«Aıqap» jýrnalynyń shyǵý tarıhy áriden bastalady.1910 jyly patsha ókimeti M.Seralınniń jýrnal shyǵarý týraly ótinishine qol qoıyp, shyǵarýǵa ruqsat berdi. 1911 jyly qańtar aıynda Troısk qalasynda qazaq tarıhyndaǵy alǵashqy jýrnal – «Aıqap» jaryqqa shyqty.
Qostanaılyq jýrnalıst S.Ýjgın M.Seralınniń qoǵamdyq-saıası ómirbaıany týraly baıandaı kelip, eń basynda demokratııalyq baǵyttaǵy orys jáne qazaq tilderinde jaryq kóretin basylym shyǵarý oıda bolǵanyn aıtady. M.Seralın onyń qazaq bólimine, al jýrnalıst Ilmınskıı orys bólimine redaktorlyq etý uıǵarylady. Ilmınskıı qazaq baılary S.Imanshalov, K.Aldııarov jáne Qylyshbaevpen gazetke materıaldyq qoldaý jasaý jóninde kelissóz júrgize bastaıdy. Muny estigen M. Seralın atalǵan baılar qarjylandyratyn basylymda jumys istemeıtinin, onyń ústine olardyń tapsyrystaryn oryndamaıtynyn aıtqan. Sóıtip, alǵashqyda eki tilde jaryq kórýge tıisti gazet shyǵarý jospary aıaqsyz qalady. Al M.Seralın «Aıqap» jýrnalyn shyǵarýǵa qam jasaıdy.
Jýrnaldyń jaryq kórýi úlken serpilis týǵyzdy. О́ıtkeni qazaq qoǵamynda buryn-sońdy mundaı ıdeıa júzege aspaǵan edi. «Orenbýrgskıı kraı» gazetinde osyǵan oraı «Musylman baspasózi» degen maqala jaryq kórip, onda «…Kırgızskıı dvýhnedelnyı obshestvenno-polıtıcheskıı jýrnal «Aıkap» predstavlıaet v vyssheı stepenı samobytnoe po harakterý ı po tıpý ızdanıe. Redaktorom nazvannogo jýrnala ıavlıaetsıa korennoı stepnıak – kırgız M.Seralın… Pıat dneı v nedelıý on provodıt ý sebıa za rabotoı v aýle, a na shestoı prıezjaet v gorod dlıa redaksıonnoı raboty. Znaıa ego za cheloveka melkogo dostatka, prosto ýdıvlıaeshsıa, kak eto mojno osýshestvıt solıdnyı (do 4/5 lıstov) dvýhnedelnık, ımeıýshıı nebolshoı tıraj v 900-1200 ekzemplıarov. No eto sekret ne tolko dlıa teh, kto ne postıg taıny togo dýhovnogo rodstva, kotoroe ýstanovılos sredı kırgızskoı ıntellıgensıı, jýrnalom ı kırgızskoı massy…» – dep jazdy.
«Aıqap» patsha ókimetiniń baqylaýshy organdarynyń nazarynda boldy, sondyqtan da senzorlar ımperııanyń bir shetindegi mekende shyǵyp jatqan baspasóz organdarynan ulyderjavalyq «patrıotızmdi» jáne patshanyń ishki jáne syrtqy saıasatyn tolyq qoldaýdy talap etti. Jandarm senzory polkovnık Kýchın osy oraıda aıryqsha belsendi boldy, «Aıqapty» baqylap otyrý da soǵan tapsyrylǵan bolatyn. S.Ýjgınniń aıtýyna qaraǵanda, ol jer bólýshilerdiń /zemlemer/ shekten shyqqan áreketteri týraly synı materıaldardy qyrqyp tastap otyrǵan.
Qazaq tilindegi alǵashqy gazetterdiń barlyǵy derlik sol tustaǵy «Týrkestanskıe vedomostı» jáne «Akmolınskıe oblastnye vedomostı» gazetteriniń qosymshasy retinde ǵana basylǵan bolsa, Ahmet Baıtursynuly sekildi ult zııalylarynyń alǵashqy maqalalary progressıvti baǵytta shyǵa bastaǵan «Aıqap» jýrnalynda jaryq kórý múmkindigine ıe boldy. Oǵan M.Seralınniń ıgi áseri bolǵany daýsyz.
1915 jyldyń ekinshi jartysynan bastap «Aıqap» shyǵýyn toqtatty. Jýrnaldyń jabylý sebebin ǵalym H.Bekhojın onyń betinde bolshevık F.Syromolotovtyń Birinshi dúnıejúzilik soǵysty kinálaǵan maqalasy sebep boldy dep túsindiredi. Bul úkimet tarapynan ashý-yza týǵyzsa, M.Seralınniń ózi de Sibirge aıdalyp kete jazdap, aman qalǵan.
Muhametjan Seralın jýrnaldyń redaktory ǵana emes, onyń alǵashqy uıymdastyrýshysy, dem berýshisi, ıdeıalyq jetekshisi boldy.
Qazaq ádebıeti tarıhyn zertteýge baǵa jetpes úles qosqan kórnekti ǵalym Beısenbaı Kenjebaev qazaq basylymdary arasynda «Aıqap» jýrnalyna aıryqsha toqtalyp, Muhametjan Seralın, Spandııar Kóbeev, Sultanmahmut Toraıǵyrov, Sábıt Dónentaev sekildi aqyn-jazýshylar osy jýrnal arqyly qalamger bolyp qalyptasty degen pikir aıtady. Ǵalym «Qazaq ádebıeti tarıhynyń máseleleri» dep atalatyn kitabynda «Aıqap» jýrnalynyń alǵashqy shyǵarýshysy Muhametjan Seralınniń ornyn erekshe baǵalaıdy. «Jýrnal shyǵarýdaǵy maqsatymyz tek qana jurttyń kózi, qulaǵy bolmaq edi», degen Seralın sózin keıin Ahmet Baıtursynuly ilip alyp ketkeni belgili.
Jýrnaldyń tyrnaqaldy sanyna basqarýshy, bastyrýshy dep qolyn qoıǵan M.Seralınniń: «Jýrnalǵa «Aıqap» dep esim berdik. Bul sózge túsingen de bolar, túsinbegen de tabylar. «Bizdiń qazaqtyń «Áı, qap!» demeıtuǵyn qaı ici bar?! «Qap» degizgen qapııada ótken isterimiz kóp bolǵan soń jýrnalymyz da ókinishimizge laıyq «Aıqap» boldy», degen betashar sózi «Oıan, Qazaq!» degen urannyń bastamasy bolǵany daýsyz. «Áı, qap!» dep san soqqan «Aıqap» – osy ýaqytqa deıin qazaqtarǵa úlgi-ónege.
Qazaq jumysshylarynyń jaǵdaıy týraly jýrnalda jazyp turý máselesi keıbir orys ádebıetshileri jáne jýrnaldy shyǵarýǵa atsalysqan S.Toraıǵyrov sekildi qazaqtyń aǵartýshy demokrattary men M.Seralın arasynda qarama-qaıshylyq ta týǵyzdy.
M. Seralın báribir óz pozısııasynda qaldy, «Step» gazetinde jumys jasaǵan bolshevık Svıllıngke: «Konechno, ı Syromolotov, ı Toraıgyrov pravy, no ıa slab v revolıýsıonnoı teorıı, trýdno mne obıat svoım ýmom tonkostı polıtıkı. Iа je ne stavıl pered soboı zadachý sdelat jýrnal revolıýsıonnoı trıbýnoı, tolko nýtrom chývstvýıý, chto v tepereshnee vremıa nado polzovatsıa legalnymı sredstvamı, ne rıskýıa zakrytıem jýrnala», – dep jazdy.
«Aıqap» jergilikti orys revolıýsıonerleriniń yqpalynda boldy, Rossııadaǵy ózgerister týraly jazdy, eń aldymen orys jumysshy tabynyń sózin sóıledi, jýrnalda Seralınniń óziniń de ıdeıalyq kózqarastary kórinis tapty.
M.Seralın 1924 jyly «Aıqap» jýrnalynyń tarıhyna arnalǵan maqalada: «Jýrnal eńbekshi taptyń, halyqtyń organy boldy. Sondyqtan da ol belgili bir taptyq, ekonomıkalyq jáne saıası baǵyt-baǵdar ustanǵan joq», dep jazdy. Qazaq sharýalary – aýyl kedeıleri sol kezde barlyq qazaq halqynyń 80-95%-yn quraıtyn, olardyń ıdeıalyq-saıası damýy XX ǵasyrdyń basynda da belsendiligi tómen áleýmettik sıpatta bolatyn.
«Aıqap» jýrnaly qazaq qoǵamynyń ózgeriske ushyraýyn oqý-aǵartý jáne órkenıetpen, otyryqshylyq mádenıetpen baılanystyrdy. Ádet pen sharıǵattyń eskirgen daǵdylary men zańdarynan bas tartýǵa shaqyrdy. Jýrnal halyqtyń artta qalýynyń negizgi sebepteri nadandyq, kóshpendi turmysqa baılanysty oqshaýlaný, qazaq dalasynda mádenıet oshaqtarynyń joqtyǵy dep túsindirdi. Jýrnalda áıel teńdigi máseleleri kóterildi.
«Aıqap» qazaq demokratııalyq ıntellıgensııasynyń ulttyq ıdeıalaryn nasıhattaı otyryp, túrli ıdeıalar men kózqarastaǵy avtorlarǵa oryn berdi, orys jáne qazaq halyqtarynyń tyǵyz baılanysyn jaqtady, demokratııalyq Rossııaǵa arqa súıedi. Munyń ózi ony sol kezeńdegi basqa basylymdardan erekshelendirip turatyn.
Jýrnaldy shyǵarýǵa daıyndyq kezeńinde onyń bastamashy tobyna M.Seralınniń ózinen basqa jergilikti muǵalimder Spandııar Kóbeev, Eralın, Beısenov kirdi. Jýrnaldy nasıhattaýshy úgitshiler aýadaı qajet bolatyn.
M.Seralın keıbir qazaq stýdentteri men oqytýshylarynyń da qyzmetin paıdalandy. Olar kúz jáne qys aılarynda qalalyq ýchılısheler men semınarlarda bilim alyp, al kóktem men jazda aýyldarǵa muǵalim bolyp baratyn. Olar jýrnaldy buqara arasyna taratýǵa jáne nasıhattaýǵa kóp úles qosty. Ásirese Qostanaı, Yrǵyz jáne Torǵaı ýezderinde belsendi áreket etti. Asylbek Táshbaevtyń jazǵanyna qaraǵanda, olardyń arasynda M.Seralınniń eń jaqyn serikteri, stýdentter S.Toraıǵyrov, Á.Ǵalymov, M.Kashımov, Z.Rasýlov bolǵan. Olardyń keıbireýleri keıin jýrnaldyń qyzmetkeri bolyp jumys istedi.
Jýrnal avtorlary men jaqtastary qatarynda jergilikti ıntellıgensııa ókilderi G.Musaǵalıev, S.Lapın, J.Tileýbergenov, M.Esengeldın, H.Muhamedjanov, A.Ǵalımov, A.Jantalın, S.Ǵabbasov, M. Joldybaev, M.Kashımov, D.Qashqynbaev, N.Manaev, M.Qaltaev, K.Kemeńgerov, Sh.Jıǵangerov, M.Kópeev jáne basqalary boldy.
Jýrnal tileýqorlarynyń arasynda qazaq qyz-kelinshekteri: M.Seıdalına, S.Tileýbaıqyzy, K.О́tegenova da boldy. «Aıqap» jýrnalyna olar ártúrli jolmen kelgen bolatyn. Olar jýrnal jumysyna belsene qatysty, áıel teńdigi máselelerin kóterdi.
Patsha ókimetiniń otarlaý saıasatyn synaı otyryp, M.Seralın ólkedegi jaǵymdy jańalyqtarǵa laıyqty baǵa berdi, keı kezderi tipti asyra baǵalap ta otyrdy. Onda orys-qazaq mektepteri men ýchılısheleriniń ashylýyna, oblystyq basqarmalardaǵy mektep ınspektorlarynyń qyzmetine baǵa berildi. Bul saladaǵy iri kemshilikter, Seralınniń oıynsha, osyndaı ıgilikterdi durys paıdalana almaı otyrǵan qazaqtardyń ózderine baılanysty.
«Biz saılaý bastamalarynyń jaqsylyǵyn durys túsine almadyq, saılaýǵa qatysý quqymyzdy durys paıdalanbaı, ýaqytty ózara kıkiljińder men daý-damaıǵa jumsadyq. Biz orys ókimetiniń jarlyǵymen biz úshin ashylǵan mektepterden ózimizge paıda keltire almaı otyrmyz», dep jazdy.
M.Seralın resmı baspasózde jaryq kórgen maqalalaryn keıde: «Bizdiń súıikti Otanymyz – Rossııa ımperııasynyń laıyqty azamaty bolaıyq», degen sózdermen aıaqtaıtyn. Munyń ózi patsha ókimeti senzýrasynyń kózin boıaý maqsatynda jasalǵan dep túsingen jón.
HH ǵasyrda qazaq dalasynda qoǵamdyq-saıası ómirde eki másele erekshe el nazarynda boldy. Ol jer máselesi jáne patshaǵa qarsylyq bolatyn. Kóshpeli qazaqtardan shuraıly ári qunarly jerler qazynaǵa tartyp alyndy. Aýyl turǵyndarynyń kópshiligi jaqsy jaıylymnan aıyrylyp, qunary az jerlerge kóshirildi. Orystyń ozyq oıly ulttyq ıntellıgensııasy da bul máseleni shuǵyl sheshý qajet degen pikirde boldy.
Orys kapıtalızminiń órkendeýi qazaqtarǵa da birte-birte áser ete bastady. Sharýalardy jappaı Qazaqstanǵa, Sibirge jáne basqa aýdandarǵa qonystandyrý saıasatyn M.Seralın májbúrlik jaǵdaı dep túsinip, oǵan orys sosıal-demokrattary pozısııasynan qarady. «Qoıan jyly qazaqtarǵa kelgen jut ishkeri Rossııaǵa da keldi. Olar da juttyń zardabyn kópten beri tartyp keledi. Mundaı qıyn jaǵdaıdan shyǵýdyń eki-aq joly bar. Onyń biri – jeri shuraıly jerlerge turǵyndardyń bir bóligin kóshirý, ekinshi jol – alqapty eskishe óńdeýden bas tartyp, nemister men fransýzdar sekildi jerdi jańasha óńdeýge kóshý», dedi. Sheneýnikter bolsa alǵashqy joldy tańdady, sóıtip mujyqtardy qazaq dalasyna jappaı kóshire bastady.
M.Seralın ulttyq shetkeri aımaqtarǵa patsha ókimetiniń kózqarastary men ustanǵan saıasaty týraly maqalalarynda óz oıyn únemi ashyq bildirip otyrdy, olardyń barlyǵy da senzýra súzgisinen ótkizilip turǵan «Aıqap» jýrnalynda jarııalandy, sondyqtan onyń syny óte batyl boldy dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Seralın jýrnaldy saqtap qalý úshin aýyldaǵy tap tartysy, jer máselesine kózqaras týraly oılaryn kóbinese ashyq aıta almady.1905-1915 jyldar aralyǵynda jazǵan óleńderinde M.Seralın osy máselelerdi aınalyp ótpeıdi. Jyr tilimen óz oıyn bildiredi.
M.Seralın orys tilin jaqsy meńgerýge shaqyrdy. Ybyraı Altynsarınniń qazaq dalasyna sepken bilim uryǵy ol qaıtys bolǵannan keıin laıyqty jalǵasyn taýyp, ónbeı jatyr dep qynjyldy. «1914 jyldyń 17 shildesinde altyn basty Y. Altynsarınniń qaıtys bolǵanyna 25 jyl toldy. Onyń qazaq halqyna jasaǵan qyzmeti orasan zor. Al ony eske alǵan qazaqtar boldy ma eken? Joq! Shamasy, mádenıetti halyqtar qataryna qosylý bizge áli alys bolýy kerek», dep jazdy. «Biz basqa halyqtardan artta qalmaýymyz kerek. Qazaq jastary professorlyq laýazym týraly da oılanýy kerek», – dedi. Seralınniń otyryqshylyqqa kóshý, kásip meńgerý, orys tilin ıgerý sekildi oılary kúni búgin de mańyzyn joıǵan joq.
Aqylbek ShAIаHMET,
jazýshy,
Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy QО́Ý professory
Qostanaı