Kavalerıst Qojataı

Qojataı aqsaqal Esil aýdanyndaǵy Taýaǵash aýylynyń týmasy. Arǵy atalarynda Medebaı batyr degen ataqty sardar ótken. Qojekeń dáp sol batyrdyń inisinen taraıdy. Soǵys kezinde shyǵarylǵan án men jyrlar kóp boldy ǵoı, sonyń ishinde Qojekeńniń ákesi Seıitahmettiń inisi Seıit­battal marqumnyń bir óleńinde mynadaı joldar bar:

Baýyrlar qýanta ma aman kelip,

Soǵys joq beıbit ómir zaman kelip.

Áskerler qyzyl týmen elge oralsa

Nemisti bastan-aıaq bárin jeńip.

Baýyrym, aman keler Qojataıym

Túsimde jarqyrap tur kún

                           men aıyń.          

Qamyǵyp baýyrdy oılap otyrǵanda

Hat kelip qýanttyń-aý

                          jazataıym...   

Sol Qojataı soǵystan aman kelip, búgingi táýelsiz zamandy kórip, Petropavl qalasynda ardagerlerge bólingen jaqsy úıden páter alyp, aman-esen turyp jatyr. Tek osydan úsh jyl buryn 70 jyldan artyq otasyp, toǵyz ul, bir qyz syılaǵan jary Aısha anamyz 90 jasynda qaıtys bolyp, aqsaqaldy jalǵyzsyratyp ketti. Qazir ony kenje uly Baǵdat baǵyp otyr.

Qojekeń áskerge 1943 jyly shaqyry­lyp­ty. 18-ge tolmaǵan bozdaq ózi qatarly bes balamen birge alynady. Soǵysta, qandy qyrǵynǵa salatynyn biletin búkil aýyl olardy ýlap-shýlap, jylap-syqtap shyǵaryp salady. Qyzyljarǵa jınap, qa­tarlaryn toltyrǵan soń bulardy eshe­lonǵa otyrǵyzyp, Shyǵysqa qaraı ala jóneledi. Úsh kún zýlaǵan poıyz Chıta qa­la­syna kelip toqtap, bozdaqtardy osyn­daǵy áskerı bólimge toǵytady.

1943 jyldyń qara kúzi. Qyzyl Armııa bul kezde nemisterdi Batysqa qaraı tyqsyryp, úlken jeńiliske ushyratyp jatqan. Sondyqtan Qyzyl Armııa rezervti birden qan maıdanǵa salmaı, tylda áskerı oıyndarmen shyńdaýdy qolǵa alǵan. «Bizdi óz qalaýymyzben kimniń artıllerııaǵa, tank áskerine, avıasııaǵa, teńiz flotyna barǵysy keletinin surap, qalaǵan jerine aryz jazdyryp, kúnde áketip jatty. Men qaıda jazylýdy bilmeı, jaıaý áskerde-aq qala bereıinshi dep eshqaıda umtylmadym», – deıdi Qojataı aqsaqal.

Sonyń ózi durys bolyp, ol osy jerde jazǵa deıin qyzmet etedi. Úıge de jıi hat jazyp, amandyǵyn bildirip turýǵa múmkindigi bolady. Sondaı hattyń biri kel­gende ǵoı Seıitbattal aǵasynyń joǵa­ry­daǵy óleń jolyn jazǵany...

1944 jyldyń jaz ortasynda Chıta bólimindegi áskerden júzden artyq jaıaý ásker jaýyngerin Batystaǵy soǵys­qa áketedi. Munda olar II Ýkraın maıda­ny­nyń 13-kavdıvızııasynyń 48-polkyn tolyqtyrady. Dıvızııa ol kezde Ýk­raı­na jerin fashısterden tazartýda eken. Áskerı qurama «kavalerıstik» dep atalǵanymen bular burynǵydaı atqa minip, jaýǵa jalań qylyshpen «ýralap» shappaıdy. Tehnıkalyq jaǵynan jetildirilgen soǵysta ol áskerdi tek bosqa qyrý ekenine komandovanıeniń kózi 1941, 1942 jyldardan jetken eken. Sondyqtan mundaǵy attar tek jaralylardy tasýǵa, tamaq ákelýge, jeke tapsyrmalardy oryn­daýǵa ǵana qoldanylady.

Aǵamyz osy quramanyń sapynda qa­zirgi Ýkraınanyń Jıtomır, Rovno, Lvov qalalaryn azat etýge qatysady. Soń­ǵy ekeýi 1939 jyly KSRO men Ger­ma­nııa eki jaqtan jaýlap alǵanǵa deıin Polshanyń ıeliginde bolatyn. Sonyń ishinde Lvov qalasyn fashısterden tipti Qyzyl Armııa da emes, Polshanyń Anglııadaǵy qýǵyn­da­ǵy ókimetine baǵynatyn Kraıo­va­nyń Armııasy bosatqan. Biraq NKVD osy armııanyń basshylaryn Jıtomır qala­sy­na aldap shaqyryp alyp, tutqyndap Sibirge aıdap jiberedi de, al Lvovty qaı­tadan keńestik qalaǵa aınaldyrady. Osy soǵysqa Qojataı Nekibaev ta qatysqan eken.

1944 jyldyń sońyna qaraı 13-kavdıvı­zııa­nyń sapynda Q.Nekibaev KSRO shekarasynan ótip, Rýmynııaǵa kiredi. Bul kezde buryn Germanııanyń odaqtasy bolǵan Rýmynııa jarty mıllıondyq armııasynyń qarýlaryn keri buryp, nemisterge qarsy so­ǵysyp jatqan. Osy úshin artynan Sta­lın rýmyn koroli I Mıhaıǵa álemdegi eń qymbat «Jeńis» ordenin tapsyrǵany má­lim.

Qyzyl Armııany rýmyndar qýanysh­pen qarsy alady. Odan ári Qojekeń­der­diń dıvızııasy Vengrııa, Chehoslavakııa jer­lerinde soǵysady. Osy elderdiń aýma­ǵyndaǵy soǵystarda júrgende qatar­daǵy jaýynger Q.Nekibaev Stalın­niń atynan berilgen 9 Alǵys hatqa ıe bolady. Olardyń bári aǵamyzdyń so­ǵys­taǵy erligin aıǵaqtap, muqııat saq­talǵan. Mysaly, ol Vengrııanyń Balash­shadıarmat, Nograd, Debresen, Chehos­la­va­kııanyń Novy Zamkı, Shýrany, Vrable, Nıtra, Galanta, Tyrnava, Bratıslava jáne t.b qalalaryn azat etýge qatysyp, jaýyngerlik erlikter kórsetkeni úshin Alǵystar alypty. Osy qalalardyń bárin aqsaqal jańylmaı aıtyp berdi.

Osynsha kóp alǵystan góri bir medal bermedi me eken degen sóz tilimizge kelip qalyp edi, balasy Baǵdat oǵan 1944 jyldyń 27 qazanynda «Erligi úshin» medali berilgenin ınternetten tapqanyn jáne sol buıryqtyń sýretin kórsetti. Biraq medal ıesine jetpegen... Ne úshin berilgeni jóninde buıryqta bylaı delingen: «Pýlemetchıký 4-go eskadrona gv. krasnoarmeısý Nekıbaevý Kojataı za to, chto on v boıý 08.10.1944 g. vo vremıa nas­týplenııa eskadrona metkım ognem ız svoe­go pýlemeta ýnıchtojıl ognevýıý tochký protıvnıka».

Qan maıdandy belsheden keshse de soǵysqa keshirek barǵany úshin aǵamyz elge tek 1948 jyly oralady. Sol jyly Qyzyl­jardyń pedýchılıshesine túsip, ony tórt jyl oqyp Kókshetaýdan bitiredi. Bala sany azaıyp qalý sebepti qazaqsha oqıtyn 10 balany Kókshetaýǵa aýystyrǵan.

Ony bitirgen soń Qojataı aǵaı 33 jyl boıy taban aýdarmaı Jambyl aýda­nyn­daǵy Orman orta mektebinde muǵa­lim bolyp istegen. 1948 jyly aýyldasy Aısha de­gen qyzǵa úılenip, ekeýi ómirge 10 balany ákelgen.

Qojataı aǵamyzdyń 1949 jyly týǵan úlken ulynyń esimi – Amangeldi. Al onyń uly Qýanysh. Ol aqsaqaldyń úlken nemeresi. Osy Qýanyshtyń qyzy – Ázıza turmysqa shyqqan, eger odan sábı týsa ol Qojataı aqsaqalǵa shópshek bolmaq. Ondaıdy kórgen adamda arman bolmaıtyn shyǵar.

Qudaı bergen qýattyń arqasynda ol úıine kelgen, stýdııaǵa shaqyrǵan jýrnalısterge úlgili ómir jolyn aıtyp berýden tanbaıdy. Jalǵyz-aq «mini» - qulaǵy aýyr­laý, aıǵaılap otyrýǵa týra keledi. Eń bastysy ol jadynan jańylmaıdy. Biz aqsaqaldyń júzge kelýin tiledik. Osyn­daı erekshe taǵdyrlardyń bolǵany da adam­nyń ómirge degen qulshynysyn arttyra bereri sózsiz.