Tutylyp turyp, qutylyp ketkeni qalaı?!

Osydan týra úsh jyl buryn, 2019 jyl­dyń 10 shildesinde gazetimizde «Mal urla­ǵan qylmystyq top sottaldy» atty maqala jarııalaǵan edik. Maqalada Batys Qazaqstan oblysynyń Qaratóbe aýdany turǵyndaryn birneshe jyl boıy qan qaqsatyp, mal urlyǵymen aınalysyp kelgen uıymdas­qan qylmystyq top týraly aıtylǵan. Bul ­baýkespeler 2015-2018 jyldar aralyǵyn­da ­40 úıden 26 jylqy, 118 sıyr urlaǵan eken. ­Bul – tek tergeýde anyqtalǵan jaıttar.

Máseleniń mán-jaıyn qysqasha aıtar bolsaq, Qaratóbe aýdany aýmaǵynda birneshe jyl áreket etip, urlaǵan maldyń etin Aqtóbe men Atyraý oblysyna asyryp otyrǵan uıymdasqan qylmystyq toptyń isi sot qujattarynda 24 epızodtan turdy. Mal ıelerine keltirilgen zalal mólsheri sol kezdegi baǵamen 27 mıllıon 295 myń teńge boldy. Qylmystyq top jetekshisi Eskendir Tólegenuly buǵan deıin de urlyǵy úshin sottalǵan eken. Top múshesi Sabyrjan Bısembaev tergeý oryndarymen kelisimge kelip, urlyqtyń búkil oqıǵasyn baıandap bergen. Toptyń taǵy bir múshesi Oralbek Dáýletııarov 7 jylǵa bas bostandyǵynan aıyryldy.

Osy isti qaraǵan Syrym aýdandyq soty top jetekshisi 1976 jyly týǵan Eskendir Tólegenulyna Qylmystyq kodekstiń 188-baby (Urlyq) 4-bóligi 1, 3-tarmaqtary (Qyl­­mystyq top qurý jáne asa iri mólsherde urlyq jasaý) jáne 262-baby (Uıymdas­qan top, qylmystyq uıym qurý jáne olar­ǵa basshylyq etý, sol sııaqty olarǵa qaty­sý) 1-bóligi (Uıymdasqan topty nemese qyl­mys­tyq uıymdy qurý, sol sııaqty oǵan nemese qylmystyq uıymnyń qurylymdyq bólimshesine basshylyq etý) boıynsha aıyp taǵyp, 8 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrý týraly úkim kesti.

Aıta keteıik, malyn aldyrǵan qara­tóbelikter birneshe jyl boıy Qara­tóbe aýdandyq polısııa bóliminiń, proký­ra­tý­­ranyń, tipti BAQ redaksııalarynyń ta­bal­dyryǵyn tozdyryp, júgensiz ketken urylardyń jazalanýyn talap etken edi. Qylmyskerlerdiń tutylmaýy, mal urly­ǵynyń tyıylmaýy «urylardy polısııa qyzmetkerleri qorǵaıdy eken» degen alyp-qashpa áńgime de týǵyzǵan. Másele ýshyǵyp, qoǵamdyq daýǵa ulasqan kezde BQO Polısııa departamentiniń ishki qaýipsizdik basqarmasy arnaıy tekserý júrgizip, Qaratóbe men Syrym aýdandyq polısııa bólimderinde qyzmet etken 23 (!) qyzmetkerdi ártúrli tár­tiptik jaýapkershilikke tartqan edi. Sonyń ishinde Qaratóbe aýdandyq polı­sııa bóliminiń basshysymen birge tórt qyz­metker qyzmetten qýyldy. Polısııanyń ishki qaýipsizdik qyzmeti anyqtaǵandaı, Qara­tóbeniń shendi polısııasynyń bireýi bir aıdyń ishinde ury Eskendirmen 360 ret telefon arqyly sóılesipti...

Tergeý málimetterine qaraǵanda, osy qylmystyq toptyń is-áreketin jasyrýǵa basqa da «kómekshi» az bolmaǵan. Top basshysy urlanǵan maldyń qujatyn «retteý» úshin Qarakól aýyldyq mal dárigeri Q.Qýanovtan óziniń 54 bas sıyrynan bólek taǵy da 40 sıyrdyń qujaty men syrǵasyn alyp, urlaǵan malyna álgi syrǵalardy taǵyp, jalǵan qujatpen qalaǵa emin-erkin aparyp satyp otyrǵan. 2015 jyly mamyr aıynda Toqseıit qystaǵy mańynan urlaǵan sıyrdyń etin aýdan ortalyǵy Qaratóbedegi «Mereı» dúkeninde ashyq­tan ashyq saýdaǵa salǵan. 2015 jyly maýsymda Ǵabıt Baınııazovtiń ­12 bas iri qarasyn bir kúnde joq qylǵan. Áb­den dánikken urylar sol jyly 28-30 qa­ra­sha kúnderi Qursaı qystaǵy mańynan 17 bas iri qarany aıdap ketken. Urlanǵan mal­dyń bári E.Tólegenulynyń Kishi Qoskól degen jerdegi jeke qorasyna qamalyp, sol jerde soıylatyn bolǵan. 2016 jyly qaratóbe­lik taǵy bir sharýa Nurbol Saqypádenov ­te 6 bas iri qarasynan aıyrylyp, 1 mln 200 myń teńgege shyǵynǵa batqan. 2016 jyly «Aıalanı» JQ jetekshisi Erbolat Sıtalıev – 18, Amangeldi Baımashev – 4, Janbolat Batyrov – 7, 2017 jyly Bısenǵalı Saǵyn­dyqov – 13, Aıman Ándırova 4-5 sıyrynan aıyrylǵan.

Sonymen ury Eskendir 8 jylǵa sottaldy dedik. Raqymshylyqqa jatpaı­tyn bappen túrmege qamaldy. Tergeý kezin­de onyń esirtkige salynǵany anyqtalyp, sot úkiminde «bas bostandyǵynan aıyrý mekemesinde nashaqorlyqtan májbúrli túrde emdeý mindettelsin» dep arnaıy min­detteldi. Aqadal malyn uryǵa aldyrǵan qaratóbelik 35 jábirlenýshi urydan bir tıyn óndirip ala almaı, sot pen prokýratýra­nyń tabaldyryǵyn tozdyryp júrgenine úsh jyldan asty. Kóńilge jalǵyz medet qyla­ry – urynyń temir torda otyrǵany edi. Ol da beker bolyp shyqty.

«Maýsym aıynyń 20-sy kúni Qaratóbe aýdanynyń Aqtaısaı aýylynda qaıtys bol­ǵan jigittiń sadaqasyna bardym. Sol jıyn­da ury Eskendirdi kórip, esimnen tanyp qala jazdadym! Budan buryn uzynqulaq­tan «Eskendir ótken jyly qonys kolonııa­ǵa shyǵypty. Aqtóbede júrgen kórinedi. Bireýler kósheden kóripti, bazardan kóripti» degen habardy estisem de, ósek-aıań bolar dep mán bermegenmin. О́ıtkeni onyń sottalǵan baby raqymshylyqqa jatpaıdy. Sonda qalaı? Uıymdasqan qylmystyq top quryp, iri mólsherde urlyq jasaǵan qylmysker qalaısha bostandyqta taırańdap júr?! О́z kózime ózim senerimdi de, senbesimdi de bilmedim. Esik aldynda, adamdardyń arasynda turǵanyn sol boıda uıaly telefonyma túsirip aldym. Ústinde toıda júrgendeı aq kóılek, qara shalbar. Aınalasyna shikire­ıip, «Maǵan ne isteısińder?» degendeı mensin­beı qaraıdy. Osydan úsh-aq jyl buryn 35 adamdy qan qaqsatyp, keıbiriniń jalǵyz ­sıy­ryn urlaǵan baýkespe sol jurttyń kózine qa­laı kórinedi?» deıdi qaratóbelik Erbolat Sıtálıev kúıinip. Eskendir Tólegen­­uly bastaǵan urylar Erbolattyń 38 bas iri qarasyn qoldy etken edi.

...О́zin tanyp, fotoǵa túsirip jatqanyn baıqap qalǵan Eskendir júzin kólegeılep, sadaqadan shyǵa qashypty. Astynda jol talǵamaıtyn «djıp» kórinedi. Erbolat Sıtálıev bolǵan oqıǵany sol boıda polı­sııaǵa habarlaǵan.

«Kóliktiń nómirin baıqap qalǵan edim, sol boıda Qaratóbeniń, Oraldyń polısııasyna habarladym. Polısııa jedel qımyldap, Batys Qazaqstan men Aqtóbe oblysy aýmaǵynda dabyl kóterip, jedel izdeý jarııalaǵan. Sóıtip, Aqtóbeniń Qobda aýylynyń irgesinen ustapty. Shamasy, bireýler «Seni polısııa izdep jatyr» dep habarlap úlgergen sııaqty. Kóligin tas­tap, uzyn joldyń boıynda basqa kólik toqtatpaqshy bolyp tur eken. Ustalyp, qamaýǵa alynǵany jóninde polısııadan maǵan habarlama keldi», deıdi Erbolat Sıtálıev.

Qazir bul oqıǵa Parlament depýtat­tarynyń da nazaryna ilikken. Jaqynda Májilis depýtattary Málik Qulshar men Aman­jan Jamalov Bas prokýror men Ishki ister mınıstrine hat joldady. Onda Qaratóbe aýdanynyń turǵyny E.Sıta­lıevten Parlament Májilisine aryz tús­kenin, onda «sottalýshy E.Tólegen­ulynyń qonys kolonııadan qalaı shyǵyp, kórshi oblys aýmaǵynda júrgenin jáne osyǵan kinálilerdi jazalaýdy suraǵanyn», sonymen qatar «urydan jábir kórgen 34 adamnyń moraldyq shyǵyndaryna qosa keltirilgen zalaldaryn zańdy jolmen májbúrlep óndirýdi talap etkeni» aıtylǵan. Depýtattar Bas prokýror men Ishki ister mınıstrinen osy iske baılanysty faktilerdi tekserip, tıisti shara qabyldaýdy suraǵan.

P.S. El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev óz sózinde «Jańa Qazaqstan – bul shyndyǵynda Ádiletti Qazaqstan» degen bolatyn. Endeshe, uıymdasqan urylar ádil jazasyn alyp, jábirlenýshi halyq shekken zalaldyń orny tezirek toltyrylýy kerek.

Batys Qazaqstan oblysy