Daǵdarys jaılaǵan Ulybrıtanııa

«Premer-mınıstr Borıs Djon­son jaqtastarymen birge eldegi kedeılik deńgeıiniń ósýine COVID-19 pandemııasy men Ýkraı­nadaǵy soǵysty kináli dep esepteıdi. О́ıtkeni ekeýi de ınflıasııanyń ósýine sebepshi boldy. Alaıda eldegi daǵdarys birte-birte sońǵy on jylda bastalyp, qazirde shyrqaý shegine jetti», deıdi sarapshylar.

Ulybrıtanııa mundaı jaǵdaıǵa qalaı keldi? Leıborısterdiń bı­lik qurǵan kezinde 1997-2010 jyl­dar aralyǵynda «járdemaqy alaıaq­tyǵyn» aýyzdyqtaýǵa jáne brı­tandyq ál-aýqat júıesin qatań­datýǵa erekshe kóńil bólindi. Bi­raq Bler men Braýn úkimetteri sa­lyq jeńildikteri esebinen balalar arasyndaǵy kedeılik deńgeıin kem degende 1 mıllıonǵa azaıtýǵa ýáde berdi. Ýádesin oryndady da. Al Devıd Kemeron, Nık Klegg jáne Djordj Osbornnyń úkimeti múldem basqasha boldy. Áleýmettik jeńildik, kedeılik, jumys týraly aıtqan jetekshi saıasatkerlerdiń úni burynǵydan da zor bolyp, eldiń «ál-aýqatyn» túbegeıli ózgertýge jol ashty.

Joǵaryda aıtqan «járdemaqy alaıaqtyǵyn» eldiń burynǵy pre­mer-mınıstri Devıd Kemeron «Ádilet tek úkimettiń kómekterin kim alatyny turǵysynda ǵana emes, teńdeýdiń basqa bóligi salyq arqy­ly olarǵa kómek berýshilerde jatyr. Máselen, kórshi otbasy jumys istemeı-aq járdemaqyǵa kún kórsin dep, kún saıyn aıanbaı jumys isteıtin adamnan kóbirek aqsha alady – bul ádildik pe? Eger siz jumys isteı alatyn jaǵdaıda bolsańyz, biraq jumys isteýden bas tartsańyz, biz sizge ózgelerdiń ter tógip tapqan eńbegimen ómir súrýge jol bermeımiz» dep túsindirip, 2010 jyldyń qazan aıynda premer-mınıstr bolǵannan keıin bes aı ótken soń osylaı dep málimdegen bolatyn. Osylaısha, bılik únemdeýge kóshti. «2010-2021 jyldar aralyǵynda járdemaqyǵa jumsalatyn shyǵyndardan shamamen 37 mıllıard fýnt sterlıngke qysqartyldy» deıdi sarapshylar. Osy jerde sarapshylar bıliktiń bul saıasatyn qoldaǵandaı boldy. Bulaı deıtinimiz, jumysqa jaramdy Brıtanııanyń turǵyndary arasynan jalaqyny mise tutpaı járdemaqy alý áldeqaıda tıimdi dep Úkimetten aqsha alyp kelgender tabyldy. Al bılik ony bile tura zańmen bekitilgen qaǵıdaǵa qarsy shyǵa almaı, aı saıyn jumyssyzdyqqa baılanysty járdemaqy tóleýge májbúr boldy. Bılikke Kemeron kelip «ózgerister» ornatty. So­dan beri sarapshylar eldegi áleýmettik jaǵdaıdy jiti baqylap keldi. «Aqyrynda, úkimet ózderi qoldan jasaǵan qysymnan jeńilip, muqtaj adamdarǵa aýqymdy kómek paketin jarııalady. Biraq bul is-sharalar ýaqytsha qolǵa alyndy. Jumyspen qamtý ortalyǵynyń má­li­meti boıynsha, 40 myńǵa jýyq adam­nyń járdemaqysy qıylǵan nemese qysqartylǵan.

2013 jyly járdemaqy kóle­mi jylyna 26 000 fýnt bolyp belgi­lendi. Jalǵyzbasty turǵyndar úshin bul aptasyna 350 fýnt ster­lıngti qurady. Úsh jyldan keıin bul qarjy Londondaǵy otbasylar úshin jylyna 23 000 fýnt ster­lıngke jáne jalǵyzbastylar úshin 15 410 fýnt sterlıngke deıin qysqartyldy. Eldiń basqa bólik­terinde bul kórsetkishter £20,000 jáne £13,400 boldy. Dýnkan Smıt, bul ózgeristerdi «jumystaǵy eńbek adamyna qaraǵanda járdemaqy alatyn adamnyń kóbirek jalaqy alýy ádiletsiz», degen ıdeıamen baı­lanystyrdy. Munyń keri saldaryn ásirese balalary bar otbasy­lar kórdi. Ulybrıtanııadaǵy múmkindigi shekteýli otbasynyń 85%-ynyń balalary bar, al barlyq múmkindigi shekteýli shańyraqtyń 65%-y jalǵyzbasty ata-analar – naǵyz járdemaqyǵa muqtaj adamdar.

«Jalpy alǵanda bıliktegiler ekonomıkanyń qanaýshy salalaryna aralasqysy kelmeıdi, sondyqtan daǵdarys jalǵasýda», deıdi sarapshylar.

Ámbebap nesıeniń saldary

Ulybrıtanııanyń járdemaqy júıesine birqatar ózgeris 2012 jy­ly Áleýmettik qamsyzdandyrýdy reformalaý týraly zańmen engizil­di. Úkimet eńbek jasyndaǵy turǵyn­darǵa ádettegideı apta saıyn emes aı saıynǵy bir rettik tólemge qu­rylǵan ámbebap nesıeni engizdi. Bul nesıe 6 járdemaqynyń ornyn basty. «HHI ǵasyrda órkenıetke jetýdiń ýaqyty keldi. Bizge keıinge emes, alǵa jyljyp, jetistikterge jeteleıtin júıe qajet», dedi Eń­bek jáne zeınetaqy mınıstri Iаn Dýnkan Smıt. Al apta saıyn jár­demaqy alyp úırenip qalǵan halyqqa aıyna bir ret aqshalaı kómek alý qıyndyq týǵyzdy. Máse­len, balalarǵa beriletin járdemaqy úı sharýashylyǵyna tólenetin biryń­ǵaı tólemge qosylyp, otba­sylyq bıýdjettiń qomaqty bóligi er adamdardyń moınyna ilindi. «Bul otbasylyq zorlyq-zombylyq jaǵdaılaryna alyp keldi. Sonymen qatar balalar járdemaqysy 10 jyl ishinde tórtten bir bóligin jo­ǵaltty», deıdi Balalar kedeı­li­gimen kúres jónindegi toptyń (CPAG) atqarýshy dırektory Elıson Gar­nhem. Sondaı-aq ámbebap nesıege ótinish berý jáne ony alý arasyndaǵy bes apta nemese odan da kóp keshiktirýge baılanysty kúrdeli máseleler týyndady. «Bul adamdardy qaryzǵa batyrdy», dep qosty ol. Al osy kezde Trussell Trust qaıyrymdylyq óndiris banki 2017 jyly ámbebap nesıe alýshylardyń sany 30 paıyzǵa óskenin aıtty. Mundaı áleýmettik reforma ásirese múmkindigi shekteýli jandarǵa aıtarlyqtaı áser etti. «Ulybrıtanııadaǵy 13 mıllıon múgedektiń 30 paıyzy, ıaǵnı 3,8 mıllıon eresek pen 300 myń ba­la kedeılikte ómir súrip jatyr» deıdi Ulttyq statıstıka agent­tigine silteme jasaǵan sarapshylar. Ámbebap nesıeni engizý aıasynda úkimet múgedektik boıynsha qosymsha tólemdi alyp tastaǵan, atap aıtsaq múgedek adamdar nemese olardyń qamqorshysy aptasyna shamamen 58 fýnt sterlıngten aıyryldy. Buryn Vestmınster men Ýaıtholldan memleketke bóli­netin qarjy mólsheri birneshe ese qysqartylǵandyqtan, kóptegen jergilikti bılik múgedekterge áleý­mettik kómek kórsetý úshin tólemder engizdi nemese kóbeıtti. «Olardyń barlyǵy adamdardan neǵurlym kóp aqsha alýdyń joldaryn qarastyra bastady. Bul kóptegen múgedekter áleýmettik kómek úshin áldeqaıda kóp aqsha tóleýge májbúr ekenin bildiredi. Al bul qadam olardyń kúnkóristerin odan ári nasharlatty. Múgedekterge qandaı da bir qosym­sha qarjy bólinse, bılik sony birden qaıtaryp alýǵa tyrys­ty», deıdi múgedekter quqyǵyn qorǵaýshy jáne «Múgedekterge qarsy soǵys» kitabynyń avtory Ellen Klıfford.

Turaqty jalaqynyń «turaqtylyǵy»

Statıstıkalyq málimetter kórsetkendeı 1992-2008 jyldary brıtandyqtardyń jalaqysy 36%-ǵa ósken. Al 2008-2024 jyldar aralyǵynda eldiń Bıýdjetti josparlaý basqarmasy jalaqy 2,4 paıyzǵa ǵana ósýde degen boljamdy málimdedi. «Memlekettik sektorda qyzmet isteıtin 5,7 mıl­lıon adam úshin jalaqynyń naryq­taǵy baǵaǵa sáıkes kelmeýi – sanaly túrde jasalǵan saıasat», deıdi esep-qısap sarapshylary. 2009 jyly leıborıster memlekettik sektordaǵy jalaqynyń ósýin 1%-ǵa deıin qysqartty, olardyń bul saıa­saty 2017 jylǵa deıin saqtalǵan. 2020 jyldyń qarashasynda bılik memlekettik qyzmetkerler úshin taǵy da ereje engizdi. Bul muǵalimder, polısııa, órt sóndirýshiler, jumyspen qamtý ortalyǵynyń qyzmetkerleri úshin qıynǵa soqty. Sońǵy derek­terdiń kórsetkishi boıynsha memle­kettik sektordaǵy ortasha jyldyq syıaqy 2022 jyldyń naýryz aıynda nebári 1,4%-dy (jeke sektorda ol 2,2%) quraǵan.

Demografııalyq shekteý

2017 jyly elde bala týý kórset­kishine eki balaǵa deıin shekteý en­gizildi, «egizder men úshemderge aıyp­pul salynbaıdy» degen shartpen balalarǵa salyq nesıeleri men ámbebap otbasylyq nesıe tólemderine qatań shekteý qoıyldy. Ony Eńbek jáne zeınetaqy mınıstri Dýnkan Smıt «ata-analarǵa bala­lardyń aqshaǵa turarlyq ekenin uǵyndyrý» úshin jasalǵan saıasat ekenin túsindirdi. Alaıda Nýffıld qory qarjylandyrǵan zertteý kedeı otbasylardaǵy balalardyń sany ózgerissiz qalǵanyn aıtady, ádette mundaı otbasylarda 3 nemese odan da kóp bala týylady. «Degenmen eki balaǵa shekteý qoıý balalar kedeıliginiń eń úlken draıverine aınaldy, bul úsh balasy bar otbasylardy aıyna 250 fýnt sterlıng nemese jylyna 3000 fýnt sterlıngten aıyrdy», deıdi sarapshylar.

Qorytyndylaı kele, «On jyldaı ýaqyt boıy úkimet adamdardy járdemaqylardyń qysqartýymen qorqytyp, kez kelgen jumysty isteýge ıtermeledi, adamdar jalaqy mólsherine de qaramastan eki qolǵa tıgen bir kúrekten aırylyp qalmaý úshin barlyq eńbek shartyna kelisim berdi. Munyń bári adamdardy tómen jalaqy alatyn jumysqa tartý­dyń bir joly edi», deıdi CPAG qyz­metkeri, sarapshy Garnhem.