Kópen ÁMIRBEK: Kúlki – kúshtiler qarýy

Súıinshi! Súıinshi! Ataqty «Ara» jýrnaly qanat qaǵyp, qaıta shyǵatyn boldy. «Satıra – qaharly qarý, ony qoldan túsirýge bolmaıdy» degen tujyrymdy tý etip ustaǵan áleýmet qýanyshty. Elbasy Nursultan Nazarbaev Qazaqstan halqyna Joldaýynda «uıymdasqan qylmys pen sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúresti kúsheıtý úshin buqaralyq aqparat quraldarynyń áleýetin keńinen paıdalaný – ýaqyt talaby ekenin atap ótti. Endeshe, ár sózi mirdiń oǵyndaı «qaharly qarý» qajet-aq. Osyǵan oraı, «Nur Otan» partııasynyń qyzý qoldaýymen qaıta týǵan «Ara» jýrnalyna redaktor bolyp bekitilgen Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, belgili syqaqshy Kópen ÁMIRBEKPEN suhbattastyq. – Tutastaı alsaq júz jyl­dyq tarıhy bar «Aranyń» qaıta shyǵatynyn estigen jurt eleńdep qaldy. Jabylyp qalǵan jýrnaldy qaıta shyǵarý úshin biraz ter tókkenińizdi bilemiz. Jańa pishinde shyqqaly jatqan basylymnyń endigi baǵyty qandaı bolmaq? – Áńgimeni áriden qozǵaıyn. Bes qa­rýyn boıyna asynǵan basylym «tar jol, taıǵaq keshýdi» basynan ábden ótkerdi! Sonaý 1915 jyly «Sadaq» degen­ at­­pen shyǵa bastady da úsh jyldan soń ja­bylyp qal­dy. Redaktory – Be­ıim­­bet­ Maı­lın bolatyn. Sosyn 1925 jy­ly Júsipbek Aımaýytovtyń redak­­tor­ly­ǵymen «Shanshar» degen jańa ataý­dy ıelenip, qaı­ta jańǵyrdy. Biraq she­ti­negen sábı­deı boldy. Taǵy da ja­byldy. Aýma­ly-tókpeli 1932 jyly Ilııas Jan­­súgirov «Balǵa» degen atpen jal­ǵyz sanyn shyǵarǵan soń, taǵy toqtady. Asharshylyq, qýǵyn-súrgin, soǵys, náýbet kezeńderinen keıin qoǵamǵa esip sóılemeı, kesip sóıleıtin basy­lym qajet boldy da 1956 jyly «Ara» jýrnalynyń kindigi kesildi. Bas redak­torlyqqa sóz zergeri Ǵabeń, Ǵabıt Mú­si­repov keldi. Túrli-tústi boıaýmen bezen­dirilgen satıralyq jýrnaldyń baǵyt-baǵdary alǵash­qy bette aıǵaılap tur­dy. «Ara» óz sózin: Ushqaly turǵan «Aramyn», Aldaryńa baramyn. Qısyq, Qyńyr, Qyrsaýdy Talqyǵa súırep salamyn. Jeksuryn, Jylpos, Tońmoıyn, Tóreshildi tabamyn, Tabamyn da shaǵamyn! – dep bastady. Berekeni de, kelekeni de qatar ustanǵan bedeldi basylym Asqar Toqmaǵambetov, Myńbaı Ráshev, Ospanáli Imanálıev, Júsip Altaıbaev, Shona Smahanuly, Qaltaı Muhamedjanov, Ospanhan Áýbá­kirov, Seıit Kenjeahmetov, Qajytaı Ilııas­uly sekildi saıdyń tasyndaı satı­rık­terdi tóńiregine toptastyryp, qazaq ádebıetiniń qaryshtap damýyna qo­maq­ty úlesin qosty. Apaıtós alpaýyt­tar­dyń bári «Aradan» aıaǵyn tartatyn. Seskenetin. – Osynyń sebebi nede? – «Esh­teńeden qoryqpaıtyn adamnyń ózi kúlki bolýdan qaımy­­­ǵady» ǵoı. «Ara» – ara bolady, shaq­qan jeri jara bolady», dedi Os­­pan­­­­­­­­han aǵamyz. Ǵasyr men ǵasyr­dyń toǵysyna taman naryq qys­paǵyna túsken basylym taǵy da tapyraqtap, toqtap qaldy. Sol tusta «Ara» jabylǵany – qazaq satırasynyń qara jamylǵany» dep Qaltaı aǵamyzdyń qabyr­ǵasy qaıysty. Birli-jarym syqaq­shylar tize qosyp, tikenek tildi jýrnalǵa jan bitiremiz dep jantalasyp-aq baǵyp edi, odan kóńil kónshitetindeı nátıje shyǵa qoımady. Mine, osy. – Endi suraqqa oıyssańyz. – Baıaǵy babalarymyzdyń mysaldap aıtqan mysqyl óleńi bar edi ǵoı. Qarǵa kelip qarq etip, Qalqyp iship ol ketti. Kóbelek kelip kúmp etip, Kólkip iship ol ketti. Saýysqan kelip sańq etip, Sarqyp iship ol ketti. Oılap qarasań, qazirgi zaman­nyń qarǵa, kóbelek, saýys­qandaryn meńze­gendeı. Jem­qor­lyq degen jegi qurttyń tuqy­myn tuzdaı qurtatyn jol qaısy? Quqyq qorǵaýshylardyń quryǵyna túsip, abaqtyǵa aıdalyp jatqandar az ba? Basqasy basqa, árisi oblys ákimi men generaldar, berisi mınıstrdiń orynbasarlary men aýyl ákimderine sheıin qamalyp jatsa ne shara? Atam qazaq «Aspandaǵy qusty jerdegi jem uıatqa qaldyrady» deıdi. Soraqylyqqa barǵan sondaılardy synaıyq. Mineıik. Jurt bilsin. Kúlsin. Zamananyń keseli ájýamen emdelsin. Búgingi jastardyń túısigine de «jemeıtin adam jerdiń astynda» degendeı teris túsinik sińip bara jatqany jasyryn emes. Kerisinshe, jemeıtin, para almaıtyn adam kúlkige aınalyp bara jatqandaı. Bir mysal áńgime. Jumyrtqany jańa ǵana jaryp shyqqan sary ýyz balapan jaryq dúnıege kózin ashyp qarasa, bir shirkeı tur eken. Qylq etkizip jutyp qoıady. Dánikkennen qunyq­qan jaman, uıasynan uzańqyrap moınyn sozsa, beti bedireıip, ek-úsh tal murty edireıip qarsy aldynda qara mysyq tur eken. Ol muny ap dep «asap» qoıady. Balapandaı qanat qaqqan qazir­gi jastardyń sana-sezi­min qalyp­tastyrýda, meniń túsi­ný­im­she, sa­tıranyń róli orasan. Tá­limdik, tárbıelik mańyzy zor. «Úıt­tik, búıttik!» nemese «Ana­ny is­te­geli jatyrmyz!» dep aıt­qan jat­tan­dy jaýyr sózderdiń jas­­tar­dyń qaýashaǵyna kire qoıýy ekita­laı. Sondyqtan, jýrnaldy qaıta shyǵa­raıyq, qoldan kelgenshe dertke dárý eteıik dep elimizdiń bas partııasyna jú­gindim. «Nur Otan» partııasy Tóraǵa­synyń birinshi orynbasary Baýyr­jan Baıbek oralymdy oılardy baıyppen qabyldap, «Ara» jýrnalynyń oqyrmandarmen qaıta qaýyshýyna muryndyq bolsa, nege qýanbasqa? – Sózińizdi bóleıin, siz sa­tırıksiz. «Nur Otan» partııa­symen qoıan-qol­tyq arala­syp, jumyla jumys iste­geli tursyz. Satıra men saıasat­ty sa­baq­tastyryp, qalaı úılestir­mek­shisiz? – Dál osy men aıtqan máse­lede satıranyń da, eldi oıla­ǵan shyn saıasattyń da maqsa­ty bir. Elimizdiń jarqyn bola­sha­ǵyn jasaý úshin aq ter, kók ter bolyp aıanbaı qajyr-qaıratymyzdy jumsaýymyz kerek. Árkim qolynan kelgenshe. «Nur Otan» partııasynyń Saıası doktrınasynda «Sybaılas jemqorlyqpen kúresý barshanyń jáne ár adamnyń mindeti. Ol bizdiń memlekettigimizdi jegideı jeıdi, sondyqtan biz onymen ymyrasyzdyqpen kúrese bilýi­miz kerek» delingen, eger jańy­lyspasam. Osy jolda meniń qolymnan keletini – satıra. Bile-bilseńiz kúlki – kúshtiler qarýy. Áljýaz bolyp álsirep jatqan áleýmettik máselelerdiń túıtkilin satıranyń tilimen kórsetip, tiresetin jerde tiressek, kúresetin jerde kúressek, nesi sóket. Eń bastysy, bizdi birik­tirgen – el múddesi. Jańa jyl qarsańynda «Nur Otan» partııasynyń Saıa­sı doktrınasyn tal­qylaýǵa Baýyrjan Baıbek zııaly qaýym ókilderin shaqyrdy. Qatystym. Oı bólistim. «Nur Otan» partııasy janyndaǵy jemqorlyqpen kúres jónindegi respýblıkalyq qoǵamdyq keńestiń otyrystaryna da baryp, bar-joqty baǵamdap júrdim. Aıtary bar azamattardyń shyr-pyry shyǵyp sóılegen sózderine qulaq túrdim. Qysqa kúndegi qyryq qylmystyń túr-túrin estigende túsińnen shoshısyń. Men nege úndemeımin dep oılandym. Sonda satıra men saıasattyń maqsat-múddesi bir ekenine kózim jetti. Eń aldymen, partııalyq azamattardyń shynaıylyǵyn baıqadym. Olardyń qajyr-qaıratyna, aǵa býyn alqalasa taý qoparyp, tas kóteretinine sendim. Ult múddesi men el bolashaǵynyń bul azamattar úshin úlken maǵynaǵa ıe ekenin túsindim. Jemqorlyqpen kúresetin «Ara» sııaqty jýrnal­dyń sybaılastyqtan, jershil­dikten, túıeni túgimen jutyp jiberetin jalmaýyzdyqtan tynysy tarylyp bara jatqan búgingi qoǵamǵa aýadaı qajet bolyp turǵanyn sezdim. Sóıtip, biraz ýaqyt tolǵanyp «Nur Otan» partııasyna usynys aıttym. Partııa basshylyǵy meniń usynysymdy birden qoldaı ketti. – Sizdiń «Ara» jýrnalynda 1973 jyldan bastap uzaq jyl eńbek etke­nińizdi bilemiz. Sovet zamanynda da jeń ushynan jalǵasqan jemqorlyqty synaǵan feletondar jaıly bir-eki mysal aıta ketpeısiz be? – Qaısibirin aıtaıyn. Bizdiń qazirgi jaǵdaıymyzǵa parallel retinde keltirgen jón shyǵar. Sekseninshi jyldardyń basynda Almatyda tikeleı Máskeýge baǵynatyn tústi metallýrgııa mınıstrligi boldy. Sol ujymda jumys isteıtin bir janashyr azamat «Araǵa» aryz joldady. Tekserip, aq-qarasyn anyqtasaq bizdiń mınıstrlik «Pálenbaı ken oryndaryn ashtyq!» dep Máskeýge ótirik málimet bergen. Qaǵaz júzinde qalǵan jalǵan aqparatqa sengen joǵarydaǵy dókeıler 370 myń syılyq berip, maıshelpekke batyrǵan. Bul úlken aqsha edi. Qudaı-aý, sol kezde «Ara» redaktorynyń aılyǵy 190 som bolatyn. Feleton shyqqannan keıin mınıstr, onyń eki orynbasary, sondaı-aq quzyryndaǵy basqarmanyń biraz bastyqtary oryndarynan sypyryldy. Ol kezderde de «súıeýshiń myqty bolsa, súıek jut – qaqal­maısyń» deı­tinderdiń de tóbesi kórinip turatyn. «Joǵaryǵa» arqa súıegen bir mınıstr ózi­niń bylyq-shylyǵy týraly jazyl­ǵan feletondy oqı sala bas redaktorǵa tikeleı telefon shalyp «Do vas doberýs!» dep qoqan-loqqy jasaǵany esimnen ketpeıdi. Oǵan redaktor ne desin? «Potoropıtes» depti. – Aıdarynan jel esken «Ara» jýrnaly oqyrmanǵa qashan jol tartpaq? – Áýeli «Aıqyn» gazetiniń ishinen aıyna eki ret segiz bet bolyp shyǵa bastaıdy. Kúsh alyp kúlkiniń týyn kótergen soń óz aldyna otaý tigip, enshi alatyn kún de alys emes-aý. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Amangeldi KEŃShILIKULY.