Árıne, «qıyn» dep qysqa qaıyrýǵa da bolar edi. Onyń qıyn ekenin eshkimge dáleldeýdiń de qajeti bola qoımas. Qoǵam, halyq ony jaqsy túsinedi. Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev bıylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýyn: «Búgingi Joldaýdyń mán-mańyzy aıryqsha. Onyń arqalaıtyn júgi bir jylmen shektelmeıdi, aýqymy keń, mańyzy da bólek. Biz aldymyzǵa bıik maqsattar qoıyp otyrmyz. О́zderińizben birge jańa Qazaqstandy qurýǵa kiristik», degen sózdermen bastap, memleketimizge túbegeıli ózgerister mezgili jetkenine ekpin berdi.
Joldaý jarııa etilgennen keıingi ótken merzimde el arasynda, buqaralyq aqparat quraldarynda qyzý talqylaýlar ulasyp, usynys-pikirler tolqyny tolassyz júrip jatqany da belgili. Úkimet, jergilikti atqarýshy bılik qurylymdary, salalyq mınıstrlikter men kásiporyndar da óz is-sharalaryn bekitip, iske kirisip jatqanyn aıǵaqtaýda. Prezıdenttiń jyl saıynǵy Joldaýy bizdiń Konstıtýsııamyzda bekitilgen eń basty qujatymyz. Sondyqtan onyń baǵdarlary men tapsyrmalary oryndalýǵa mindetti. Onsyz damýymyz múmkin emes.
Jalpy, bizdiń ótken 30 jyldyq kezeńimizden alatyn basty sabaǵymyz – aıtylǵan sóz, qabyldanǵan sheshim, zańnyń oryndalý tártibin qalyptastyryp, turaqtandyrýda, olardyń halyq kútkendeı nátıjeli kórinýinde bolsa kerek.
Qasym-Jomart Kemeluly: «Halqymyz Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń basshylyǵymen osy kezeńde aýqymdy jumys atqardy, kóptegen tabystarǵa qol jetkizdi», dep atap kórsetti. Sonymen qatar qoǵamymyzdy asqynǵan indet – jemqorlyq pen sybaılastyq, dúnıeqorlyq, keıbir belgili toptardyń, jekelegen tulǵalardyń órekpigen menmendikteri jaılaǵany, zańsyzdyqtarǵa jol berilgeni ashy shyndyq ekeni aıtyldy. Qańtar oqıǵasynyń sebepteri men uıymdastyrýshylaryna, múddeli toptarǵa ádil baǵa beriletinine aıryqsha toqtaldy.
Joǵaryda aıtqanymyzdaı, el Prezıdentiniń jyl saıynǵy Joldaýyn búkil halyq erekshe senimmen, búgingi turmysymyzǵa degen zor úmitpen kútetini jańalyq emes. Biraq dál bıylǵy Joldaýdy árbir qazaqstandyq jaı úmitpen emes, aldymen «el bolamyz ba, bolmaımyz ba?», «qańtardaǵy búlinshiliktiń beti, syry ashyla ma?», degen sııaqty, buryn oıymyzda bolmaǵan kúdik pen qorqynysh, alań kóńil jaǵdaıynda kútkenimiz de shyndyq. Qańtardyń basynda kún saıyn Prezıdenttiń Qazaqstan halqyna arnaǵan sózderin tyńdap, shuǵyl sheshimderin quptaı otyryp, «endi ne bolady?», degen suraqqa Joldaýda jaýap beriletinine senimdi boldyq.
Jaýap berildi.
Joldaý úmitimizdi aqtady, senimimizden shyqty. Aıtylar sóz aıtyldy. Sonymen birge Joldaýdyń mańyzdy ustanymy – eldiń turmysyn, áleýmettik áleýetin jańa kezeń talaptaryna saı beıimdeý, usynylǵan reformalar qoǵamnyń kóńil kúıin jaqsartyp, eldiń turmys sapasyn kóterý, azamattyq qoǵamnyń belsendiligin arttyrý ıgilikteriniń jańa satysyna kóterilý aýadaı qajet ekeni de, mezgili kelgen maqsattar bıigi ekeni de aıqyndala jarııa etildi.
Iаǵnı reformalar júrgizý – eshqandaı oqys nemese tótenshe oqıǵalarsyz da josparlanǵan. Prezıdent: «Men búgin usynyp otyrǵan bastamalar qańtar oqıǵalarynan áldeqaıda buryn muqııat oılastyrylyp, pysyqtalǵan. Men elimizge túbegeıli reformalar qajet ekenine bek senimdimin...», dep óziniń el qamyn erterek oılanyp-tolǵanyp júrgenin, halyq aldyndaǵy zor jaýapkershiligin de anyqtap, jarııa etti. Joldaýda usynylǵan reformalar negizinen memleketimizde saıası qoǵamdyq, ıaǵnı adamdardyń sanasy men dúnıetanym máseleleriniń túp-tamyryna qatysty ekeni, olardyń memleket isine, onyń qurylymyna jaýapkershiligin arttyrýǵa, saıası mádenıet qalyptastyrýǵa mańyz beriledi. Memlekettik basqarý ınstıtýttaryn zaman, ýaqyt talabyna saı beıimdeý arqyly azamattyq ınstıtýttardyń belsendiligin arttyrý kózdeledi. Osy, taǵy basqa izgilikti maqsattardy júzege asyrý úshin Konstıtýsııadan bastap kóptegen zańdarǵa túbegeıli ózgerister engiziletini de qoǵam suranysyna, ýaqyt talabyna naqty jaýap boldy. Ol jumystar tıisti quzyrly oryndar – Úkimet, Parlament músheleriniń, saıası partııalar men ártúrli qoǵamdyq ınstıtýttardyń qatynasýymen shuǵyl túrde talqylanyp, ártúrli jobalar da jasalyp jatqanynan qoǵam habardar. Qazaqstan halqy Assambleıasynyń kezekti sessııasynda konstıtýsııalyq ózgerister búkilhalyqtyq referendýmda qabyldanatyny da aıtylyp, tıisti Jarlyq ta jarııalandy.
Qasym-Jomart Kemelulynyń joǵarydaǵy, taǵy basqa usynystary qazaqstandyqtardyń kóńilindegi suraqtarǵa naqty jaýap berdi, kúdikten seıiltip, úmit pen senimdi turaqtandyrdy.
О́tken ómirimizge nemese eńbegimizge syn kózben qarap, erteńimizge, bolashaǵymyzǵa jaramdy jumys isteý talaptary tabıǵı ári zańdy, sondaı-aq ár urpaqtyń jańa kezeńge jańa zańdar men jańa qarym-qatynastar qalyptastyrýy da tabıǵı zańdylyq. Biraq mundaı is-sharalar memleketimizdiń ótken tarıhyn, onyń aıtýly kezeńderin, qol jetkize alǵan jetistikterdi joqqa shyǵarý emes. Kerisinshe, sol jetistikterge súıene otyryp, kemshilikterden sabaq alý, zańsyzdyqtar men paryqsyzdyqtarǵa, sheksiz dúnıeqorlyq pen aqshaqumarlyqqa jol bermeý dep túsingenimiz abzal bolar edi.
Joldaý jarııalanýynyń júz kúndigi de taqap keledi.
Joldaýdyń alǵashqy jaǵymdy áserinen keıingi kúndelikti tirshilik kezeńine betburys bastaldy. Endigi jerde aldymyzdan «ne ózgerdi?», «ne ózgeredi?», degen suraqtar shyǵatyny da belgili. Árıne, ózgeristiń maqsaty da, muraty da ádildik, adaldyq, ońalý, jaqsarý. Jańarýdyń maqsaty jaqsarý bolýy kerek.
Barlyq másele halyqtyń ál-aýqatyn, ıaǵnı turmys-tirshiliginiń sapasyn jaqsartýda. Onyń salalary san alýan. Uzaq jyldardan beri eldiń turǵan mekenjaıyna qarap, búkil statıstıkany úlken eki topqa bólip qaraımyz. Olar – qala, aýyl turǵyndary bolyp bólinedi.
О́kinishke qaraı, táýelsizdigimizdiń ótken otyz jylynda qanshama básekelestik naryqqa kóshtik desek te aýyl sharýashylyǵyndaǵy daǵdarysty eńsere almadyq. Aýyl turǵyndarynyń basym kópshiligi jasaǵysy kelgen sharýa qojalyqtar egistik jerge de, jaıylymǵa da qoldary jetpeı, jergilikti quzyrly oryndar, naqty laýazymdy qyzmetkerler olardy yntalandyryp, kómektesýdiń ornyna tolyp jatqan usaq-túıek kedergilerdi jeleý etip, tolyqqandy jumystar uıymdastyrylmady. Keıbir óńirlerde ákimdikter, ártúrli salalyq mekemeler, quqyqtyq oryndar tarapynan usaq sharýashylyqtarǵa bıýrokratııalyq qysym kóbeıip, kúsheıip ketti. Sondaı-aq jer máselesi de kóp jaǵdaıda ártúrli qaıshylyqtardyń, qoǵamdyq daýdyń sebebi bolyp júr. Sondyqtan da referendýmǵa zor úmit artylýda.
El ekonomıkasy men halyqtyń turmys-tirshiligine, kóńil kúıine Konstıtýsııaǵa, Jer týraly zańǵa engiziletin ózgerister óte mańyzdy ekeni aıtpasa da túsinikti.
Birinshiden, jerge qatysty zań buzýshylyq kóptegen oblystarda, aýdandarda ornyǵyp, ádiletsizdik, álimjettik, zorlyq-zombylyq, qarama-qaıshylyq, shonjarlyq órship tur. Latıfýndıster, monopolıster men keıbir quqyq qorǵaý oryndary qyzmetkerleriniń arasynda sybaılastyq tamyry tereń jaılaǵan.
Elimizdiń kóp óńirinde túrli deńgeıdegi basshy qyzmetkerlerdiń pármenimen kóptegen yqpaldy adam kezinde kúrke taýyqsha baýyrlaryna júzdegen, myńdaǵan gektar jerdi, onyń ishinde, sýarmaly, tabıǵı egistik, tipti jaıylymdyqtar, pishendikter, tutas jaılaýlardy basyp, ıemdenip alǵan. Esesine kóptegen usaq sharýashylyq ıesi, qolyndaǵy onshaqty mal basymen kún kórip otyrǵan adamdar malyn baǵatyn jeri joq, jem-shóp joqtyǵynan zardap shegip, malyn satyp, qalaǵa kóship, tozyp júr.
Referendýmǵa shyǵarylyp otyrǵan ózgerister júzege assa, jer túgel memleket menshigine alynyp, ıgerilgen ıelikterge ǵana belgili bir merzimge jalǵa (arendaǵa) berilýi kerek. О́zgerister osy jaǵdaıdy zańdastyra almasa – problema joıylmaıdy.
Respýblıka halqynyń 42 paıyzy, ıaǵnı 10 mln-ǵa jýyq adam aýylda turady, biraq olar bolashaǵyna senbeıdi. Úkimet, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi, ákimdikter «sýbsıdııa» tóńireginen shyǵa almaı, naqty isten sózderi kóp, «sýbsıdııa» naǵyz muqtaj adamdarǵa jetpeı júr.
Aýyl, eldiń áleýmettik jaǵdaıy tereńde. Aýyldy jerde turaqty, senimdi jumys ornyn ashyp, jer, mal azyǵyn, egistik, baý-baqshalyq, jaıylymdyq máselelerin keshendi túrde sheshpeıinshe jastar turaqtamaıdy.
Ýrbandalý – júz jyldan beri damylsyz kele jatqan qozǵalys. Bolashaqta da ol toqtamaıdy. Qazir bizde májbúrli ýrbanızasııa tasqyndap tur. Ol – qalalyq jerden kúnkóris kózin izdeý, tabý. Kúnkóris kózi aýylda bolsa – qalaǵa aǵylý azaıady.
«Dıplommen aýylǵa» degen urannyń áýel bastan eshnársege negizdelmegeni, bos sóz ekeni belgili bolsa da ınersııamen biraz urandadyq. Dıplom alǵan eki muǵalim, bir dáriger búkil aýyldy ustaı ma? Olar da óz qatary bolmasa uzaq turmaıdy.
Másele «dıplomda» emes, jumys oryndarynda. Mektep pen aýrýhanadan basqa kádimgi jer jyrtý, egin sebý, jer sýǵarý, shóp shabý, jemshóp daıyndaý, qurylys júrgizý, jol salý, mal baǵý, tehnıka jóndeý sııaqty san-salaly aýyl tirshiliginde el eńbek etý múmkindigine ıe bolsa ýrbanızasııa deńgeıi de qazirgiden áldeqaıda tómen bolar edi. Memlekettik statıstıka mekemeleri mıgrasııa qozǵalysyn durys baǵamdamaıdy. Olar adamdardy tirkelgen adresi boıynsha ǵana esepke alady. Ásirese, jastardyń kóbi aýylynda tirkelip, ózderi qalada kásibi tómen ýaqytsha tabys kózine iligip júrgenin esepke almaıdy.
Ekinshi, irgeli ári óte mańyzdy másele – memlekettik qyzmet sapasy týraly otyz jyl úzdiksiz aıtyp, zańdar qabyldap jatsaq ta kóńil ornyqtyratyndaı nátıjeniń bolmaýy.
Basty kemshilik – memlekettik qyzmetkerlerdiń memleket qyzmetine degen daıyndyǵy, biliminiń tómendiginde. Olar kóp jaǵdaıda elge, memleketke qyzmet etý mindetin sanasymen túsinip, sezine almaıdy. Qandaı da qyzmetke tek óziniń laýazymda, mansapta bolý, ústem turǵysynan qaraıdy. Sondyqtan da qysqa merzimde tastúıin kádimgi bıýrokrat, janyna jan jýytpaıtyn qabaǵyn túıgen pań «bastyq» bolyp shyǵa keledi. Memlekettik qyzmetkerdiń ishki, syrtqy mádenıeti qalyptaspaǵan. Halqymyz ejelden adamdardyń ózara sóılesý, túsinisý, amandasa bilý máselelerine aıryqsha mán bergen. Qazir ártúrli sebepterdiń zardabynan adamdar syılasa bilý mádenıetinen de ajyrap barady. Ásirese, úlken-kishi bıliktegi laýazymdy adamdardyń tez arada «aspannan túskendeı» bola qalatyny tańǵaldyryp qana qoımaıdy, árıne renjitedi. Adamdarmen sóıleskisi kelmeıdi. Sóılese ótirik, betińe kúlip sóılep, ýáde bere salyp, shyǵaryp salady da, umytyp ketedi. «Jaman atqa jal bitse, janyna torsyq baılatpas, jaman adamǵa mal bitse, janyna qońsy qondyrmas», degen ultymyzdyń ǵıbratty maqaly ózine ózi máz bolǵan, ózinen basqa adamdardyń pikiri, kózqarasymen sanaspaıtyn menmenshil, pań, tákappar mansapqorlar týraly aıtylǵan. Ondaıdyń barlyǵy árıne bilimsizdikten, ómirdiń, qoǵam tirshiliginiń qyr-syryn túsine almaǵandyqtan, memlekettik qyzmettiń, laýazymnyń qadir-qasıetin, jaýapkershiligin tek óziniń mansap dárejesinen, óz múddesi turǵysynan qabyldap, qaraýynan. Keıde oı toqtatyp, saraptasańyz Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» romanyndaǵy bolys, taǵy basqa atqaminerler men jaı halyq arasyndaǵy qatynas eki ǵasyr shamasynda túbegeıli ózgere almaǵanyna tańǵalyp, qynjylǵannan basqa shara joq.
Jigerli, aqjúrek jastyqqa ne jetsin. Memlekettik qyzmetterde neǵurlym jas, bilimdi, taza ónegeli, adal adamdar qyzmet istese deımiz. Biraq olar birden ortalyqta emes, el ishinde, aýdan, qala, oblys deńgeılerinde qyzmet istep, belgili ómir mektepterinen ótip, tájirıbe jınaqtasa, elge shyn janashyr bola alsa jalpy jaǵdaı da kóp jaqsarar edi.
Halyqqa arnalǵan Prezıdent Joldaýynyń tapsyrmasy da, maqsaty da joǵaryda aıtylǵan kóleńkeli keleńsizdikterden qoǵamymyzdy aryltý bolar.
Qýanysh SULTANOV,
Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen qaıratkeri