Konstıtýsııalyq reforma Prezıdenttiń 2019 jyly bastaǵan búkil saıası reformasynyń qısyndy jalǵasy boldy. Bul týraly QR Memlekettik hatshysy Erlan Qarın óziniń YouTube arnasynda Konstıtýsııaǵa usynylatyn negizgi ózgeristerdi túsindirý kezinde aıtty, dep habarlaıdy Egemen.kz.
«Búginde damýdyń jańa kezeńinde Qazaqstandy aýqymdy saıası jańǵyrtý kútip tur jáne bul Konstıtýsııalyq reformasyz múmkin bolmaıdy. О́zgerister Konstıtýsııa baptarynyń úshten birine qatysty bolady. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev málimdegendeı, Ata zańǵa engizilgen túzetýler elimiz úshin taǵdyrsheshti mánge ıe. Sondyqtan Konstıtýsııaǵa ózgeris engizý máselesi Parlamentte emes, respýblıkalyq referendýmda sheshiletin bolady. Konstıtýsııalyq reforma degenimiz – Prezıdenttiń 2019 jyldan bergi búkil saıası reformalarynyń qısyndy jalǵasy. Bul reformalar boıynsha 10 zań qabyldanǵan», dedi Memlekettik hatshy.
Onyń aıtýynsha, konstıtýsııalyq túzetýler jobasy azamattardyń suranystaryna negizdelgen jáne búkil qoǵamnyń múddesi úshin júzege asyrylady.
«Joba boıynsha jetekshi ǵalymdar, quqyqtanýshylar jumys istedi. Bálkim kópshiligińiz úshin Konstıtýsııanyń eski jáne jańa redaksııasy arasyndaǵy aıyrmashylyqty birden kórý qıyn bolady. Sondyqtan biz barlyq ózgerister men tolyqtyrýlardy bes iri blokqa bóldik, olardyń árqaısysy jańartylǵan Konstıtýsııada ne ózgeredi degen basty suraqqa jaýap beredi», dedi Erlan Qarın.
Túzetýlerdiń birinshi blogy sýperprezıdenttik modelden prezıdenttik respýblıkaǵa túpkilikti kóshýdi qamtamasyz etedi.
«Birinshiden, Prezıdent óz ókilettigi kezeńinde eshqandaı saıası partııa quramynda bolmaıdy. Bul tyıym Konstıtýsııalyq sottyń, Joǵarǵy Sottyń, ózge de sottardyń tóraǵalary men sýdıalaryna, Ortalyq saılaý komıssııasynyń, sondaı-aq QR joǵary aýdıtorlyq palatasynyń tóraǵasy men múshelerine qoldanylady. Túzetýdiń artyqshylyǵy – saıası básekelestikti arttyrý jáne barlyq saıası partııalardyń damýy úshin teń jaǵdaı jasaý. Ekinshiden, Prezıdenttiń jaqyn týystarynyń memlekettik qyzmetshiler jáne kvazımemlekettik sektor sýbektileriniń basshylary laýazymdaryn atqarýǵa quqyǵy bolmaıdy. Úshinshiden, Prezıdenttiń aýdandar, qalalar men aýyldyq okrýgter ákimderin qyzmetinen bosatýǵa quqyǵy bolmaıdy», dep túsindirdi Erlan Qarın.
Túzetýlerdiń ekinshi blogy birqatar bılik ókilettikterin qaıta bólýge baǵyttalǵan.
«Birinshiden, Senattaǵy prezıdenttik kvota 15 depýtattan 10 depýtatqa deıin qysqarady. Bul rette olardyń beseýin Qazaqstan halqy Assambleıasy usynatyn bolady. Ekinshiden, Senat Konstıtýsııalyq Keńes pen Joǵary Sot Keńesi tóraǵalarynyń qyzmetine Prezıdent engizetin kandıdatýralardy maquldaı alady. Úshinshiden, Konstıtýsııalyq sot qurylady. Konstıtýsııalyq sot 11 sýdıadan turady – bul qazirgiden tórt adamǵa kóp. Onyń quramy bylaısha qurylady: 6 sýdıany Parlament taǵaıyndaıdy, tórt sýdıany Prezıdent taǵaıyndaıdy, Konstıtýsııalyq Sottyń Tóraǵasyn Senat kelisimimen Prezıdent taǵaıyndaıdy. Tórtinshiden, Respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýyn baqylaý jónindegi Esep komıteti Joǵary aýdıtorlyq palata bolyp qaıta qurylady. Onyń tóraǵasy jylyna eki ret Májilis depýtattary aldynda esep beredi. Mundaı shara depýtattardyń bıýdjetti baqylaýyn keńeıtedi», dep túsindirdi Erlan Qarın.
Túzetýlerdiń úshinshi blogynda Parlament pen onyń palatalarynyń róli men mártebesin arttyrý týraly aıtylady.
Memlekettik hatshy Qazaqstan halqy Assambleıasynyń kvotasy Májilisten Senatqa aýystyrylyp, 9 depýtattan 5 depýtatqa deıin qysqaratynyn eske saldy. Májilis depýtattary aralas saılaý júıesi boıynsha saılanatyn bolady. Májilistiń 30%-yn bir mandatty depýtattar quramaq. Bul barlyq azamattardyń quqyqtaryn tolyq eskerýge múmkindik beredi.
«Májiliske zań qabyldaý, al Senatqa olardy maquldaý nemese maquldamaý usynylady. Bul saıası júıedegi kedergiler men tepe-teńdik tetigin nyǵaıtady», - dep atap ótti Erlan Qarın.
Konstıtýsııaǵa engiziletin túzetýlerdiń tórtinshi blogy halyqtyń el basqarý isine kóbirek qatysýyn kózdeıdi.
«Eń bastysy, jer jáne onyń qoınaýy, sý, ósimdikter men janýarlar dúnıesi jáne basqa da tabıǵı resýrstar halyqqa tıesili degen norma Konstıtýsııada túpkilikti jáne birjaqty bekitilgen. Memleket halyq atynan menshik quqyǵyn júzege asyrady», dedi E. Qarın.
Oblystardyń, respýblıkalyq mańyzy bar qalalardyń jáne astananyń ákimderin qyzmetke Prezıdent osy óńirdiń barlyq máslıhattary depýtattarynyń kelisimimen ǵana taǵaıyndaıtyn bolady.
Bul rette Memleket basshysy keminde eki kandıdatýra usynyp, olar boıynsha daýys berý ótkiziledi. Eń kóp daýys alǵan kandıdat laýazymǵa taǵaıyndalady.
Túzetýlerdiń besinshi blogy azamattardyń quqyqtaryn qorǵaý tetigin kúsheıtýge baǵyttalǵan.
Birinshiden, Konstıtýsııalyq sot azamattar ótinishi boıynsha QR quqyqtary men bostandyqtaryn tikeleı qozǵaıtyn normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń Konstıtýsııaǵa sáıkestigin qaraıtyn bolady. Ekinshiden, ólim jazasyn konstıtýsııalyq deńgeıde joıý týraly sheshim túpkilikti bekitiledi. Úshinshiden, prokýratýranyń jumysy Konstıtýsııalyq zańmen belgilenedi. Bul júıeli quqyq qorǵaý qyzmetin jáne memleket atynan el aýmaǵynda zańdylyqtyń saqtalýyn joǵary qadaǵalaýdy kúsheıtedi», - dep qosty ol.
Tórtinshiden, adam quqyqtary jónindegi ýákil ımmýnıtetke jáne qandaı da bir memlekettik organdar men laýazymdy adamdarǵa táýeldi bolmaý jáne esep bermeý kepildikterine ıe bolady.
Onyń Konstıtýsııalyq sotqa júginýge quqyǵy bolady.
«Men atap ótken túzetýler Memleket jumysynyń negizgi prınsıpterine qatysty jáne Qazaqstan úshin tarıhı mańyzy bar. Bul reformalar – aýqymdy saıası jańǵyrýdyń asa mańyzdy kezeńi. Osy túzetýler qabyldanǵannan keıin 20-dan astam zańdy ózgertý qajet bolady. Konstıtýsııalyq reforma júıeli sıpatqa ıe. Nátıjesinde barlyq memlekettik modeldiń tıimdiligi artady. Bul ózgeristerdiń áserin árbir qazaqstandyq sezinetin bolady», - dep túıindedi Erlan Qarın.