Bıologııalyq qaýipsizdik salasyn damytý qajet

Atap aıtqanda, «Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń bıologııalyq qaýipsizdigi týraly» jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine bıo­lo­gııalyq qaýipsizdik máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobalary talqylandy. Qujattar jóninde Densaýlyq saqtaý mınıstri Ajar Ǵınııat baıandama jasady.

Zań jobalary bıologııalyq qaýipsizdik salasyndaǵy memlekettik basqarýdyń úılestirilgen júıesin qurýǵa, sondaı-aq patogendi bıologııalyq agentterdiń aınalymy týraly derekterdi esepke alý men monıtorıng jasaýdyń biryńǵaı júıesin qalyptastyrýǵa arnalǵan. Bul zań jobasynda bıologııalyq qaýipsizdik salasyndaǵy ǵylymnyń basymdyqtary men baǵyttaryn da aıqyndaý kózdelgen.

«Zań jobasy boıynsha bıologııalyq qaterge qarsy is-qımyldyń tıimdi júıesin mynadaı baǵyttardyń sheńberinde qurý josparlanyp otyr. Birinshi baǵyt – strategııalyq josparlaý, bıologııalyq qaýipsizdikti boldyrmaý, bıologııalyq qaýipsizdik salasyndaǵy basym ǵylymı-zertteý baǵyttaryn aıqyndaý jónindegi normatıvtik quqyqtyq aktilerdi ázirleý.

Ekinshi baǵyt memlekettik basqarýdyń úılestirilgen vedomstvoaralyq júıesin qurý jáne onyń profılaktıkalyq fýnksııasyn kúsheıtýdi qamtıdy. Ýákiletti organ engiziledi. Onyń negizgi mindeti – vedomstvoaralyq ózara is-qımyldy jáne memlekettik organdardyń is-qımyldarynyń kelisilýin qamtamasyz etý. Bıologııalyq qaterlerdiń aldyn alý jónindegi ýaqtyly jáne tıimdi sharalardy ázirleý úshin ártúrli salalardan aqparat jınaý jáne taldaý júrgizedi.

Sonymen qatar 13 múddeli ýáki­letti organ, jergilikti atqarýshy organ óki­let­tikteriniń quzyretteri aıqyndalynady. Profılaktıkalyq fýnksııany kúsheıtý sheńberinde aldyn ala eskertýsiz asa qaýipti patogendermen jumys isteýge qatysty memlekettik baqylaýdy júzege asyrý qarastyrylǵan. Bıologııalyq qaýipsizdik salasynda jedel nazar aýdarý jáne profılaktıka sharalary kózdeledi», dedi A.Ǵınııat.

Vedomstvo basshysynyń keltirgen málimetine súıensek, úshinshi baǵyt beıindi qyzmetter men halyqtyń yqtımal tótenshe jaǵdaılarǵa daıyndyǵyn qamtamasyz etýge baǵyttalady. Árbir yqtı­mal qaýip úshin bıologııalyq qaýip­sizdik salasynda nazar aýdarý hattamalary ázirlenedi. Onda memlekettik organdar men ózge de uıymdar is-qımyldarynyń, olardyń tótenshe jaǵdaılar kezinde vedomstvoaralyq ózara is-qımylynyń algorıtmderi jasalady.

«Asa qaýipti patogendermen ju­mys isteý úshin daıarlyqtan ótken bilikti mamandardan kadr rezervin qalyp­tas­tyrylady, qajet bolǵan jaǵdaıda olar asa qaýipti patogendermen jumys isteýge (tótenshe jaǵdaılar, pandemııa, basqa elderge kómek kórsetýge) jumyldyrylady. Patogendi bıoagenttermen jumys isteı­tin obektilerdi materıaldyq-tehnı­kalyq jaraqtandyrý halyqaralyq stan­darttarǵa sáıkes keltiriledi.

Ǵylymı-tehnıkalyq áleýet pen resýrstardy memlekettik qoldaý sharalaryn kúsheıtý josparlanyp otyr. Bıologııalyq qaýipsizdik salasyndaǵy basym ǵylymı-zertteý baǵyttaryn aıqyndalady. Infeksııalyq jáne parazıttik aýrýlardyń profılaktıkasy, olardy emdeý jáne dıagnostıkalaý úshin ımmýndyq-bıologııalyq, dárilik jáne dıagnostıkalyq preparattardy ázirleý men óndirýdiń ǵylymı negizdemesi bo­ıynsha talaptar engiziledi», dedi A.Ǵınııat.

Mınıstrdiń aıtýynsha, zań jobasynda halyqtyń habardar bolý deńgeıin arttyrý jáne onyń qaýipti bıofaktorlardyń áserine nazar aýdarýǵa daıyndyǵy jónindegi sharalar qarastyrylǵan. Sondaı-aq kadrlyq áleýetti saqtaý jáne nyǵaıtý úshin yntalandyrý sharalary kózdelgen. Memlekettik uıymdardyń táýekelge neǵurlym beıim mamandary men qosalqy personalyna eńbekaqy tóleý arttyrylady, saýyqtyrý jónindegi járdemaqylar belgilenedi.

«Tórtinshi baǵyt – bıoagentterdiń klas­sıfıkasııasy (jiktelimi) men olar­dyń jumys isteýge qoıylatyn talaptaryn birizdendirý. Alǵash ret zańnamalyq deńgeıde halyqaralyq tájirıbeni eskere otyryp, patogendi bıoagentterdiń jik­telýi engizildi. Jikteý bıoagentterdiń qaýip­­tilik dárejesine baılanysty 4 topty qam­­tıdy. Klassıfıkasııany eskere oty­ryp, patogendi bıoagenttermen ju­mys is­teýge qoıylatyn jalpy talaptar bir jú­ıege keltiriledi. Olarǵa ruqsat en­di ju­­mys júrgiziletin árbir obektige beri­ledi.

Besinshi baǵyt – patogendi bıoagent­terdiń aınalymy týraly derekterdi esepke alý men monıtorıngtiń biryńǵaı júıesin qurý. Basty nazar saldarmen kúres­ten táýekelderdi boljaý men baǵa­laýǵa aýysady. Mundaı jumys bıolo­gııalyq qaterlerdiń alǵysharttary týra­ly aqparatty jedel alýǵa negizde­ledi. Sondyqtan zań jobasy onyń orta­lyq­tandyrylǵan esepke alýdy jáne monı­torıngti júrgizý júıe arqyly júzege asyrylady», dedi A.Ǵınııat.

Sondaı-aq bıologııalyq qaterlerdi basqarý jáne bıologııalyq qaýipterdi boljaý júıesin engizý qarastyrylyp otyr. Budan bólek, mıkroorganızmderdiń ulttyq jáne jumys kolleksııalarynyń qyzmetin retteý de kózdelgen. Mıkro­organızmder kolleksııalaryn júrgizýdiń jalpy talaptary engiziledi. Ulttyq jáne jumys kolleksııalarynyń maqsaty naqty anyqtalǵan. Mundaı kolleksııalar mıkroorganızmderdiń sıpattaryn zertteý, olardy júıeleý jáne olardyń teris áserin azaıtý joldaryn jasaý úshin mańyzdy.

«Qabyldanǵan zańdar Memleket bas­shysynyń tapsyrmasyn oryndaý maqsatymen ázirlendi. Buryn elimizde bıo­logııalyq qaýipsizdik salasyn quqyq­tyq retteýge arnalǵan arnaıy zań bolǵan joq. Aldaǵy ýaqytta osy qujattar eli­mizde bıologııalyq qaýipsizdik sala­syn­daǵy memlekettik retteýdiń quqyqtyq negizderin qalyptastyrýǵa, bıologııalyq qaýip-qaterdi boljaýǵa jáne olardyń aldyn alýǵa múmkindik beredi dep senemiz. Sondaı-aq bul zańdar bıologııalyq qaýip­sizdik salasyndaǵy irgeli jáne qol­dan­baly ǵylymdy damytýǵa óz úlesin qosa­dy», dedi zań jobasy jóninde pikir bil­dirgen Senat Tóraǵasy.

Sonymen qatar otyrysta senatorlar depýtattyq saýaldaryn joldady. Úkimet basshysyna joldaǵan saýalynda Edil Mamytbekov «Samuryq-Qazy­na» qorynyń satyp alýlardy iske asy­rýdyń jańartylǵan tártibin synǵa aldy. Senatordyń pikirinshe, jańa tártip adal básekelestik pen kásipkerlik sýbek­tileriniń teńdigi qaǵıdattaryn buzady.

Senator Prezıdenttiń tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda «Samuryq-Qazyna» qorynda satyp alýdyń jańa tártibi ázirlengenin atap ótti. Alaıda bıznes-qaýymdastyǵy men sarapshylar jańa erejelerge taldaý jasaı otyryp, Qor bir kózden satyp alý ádisinen aýytqymaǵanyn aıtyp otyr. Sarapshylardyń pikirinshe, jańa tártip ádil básekelestiktiń negizgi ustanymdaryn joqqa shyǵarady.

«Bıznes ókilderi elimiz Prezıdentiniń tapsyrmasynan keıin satyp alý salasynda jańa demokratııalyq qaǵıda sıpatynda sapaly ózgerister kútken bolatyn. Biraq sarapshylardyń syny men buqaralyq aqparat quraldaryn zerdeleı otyryp jaqsy jaǵyna qaraı eshteńe ózgermegen degen qorytyndy jasaýǵa bolady. Qordyń satyp alý júıesine qatysty jarııa etken ózgerister kosmetıka men býtaforııa bolyp shyqty», dedi E.Mamytbekov.

Senator 2022 jylǵy 1 sáýirde kúshine engen jańa erejelerde holdıngishilik kooperasııa aıasynda satyp alý ádisi alynyp tastalǵanyn atap ótti. Alaıda se­na­tordyń aıtýynsha, ol jumystar men qyz­metter tizbesi keńeıtilip, bir kózden satyp alýǵa aýystyrylǵan bolyp shyq­ty.

«Kooperasııanyń holdıngishilik satyp alýy 2021 jyly satyp alýdaǵy jalpy kólemniń 25 paıyzyn qurady. Qordaǵy barlyq satyp alý kólemi 3,4 trln teńgeni quraǵan bolatyn. Bul rette satyp alý kóleminiń tek 18 paıyzy ǵana ashyq tenderge shyǵaryldy. Al Qordyń portfeldik kompanııalarynyń 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan jyldyq jáne uzaq merzimdi satyp alý jospary monıtorıng qorytyndylary boıynsha báseke pozısııadaǵy satyp alý holdıngishilik kooperasııa arqyly da josparlanatyny belgili boldy. Árıne, sodan keıin básekelestik ortany keńeıtý men damytýdy kózdeıtin ózgerister qaıda degen suraq týyndaıdy», dedi depýtat.

Senator Edil Mamytbekov osyǵan baılanysty Úkimet basshysy Álıhan Smaıylovtan osy jaǵdaıǵa nazar aýdarýdy surady. О́ıtkeni Qordyń ádil básekelestik pen bıznestiń teńdigi qaǵıdattaryn buzatyn satyp alý normalary alynyp tastalmaǵan.

Premer-Mınıstr atyna joldaǵan saýalynda Bekbolat Orynbekov Jambyl oblysynda fosfor qaldyqtarynyń kólemi artyp ketkenin aıtyp, dabyl qaqty. Depýtat bul jaǵdaı óńir tur­ǵyn­daryn alańdatyp otyrǵanyn jáne ol adamdardyń densaýlyǵyna zııan keltirýi múmkin ekenin jetkizdi.

Depýtat keltirgen derekterge súıen­sek, byltyr tastalǵan fosfogıps qaldyqtarynyń lımıti jylyna 1,3 mln tonnany quraǵan kórinedi. Mıneraldy tyńaıtqyshtar óndirisi bıyl 2 ese ósken, ıaǵnı qaldyqtar burynǵydan da kóp bolady. Esep boıynsha jylyna 2,7 mln tonna qaldyq bolady. Senator Taraz qalasyndaǵy eki úıindide 14 mln tonnadan astam fosfogıps jınalǵanyn aıtty. Aýdany 25 ga bolatyn úıindilerdiń biri Shaıqoryq aýylynan bir shaqyrym jerde ornalasqan.

«Bul úıindiler Taraz qalasy men Shaıqoryq, Tanty eldi mekenderiniń mańyna jaqyn ornalasýyna baılanys­ty adam ómirine jáne qorshaǵan ortaǵa úlken qaýip tóndirip otyr. Máse­len, daýyldy jel kóterilgen kezde úıin­di­lerden eldi mekenderge qaraı shańdy zattardyń ushýy baıqalady. Jergilikti turǵyndardyń aıtýynsha, fosfogıps saldary aýyl sharýashylyǵy men baqsha sharýashylyǵyna úlken zııan keltirip otyr. Sondaı-aq jaqyn mańdaǵy aýyldarda adamdardyń tynysy tarylatyn kezderde jıi oryn alatynyn jetkizgen edi», dedi senator.

Bekbolat Orynbekov sondaı-aq Taraz qalasynan 20 shaqyrym jerde aýdany 135 ga bolatyn úshinshi úıindi salý josparlanǵanyn aıtty. Alaıda bul úıindi 2025 jyly ǵana iske qosylatyn bolady.

Senator osyǵan baılanysty Mı­nıstr­ler kabınetiniń basshysy Álıhan Smaıy­lovtan fosfogıps qaldyq­tarynyń kólemin azaıtý jóninde sharalar qabyldaýdy surady jáne topyraǵy tozǵan jerdi daqyl ósirý úshin aýyl sharýashylyǵynda paıdalanýdy usyndy.

«Sonymen qatar fosfogıpsti jol tósemderiniń negizderin ornatý úshin paıdalaný zerttelýde. Osy baǵytta «Pavlodar-Ýspenka-RF shekarasy» avtomobıl joldarynyń topyraqtaryn turaqtandyrý úshin fosfogıps materıa­lyn synaý maqsatynda tájirıbelik-eksperımenttik ýchastik bólinip, búgingi tańda zertteý jumystary júrgizilýde», dedi depýtat.