǵaýdyń sońǵy qorǵany bolýy kerek? Qarý kúshti emes, qarý ustaǵan myqty bolyp turǵan myna zamanda eń birinshi «myltyq ustaý mádenıetin» qalyptastyryp alǵan durys bolar.