Astana it University: Sıfrly bilim, ǵylym jáne tehnologııalar – el ıgiligi úshin

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ótken jyly jarııa­lanǵan «Halyq birligi jáne júıe­li reformalar – el órkendeýiniń berik negizi» atty Qazaqstan halqy­na Jol­daýynda qazirgi zamanda bá­se­ke­ge qabilettiliktiń basty fak­to­ry­nyń biri barynsha sıfr­landy­­rý ekenine nazar aýdaryp: «...otan­­dyq IT-sektordy damytyp, kú­sheı­te túsý de mańyzdy. Elimizge jas, bilimdi ári yntaly mamandar kerek. Sıfrlandyrý jónindegi ult­tyq jobanyń aıasynda keminde 100 myń joǵary bilikti IT maman daıar­laý qajet», degen bolatyn. Astana IT ýnıversıtetiniń búgingi aıaq alysy, júzege asyryp otyrǵan is-sharalary Prezıdent aıqyndaǵan basymdyqpen tolyqtaı úndesýde.

Astanamyzdyń ásem de kórikti orny – EKSPO aýmaǵynda ornalas­qan ýnıversıtet alǵashqy oqý jy­lyn IT salasynyń 6 bilim baǵdar­la­masy boıynsha 600-den astam stý­dentti qabyldaýdan bastasa, qazirgi ýaqytta bakalavrıat bo­ıynsha 11 bilim baǵdarlamasy bo­ıynsha 3 myńnan astam bolashaq maman tálim alýda. Álemdik trendke sáıkes keletin oqý baǵdarlamalary memlekettik standartta qaralǵan bilik­tilikpen qatar, IT kompanııa­laryn ashý men bıznesti basqarý bo­ıyn­sha zamanaýı ornyqty kásip­kerlik quzyretterin jasaqtaıdy.

Buǵan qosa ýnıversıtet janynan kolledj ashylyp, 25 oqýshy IT salasy boıynsha orta arnaıy kásiptik bilim alýda. Kolledj shákirtteri úshin qysqartylǵan biriktirilgen baǵdarlamalar bo­ıynsha oqýǵa múmkindik jasalǵan. Bul – túlekter kásibı biliktilik pen daǵdylarǵa toly sapaly bilimmen eńbek naryǵyna shyǵady degen sóz.

Ýnıversıtette oqytý IT kompa­nııa­larynyń praktıkalyq mindet­terin eskere otyryp, jobalyq tásildiń ozyq ádisteri men tehnologııalary negizinde júzege asyrylady. Bul stýdentterdiń álemde qalyptasqan ozyq tehnologııalarmen tanysý arqyly joǵary bilikti maman retinde kez kelgen mańyzdy mindetti sheshýlerine múmkindik bereri sózsiz.

Taǵy bir jetistigimiz – 2021-2022 oqý jylynan bastap jasandy ıntellekt, úlken derekter jáne sıfrly transformasııalaný salasynda kásibı bilim berýge baǵyttalǵan «Esepteý ǵylymdary», «Derekterdi qoldanbaly taldaý» jáne «Jobalardy basqarý» bilim baǵ­darlamalary boıynsha jas­tar magıstratýrada bilim alýda. Budan basqa elimizde alǵash ret Smart city jáne FinTech birlesken magıstrlik baǵdarlamalary da­ıyndaldy. Bıyl kompıýterlik ǵylymdar baǵdarlamasy boıynsha PhD doktorantýraǵa qabyldaý bas­talady. Bul – bilim alýshyǵa eńbek naryǵynda erekshe suranysqa ıe aldyńǵy qatarly pánaralyq bilim alýǵa múmkindik beredi.

Bolashaq mamandardyń sapaly­lyǵy – bilim alýshynyń IT salasy­na beıimdiligine tikeleı baılanys­ty. Son­dyqtan, joǵaryda atal­ǵan ma­man­dyqtardyń ereksheli­gine baı­lanysty talapkerler ara­synan aǵylshyn tiline je­tik, úzdik, daryndy jastardy irik­teý – oqý ornymyzdyń basty qaǵı­dasy. Osyǵan oraı Astana IT ýnıver­sı­­tetiniń bolashaq stýdentterin eli­­­­mizdiń mektep, kolledj oqý­shy­­­laryna arnalǵan olımpıadalar, ǵylymı-ınnovasııalyq jobalar baıqaýlary arqyly iriktep, olar­ǵa ishki granttardy taǵaıyndaý dástúrge aınalǵan. Atap aıtqanda, 9-12 synyp oqýshylaryna arnalǵan baǵdarlamalaý boıynsha AITU iCode olımpıadasyna 13 myńnan astam oqýshy, mektep, kolledj túlekterine arnalǵan aǵylshyn tili boıynsha AITU iQyn olımpıada­syna 3 myńǵa jýyq adam qatys­qan. Budan basqa ýnıversıtetke oqý­ǵa túsý úshin talapkerler ar­naıy AITU Excellence Test qabyl­daý emtıhandaryn tapsyrady. Son­daı-aq jalpy orta bilim beretin mek­tep­terdiń bitirýshi synyp oqýshylary úshin ýnıversıtetke túsý boıynsha qolaıly jaǵdaı jasaý maqsatynda Foundation baǵdarlamasy ashylǵan. Samsung korporasııasymen birlestikte ashylǵan IT-mektepte 7-11 synyp oqýshylary baǵdarlamalaý til­deri, robottehnıka, t.b. IT salalary boıynsha qosymsha bilim alsa, ýnı­versıtetimizdiń Quzyrettilik­ter jáne jetildirý ortalyǵynda mem­lekettik qyzmetshiler, pedagogter, bıznes ókilderi sıfrly daǵdy­laryn jetildiredi.

Osylaısha, Astana IT ýnıver­sıteti qosymsha, tehnıkalyq jáne kásiptik, joǵary jáne joǵarydan keıingi bilim, eresekterge bilim berý júıelerin qamtý arqyly úzdiksiz bilim berý tujyrymdamasyn belsendi júzege asyryp otyrǵanyn atap ótkimiz keledi.

Ýnıversıtet Bilim jáne ǵy­lym mınıstrligi jáne basqa da uıym­darmen birlesip, stýdent­ter arasynda baǵdarlamalaý, kıber­qaýipsizdik jáne basqa da ta­qy­ryptar boıynsha Bilim Hackathon, AITUHackday, AITU Project Challenge, Rubik CTF syn­dy respýblıkalyq olımpıa­da­lar, hakatondar, jobalar baı­qaýyn uıymdastyrýda. Atalǵan baı­­qaýlardyń basty ıdeıasy – naqty jobalardy oryndaý daǵ­dysy men komandalyq qasıet­ter­di damytý jáne bolashaq mamandarymyzdy jumyspen qamtý. Stýdentter jobamen jumys barysynda komandaǵa birigip, kezeń-kezeńmen tapsyrmalardy oryndaıdy. Bir sózben aıtqanda, baıqaý arqyly «júzden júırik, myńnan tulpar» anyqtalyp, eń bastysy, jeńimpazdar ózderiniń sheshimderin júzege asyrýǵa múmkindik alady jáne turaqty jumysqa ornalasady. Bir ǵana mysal, osy jyldyń naýryz aıynda júldelik qory 3,5 mln teńgeni quraǵan «BILIM Hackathon-2022» IT baıqaýy ótti. Oǵan elimizdiń barlyq óńirinen 107 komanda qatysyp, Astana IT ýnıversıteti stýdentteri júldeli oryndardy ıelendi. Osy arada joǵaryda atalǵan baıqaýlardy uıymdastyrýmen qatar, bilim alýshylardy daıyndap, baptaǵan ustazdar qaýymynyń da eńbegi zor ekenin atap ótkimiz keledi.

Qazaqtyń asa kórnekti aǵartý­shy-pedagogi Ybyraı Altyn­sarınniń «Maǵan jaqsy muǵalim bárinen de qymbat, óıtkeni muǵalim – mekteptiń júregi», degen sózi bar. Astana IT ýnıversıteti úshin de professorlyq-oqytýshylyq qu­ra­mnyń joǵary biliktiligi – bas­ty basymdyqtardyń biri. Oqy­tý­shylardyń jartysyna jýy­ǵyn ǵylym doktory, kandıdaty jáne PhD doktorlary qurasa, qalǵany – magıstrler jáne óndiris maman­dary. Ýnıversıtette shetel­dik pro­fes­sorlarmen qatar, prezı­dent­tik «Bolashaq» jáne basqa da baǵ­darlamalar aıasynda AQSh, Uly­brıtanııa, Almanııa jáne basqa da shet memleketterdiń ozyq joǵary oqý oryndaryn támamdaǵan ustazdar dáris oqıdy. Olardyń ishin­de res­pýblıka boıynsha «JOO-nyń úz­dik oqytýshysy» retin­de tanylǵan­dary da bar. Ýnı­ver­sıtet óz keze­gin­de ustazdar eńbeginiń laıyqty baǵalanýyn basty nazarda ustaıdy. Osy oraıda adamı resýrstardyń sapasyn odan ári jaqsartý maqsatynda birqatar zamanaýı yntalandyrý tetikteri qoldanylatynyn aıta ketken jón: mıssııamyzǵa sáıkes professorlyq quramǵa sabaq berýmen qatar, ǵylymı jumystarmen nátıjeli aınalysý úshin deńgeılik júkteme berýdi kózdeıtin negizgi kórsetkishter júıesi engizilip, bilim naryǵyndaǵy eń joǵarǵy jalaqy tólenedi.

Ǵylymı-zertteýlerge erekshe mán berýdiń nátıjesinde ǵalym­dary­myz sońǵy bir jarym jylda kompıýterlik ǵylym, ınjenerııa, matematıka, sheshim qabyldaý jónindegi ǵylym salalary boıyn­sha Scopus/Web of Science baza­sy­­na enetin basylymdarda ǵy­lymı maqalalar jarııalady. Bul oqytýshylyq-professorlyq qu­ram­nyń zııatkerlik áleýetiniń óte joǵary ekenin kórsetedi. Bizdiń ujym Qazaqstan JOO-lary arasynda eń «jasy» ekenin aıta ketken jón (orta jas mólsheri – 32 jas).

Ǵylym qyzmetkerleri kúni ýnı­ver­sıtet ǵalymdary júr­gizip otyr­ǵan ǵylymı-zertteý jumys­tary­na qysqasha toqtalǵymyz keledi. Mem­leket basshysy joǵary­da atal­­ǵan Joldaýynda «ǵylymdy da­­­mytý – asa mańyzdy basymdyq, bi­lim berý men ǵylym salasynyń al­dyn­­da turǵan kezek kúttirmes aý­qym­­­­­dy mindet – ýaqyt talabyna saı bo­lý­men qatar, árqashan bir adym al­da júrip, tyń jańalyqtar usyna bilý ekenin» atap aıtqan bolatyn.

Astana IT ýnıversıteti sheteldik ǵylymı ortalyqtarmen tyǵyz yn­tymaqtastyqta jáne memleket­tik organdar men ındýstrııalyq árip­tes­terdiń qoldaýymen óz qyzmetin «Sıfrly Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasyn iske asyrý aıasynda turaqty ǵylymı-ınnovasııa­lyq ekojúıeni qalyptastyrýǵa baǵyttaýda.

Ýnıversıtettiń bilim berý isin­de bilim berý baǵdarlamalary qu­ry­lymynyń jańa júıesi men ony júzege asyratyn IFI tujy­rym­­damasy engizilgen. Atalǵan tujyrymdama úsh quramdas bólikten – aspaptyq, irgeli, ındýstrııalyq (óndiristik) bólikterden turady:

- Aspaptyq (Instrumental) bó­lik aqparattyq-kommýnıkasııalyq teh­no­­logııalar daǵdylary men quzy­ret­t­erin zerdeleýdi, negizgi tilder men bastapqy eńbek qyzmetine jyldam kirý úshin baǵdarlamalaý tehnologııalaryn qamtıdy. Mysaly, kúrdeli emes baǵdarlamalardyń, mobıldi qosymshalardyń kodyn jazý nemese komandada shaǵyn jobalardy oryndaý; 

- Irgeli (Fundamental) bólik kompıý­terlik ǵylymdar teorııasy bo­ıynsha bazalyq jáne beıindik pánderden jáne oılaý logıkasy abstraksııasynyń irgeli negizi men deńgeıin qalyptastyrýǵa jáne kúrdeli qurylymdar men zııatker­lik júıelerdi usynýǵa arnalǵan aqparattyq júıelerden turady. Mysaly, matematıkalyq logıkany, dıskretti matematıkany, algorıtm­der men operasııalyq júıeler teorııasyn zertteý bilim alýshylarǵa jańa pánaralyq salalarda kúrdeli jobalardy oryndaýǵa jáne jasandy ıntellektini qoldaný ozyq tehnologııalardy qurýǵa, ǵylymı-zertteý jumystaryna qatysýǵa múmkindik beredi; 

- Indýstrııalyq (Industrial) bó­lik qazirgi zamanǵy tehnologııalar stekterin, esepterdi basqarý júıe­lerin, óndiristik kompanııalarda paı­dalanylatyn ádistemeler men ádisterdi zerdeleý arqyly kásibı quzyrettilikti qamtamasyz etýge baǵyttalǵan beıindi pánder men barlyq túrdegi tájirıbeni qamtıdy. Bir erekshilik, stýdentterimizge ındýstrııalyq pánder boıynsha kompanııalardyń tájirıbeli mamandary Spring, Python, GitLab CI, JIRA, TensorFlow, BERT jáne basqa da quraldardy oqytady.

Bul rette eger bilim alýshy jet­kilikti bilim deńgeıin kórsetse nemese kompanııa tarabynan kásibı sertıfıkatqa ıe bolsa, aspaptyq jáne ındýstrııalyq pánder boıynsha emtıhan tapsyrmaı-aq baǵasyn alady. Bul tásil bizge naryq sura­nystaryna ıkemdi bolýǵa jáne ýnı­­ver­sıtettiń akademııalyq komı­tet­t­eriniń quramyna kiretin kompa­nııalardyń sarapshylaryn tartý arqyly bilim berý baǵdarlamalary men pánder mazmunyn jyl saıyn beıimdeýge múmkindik beredi.

Jalpy alǵanda, atalǵan IFI tásilin eldiń barlyq ınjenerlik-teh­nıkalyq bilim berý baǵdar­lamalaryna qoldanýǵa bolady dep sanaımyz. О́ıtkeni ol joǵary oqý oryndarynyń baǵdarlamalaryn naryq talaptary men memlekettik tapsyrysty oryndaýǵa barynsha beıimdeıdi.

Al ýnıversıtet ǵalymdarynyń qyzmeti beıindi ǵylymı-ınnova­sııa­lyq ortalyqtar qurý, sheteldik jáne otandyq jetekshi joǵary oqý oryndarymen birlesken ǵylymı jobalardy oryndaý, stýdentter men oqytýshylardyń zertteýleriniń ǵylymı nátıjelerin aprobasııalaý úshin halyqaralyq konferensııalar men semınarlar uıymdastyrý jáne basqalardy qamtıdy.

Byltyr ashylǵan SMART city, Industry 4.0; «Úlken derekter jáne Blokcheın tehnologııa­lar», AgroTech, EdTech ǵylymı-ınnovasııalyq ortalyqtarynyń ǵylymı izdeniste júrgen azamat­tyń ǵy­lymmen aınalysýy­na esi­gi ashyq, zamanaýı jab­dyq­­tal­­ǵan FabLab zerthanasy eli­miz­diń ǵylymı áleýetin arttyrýǵa úles qosady. Sondaı-aq Sıfr­lyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh óner­kásibi mınıstr­ligimen (SDIAО́M) birlese otyryp, Aqparattyq qaýip­sizdik jáne Internet zattary zert­hanalary jabdyqtalmaq. In­no­vasııalyq jobalardy júzege asyrý maqsatyn­da stýdenttik IT-kásipkerlik eko­júıesiniń damýyna jaǵdaı jasaýǵa arnalǵan kovorkıng ortalyq jumys isteıdi.

Atalǵan ortalyqtar halyq­aralyq jáne otandyq granttyq, baǵ­darlamalyq-nysanaly qa­r­jy­landyrý baǵdarlamalary aıasyn­daǵy konkýrstardy jeńip alyp, qazirgi ýaqytta jalpy somasy 600 mln teńgeden asatyn ǵylymı-ınnovasııalyq jobalar boıynsha jumys júrgizýde. Atalǵan jobalar N.Jákıev, A.Muqataev, A.Beloshıskıı, D.Lebedev, A.Neftısov, R.Mádı jáne t.b. jetekshi ǵalymdardyń basshylyǵymen oryndalýda. Osy arada atalǵan ǵylymı-zert­teý jumystarynyń barlyǵy kún tár­ti­bindegi problemalyq máse­le­lerdi sıfrly tehnologııalar arqyly sheshýge arnalǵan perspektıvaly jobalar ekenin atap ótkimiz keledi. Máselen, elordadaǵy kólik úılestirý, aýanyń lastanýy, jylý energııasyn tıimsiz paıdalaný jáne turǵyndardyń áleýmettik sıfrly beınesi problemalaryn keshendi sheshýge baǵyttalǵan Smart city jobasy oryndalýda. Sonymen qatar ýnıversıtet jas ǵalymdardy yntalandyrý maqsatynda jyl sa­ıyn ishki ǵylymı jobalar konkýrsyn ótkizip, jeńimpazdarǵa 1 mln teńgeden kem bolmaıtyn granttar bóledi. Ýnıversıtetimizde jyl saıyn «Intellektýaldy aqparattyq júıeler men tehnologııalar (IEEE SIST)» konferensııasy ótkiziledi (28-30 sáýir 2022 j.).

Innovasııalardy damytý maqsatynda SDIAО́M qoldaýymen Astana IT ýnıversıteti bazasynda konsorsıým quramynda O-RAN tehnologııalaryn jáne elektrondy ónerkásipti zertteý boıynsha resýrstardy shoǵyrlandyrý maq­sa­tyn­da E-Industry tehnologııalyq quzy­retiniń salalyq ortalyǵy quryldy.

Ýnıversıtettiń strategııalyq baǵyttarynyń biri – halyqaralyq yntym­aq­tastyqty damytý. Búgin­gi kúni Italııa, Belgııa, Ger­manııa, AQSh, Qytaı, Ońtús­tik Koreıa, Chehııa, Túrkııa, Esto­­nııa mem­le­ket­teri­niń IT maman­daryn daıar­laı­­tyn je­tek­­shi ýnıver­sıtet­teri­men baılanys ornatylǵan – akademııa­lyq utqyrlyq boıynsha stýdentter­men, oqytýshylar jáne zertteýshiler­men ózara almasý, ekijaqty ǵyly­mı-zertteý jobalaryna qoldaý kórsetý is-sharalary júzege asyrylýda.

Ýnıversıtettiń taǵy bir erekshe baǵyty – eńbek naryǵynyń qajettiligin qanaǵattandyrý úshin kadrlardy qaıta daıarlaý, bilik­tiligin arttyrýǵa jáne kási­bin jańa bastaýshy jastar men IT kásipqoılaryna arnalǵan ven­dor­lardyń sertıfıkattalǵan maman­dandyrylǵan kýrstaryn usyný. Oqytý IT kompanııalarynyń prak­tıkalyq mindetterin eskere otyryp, jobalyq basqarýdyń ozyq ádis­teri men tehnologııalary negi­zinde júzege asyrylady. Búgin­de 3 myńǵa jýyq adam ýnıversıtet janyndaǵy kýrstardan ótti.

Bıyl alǵashqy túlekterimiz bakalavrıattyń tolyq kýrsyn támamdap, eńbek naryǵyna joldama alady. Ýnıversıtettiń budan arǵy tıimdi qyzmeti olardyń túgel jumysqa ornalasý nátıjesine baılanysty bolǵandyqtan, árbir bitirýshi stýdenttiń pikirin eskere otyryp, naqty jumys júrgizilýde. Atalǵan jumys, negizinen, stýdent­­ter óndiristik praktıka­dan ótken kásip­oryndarmen ty­ǵyz baılanys­ta, memlekettik organ­dar, IT kom­pa­nııalarmen jasal­ǵan ynty­maq­tas­tyq aıasynda júrgiziledi.

Ýnıversıtet túlekteriniń tú­gel­deı jumysqa ornalasatyny­na senimimiz mol. О́ıtkeni ýnı­­ver­sı­tettiń zamanaýı ınfra­qury­ly­my, zerthanalary, ustazdar men qyz­metkerlerge qoıylǵan min­det­ter, joǵaryda atalǵan olımpıa­dalar men konkýrstar, jobalar – bilim alýshylardyń kásibıligin prak­tıkalyq túrde shyńdaýǵa, olar­dyń boıyna jumys berýshi qoıǵan kez kelgen mindetti sheshe alatyn daǵdylardy sińirýge arnaldy.

Osy múmkindikti paıdalana otyryp, Astana IT ýnıversıtetiniń túlekteri ekonomıkanyń barlyq salasynda jumys jasaýǵa ázir ekenin atap ótkimiz keledi. Atap aıtqanda, «Kıberqaýipsizdik» ma­man­dyǵy boıynsha ýnıversıtet túlegi memlekettik organdarda, Ul­t­­tyq bank pen ekinshi deńgeıdegi bank­­terde kıberqylmyspen kú­resý­ge, «Medıatehnologııalar», «Sıfr­­ly jýrnalıstıka» bilim baǵ­dar­lamalary boıynsha bilim al­ǵan maman buqaralyq aqparat qu­ral­darynda sapaly kontent da­ıyn­daý úshin sıfrlandyrýdy da­my­týǵa ázir. Sondaı-aq ýnı­­ver­­sı­­tettiń áskerı kafedra­syn­da «Kı­­ber­qaýipsizdik», «Geo­­aq­pa­rat­tyq júıeler» ás­ke­rı ma­mandyq­tary boıynsha daıar­lyq­tan ótken za­pas­taǵy ofıser-maman­dar­dyń quq­yq qorǵaý organdary men áskerı uıym­darda qyzmet óteýge áleýeti bar.

«О́tken kúnnen alys joq, keler kúnnen jaqyn joq» degendeı, ýnıversıtet qurylǵaly josparlan­ǵan birqatar strategııalyq mindet oryndaldy. Aldaǵy ýaqytta at­qarylýǵa tıis irgeli ister de jet­kilikti: ýnıversıtet ulttyq jáne halyq­aralyq arenada joǵary deńgeı­de baǵasyn alý úshin Digital University modelin iske asyrý, úzdik­siz bilim júıesinde aka­de­mııa­­lyq ústemdikke jáne zert­teý­ler men ınnovasııalardaǵy kósh­­bas­­shylyqqa, qarjylyq turaq­­­ty­­lyq­qa qol jetkizý tárizdi stra­te­gııalyq baǵyttarda jumys isteıdi.

Sonymen qatar ýnıversıtet­tiń za­manaýı stýdenttik kampýs keshe­nin salý qolǵa alynady. Onyń jobalyq qýatyna sáıkes jyl saıyn IT-salasynyń túrli mamandyqtary boıynsha sapaly joǵary bilimdi, aǵylshyn tilin erkin meńgergen 4,5-5 myń mamandy daıarlaý josparlanyp otyr.

Memleket basshysy Q.Toqaev­tyń 2019 jylǵy qarashada Astana IT ýnıversıtetimen tanysý barysynda stýdentterimizge: «...Bilim berý turǵysynan bul ýnıversıtet bedeldi ári bilikti mamandar daıarlaıtyn, bedeldi oqý ornyna aınalatynyna eshqandaı kúmánim joq. Neǵurlym jaqsy bilim alsańyzdar, myna qıyn da almaǵaıyp ómirden alar enshilerińiz soǵurlym kóp bolady», degen sózi, bir jaǵynan, memleket jastardan úlken úmit kútetinin, ekinshi jaǵynan, álemde bolyp jatqan kúrdeli geosaıası jaǵdaı IT salasyna, onyń ishinde aqparattyq qaýipsizdik boıynsha joǵary bilikti mamandar daıarlaý isine joǵary talap qoıylatynyn bildiredi dep sanaımyz. Sondyqtan ýnıversıtet ujymy otandyq sapaly bilim berý men ǵylym salasy mindetterin joǵary deńgeıde, júıeli oryndaýǵa barlyq kúsh-jigerin baǵyttaıtyn bolady.

Darhan AHMED-ZAKI,

Astana IT University rektory,

tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor