1992 jyldyń 4 maýsymy – egemen elimizdiń tarıhynda taǵy bir biregeı oqıǵa tirkelgen kún. О́ıtkeni barshaǵa málim, dál osy ýaqytta Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik derbestiliginiń sımvoldary Tý, Eltańba, Ánuran syndy negizgi rámizder dúnıege kelgen-di. Araǵa ýaqyt salmaı, izinshe osy rámizderdiń ınstıtýsıonaldyq joǵary mártebesiniń kúshine resmı engendigin aıǵaqtaıtyn hám aıqyndaıtyn zańdar qabyldandy. Osy jyly kókseńgir aspan tústes Týymyz Nıý-Iork qalasyndaǵy (AQSh) BUU bas ǵımaratynyń aldynda tigilgen álem elderi týlarynyń qatarynan óziniń laıyqty ornyn aldy. Bul jaıt Qazaqstan Respýblıkasynyń halyqaralyq qatynastyń táýelsiz memleket retindegi sýbektiligin kúlli álem jurtshylyǵynyń moıyndaǵandyǵyn bildiredi.
1996 jyldyń 24 qańtaryndaǵy Memleket basshysynyń Konstıtýsııalyq kúshi bar «Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik rámizderi týraly» atty Jarlyǵynda osy rámizderdiń qoldanys tártibi naqtylandy. Sodan beri el táýelsizdiginiń tarıhı shejiresinde osynaý biregeı oqıǵa tirkelgen 1992 jyldyń 4 maýsymy memleketimizde jyl saıyn búkil el-jurt bolyp atap ótetin buqaralyq mereke kúnge aınaldy.
Táýelsizdiktiń atalmysh sımvol-atrıbýttaryn qabyldaý úrdisi el-jurttyń arasynda búkilhalyqtyq patrıottyq qozǵalys týǵyzǵandyǵyn aıqyn ańǵarýǵa bolady. Rasynda da osy sátte san jyldar boıy ańsaǵan azattyqqa qol jetkendigin sezingen halyqtyń rýhy erekshe boldy. Osynaý óreli istiń qaınaǵan ortasynda júrgen Erbol Shaımerdenulynyń sózimen aıtqanda, «táýelsiz Qazaqstan Respýblıkasynyń tuńǵysh rámizderin jasaý búkilhalyqtyq sıpat alyp, kóptiń isine aınalýy kezdeısoq emes. Halyq júregin jelpigen erkindik samaly ǵajaıyp shyǵarmashylyq belsendilik arnasyn ashyp jibergendeı boldy. Tanymal óner ıeleri ǵana emes, qolyna tuńǵysh ret qalam, qylqalam ustaǵan mektep oqýshysynan zeınetkerge deıingi myńdaǵan otandasymyz oıǵa oı qosyp, óz júrek dúrsilderin jetkizýge asyqty... Usynylǵan jobalar ár alýan bolǵanymen, baıqaýǵa qatysýshylardyń bárine ortaq nárse – el táýelsizdiginiń jarııalanýyna degen rızashylyq, óz taǵdyryn el taǵdyrymen birge sezingen joǵary otanshyldyq sezimder jáne jasandylyǵy joq, tek adamnyń óz rýhynyń oıanyp, jelpinýiniń nátıjesinde ǵana paıda bolatyn azamattyq, saıası belsendilik edi».
Memleket jáne qoǵam qaıratkeri degen ataqqa ábden laıyq Erekeńniń bul sózderi sol kezdegi qazaq qoǵamyndaǵy azattyqtyń rýhyna kenelgen áleýmettik-saıası ahýaldy dál sıpattaýymen daralanady. Erbol Shaımerdenulynyń ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldardyń basynda-aq kóptep jaryq kórgen eńbekterinen de, kúndelikti atqaryp júrgen san salaly qyzmettik hám qoǵamdyq-saıası isterinen de sol kezde azdyǵy aıqyn ańǵarylǵan ýaqyttyń tegeýrindi talaby turǵysynan, ásirese el táýelsizdiginiń negizgi atrıbýt-sımvoldary Týdy, Eltańbany, Ánurandy birinshi kezekte jasaqtaýdyń tarıhı mańyzyn aıryqsha sezingendigi kórinip turatyn.
Keńestik júıe tarıh sahnasynan múldem ketkennen keıin, Qazaqstan Respýblıkasy Parlamentiniń baspasóz hatshysy qyzmetine taǵaıyndalǵan Erekeń memlekettik rámizderdi daıyndaý jáne irikteý jónindegi respýblıkalyq komıssııanyń hatshysy mindetin de asqan abyroımen atqardy. Shyntýaıtynda, ol egemendikti endi ǵana enshilegen elimizdiń bas rámizderin daıyndaý syndy jaýapkershiligi asa joǵary is-sharanyń is júzindegi uıymdastyrýshysy boldy. Qazirge deıin laıyqty baǵamdala qoımaǵan Erekeńniń osynaý uıymdastyrýshylyq hám úılestirýshilik qaıratkerligi jóninde onyń sol kezdegi etene jaqyn rýhanı ustazy, týmysynan fılosof, uly jazýshy Ábish Kekilbaıulynyń tómendegi sózderi tolyq mándi málimet beretindeı: Joǵarǵy Keńestiń baspasóz hatshylyǵyn atqaryp júrgen «ol qoǵamdyq jumysty jan-tánimen berilip isteıtin. Baspasóz qyzmetiniń bitpeıtin de qoımaıtyn óz mindetteri az bolǵandaı, memlekettik rámizder komıssııasyna baılanysty sharýalardy da qosa atqardy. Jabyq báıge jarııalanyp, túsken materıaldardy kabınetine jınaqtap otyrdy. Bara qalsań, neshe qıly eltańbalar men memlekettik týlardan kóz tunady. Suraı qalsań, qaısysynyń qaı eldiki ekeni, kim degen sýretshi jasaǵan joba ekenin túp-tuqııanyna deıin táptishtep aıta jóneledi. Naǵyz geraldıka men sımvolıkany jatqyzyp órgizetin bilgir maman bolyp aldy. Bizdiń Qazaqstannyń sýretshileri de baryn salyp baqty. Eltańbanyń da, memlekettik týlardyń da áldeneshe eskızderi jasaldy. Irikteý komıssııasy da qatty jumys istedi. Qaıta-qaıta suryptaldy. Tipti báıge merzimi uzartylyp, jańa usynystar jınaldy. Bul jumysqa tek komıssııa ǵana emes, búkil qoǵam belsene aralasty. Túsken jobalardy birese ardagerlerge, birese ádebıet pen óner adamdaryna, birese baspasóz qyzmetkerlerine kórsetip, báriniń pikirlerin bilip, Erbol da murnynan shanshyldy. Biraq asa qyzyǵyp, shabyttanyp istedi».
Asa kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri hám ózi de táýelsiz qazaq memleketin qurýshylardyń aldyńǵy sapynda bolǵan uly sýretker-jazýshy Ábekeńniń osy joldardy da ádettegideı óziniń asqan bilgirligimen daralanatyn tól qısynyna salyp, erkin kósilip jazǵandyǵy menmundalap-aq tur. Uly adamnyń óziniń jas áriptesi ári shákirti Erekeńniń atalmysh uıymdastyrýshylyq qyzmeti jóninde osynaý tereń de dóp aıtylǵan baǵamynan asyryp ne aıtýǵa bolady! Demek Erbol Shaımerdenulynyń táýelsiz Qazaq eliniń memlekettik rámizderiniń tuńǵysh kórnekti (ári kúni búginge deıin birden-bir!) zertteýshisi retinde qalyptasýyna, eń aldymen, onyń joǵaryda aıtylǵan atalmysh sımvol-atrıbýttardy daıyndaýǵa baılanysty uıymdastyrýshylyq hám úılestirýshilik syndy san salaly qyzmeti sheshýshi ról atqarǵandyǵyn erekshe ekshep aıtqan jón.
О́z basym Erekeńmen sol kezderi aralas-quralas júrgen jandardyń biri retinde táýelsiz Qazaqstannyń memlekettik rámizderiniń tarıhyn zertteýdi 1992 jyldyń basynda-aq qolǵa aldy dep senimmen aıta alamyn. Sóıtip, metodologııalyq jaǵynan da, derektik negizi men negizdemesi turǵysynan da osynaý kúrdeli taqyrypty zertteýge úlken daıyndyqpen kelgen ol alǵashqy kitabyn 1993 jyly «Qazaq eliniń rámizderi» degen atpen jaryqqa shyǵardy. Ǵylymı ortanyń da, qalyń kópshiliktiń de kóńilinen shyqqan barlyǵy 80 betten turatyn osy týyndysynyń negizinde zertteýshi araǵa bes jyl salyp, ıaǵnı 1998 jyly «Eltaný álippesi: qazaq eliniń rámizderi» degen kezekti eńbegin baspadan shyǵardy. Osy rette erekshe ekshep aıtar jaıt – atalmysh ekinshi kitaby 160 betke deıin ulǵaıtylyp, joǵary jáne arnaıy orta oqý oryndaryna ǵana emes, mektep oqýshylaryna da arnalǵan oqý quraly retinde jazylǵandyǵy den qoıdyrady. Bul jaıtty atalmysh ulttyq rámizderdiń qalyptasý jáne qoldanysqa engizilý tarıhyn qalyń kópshilikke, sonyń ishinde, jastarǵa dáripteýdiń tanymdyq taǵylymynyń mańyzdy ekendigin Erekeńniń tereń túsingendigimen baılanystyrýǵa bolady.
Budan keıin de zertteýshi osy saladaǵy ǵylymı izdenisin áste toqtatqan emes. Munyń aıshyqty aıǵaǵy retinde keıingi jyldary Erbol Shaımerdenulynyń jaryq kórgen tómende keltirilgen tórt kólemdi kitabyn ataýǵa bolady: 1) «Eltanym: tarıhı-fılosofııalyq rámizbaıan (ǵylymı-tanymdyq basylym)» (Almaty: «Ekonomıka», 2005. 304 b.); 2) «Qazaqstan Respýblıkasynyń táýelsizdik rámizderi (qazaq, orys, aǵylshyn tilderinde)» (Almaty: «Almatykitap», 2008. 231 b.); 3) «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik rámizderi» (Almaty: «Jeti jarǵy», 2001. 248 b.); 4) «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik rámizderi (qazaq, orys, aǵylshyn tilderinde). Fotokitap» (Almaty: «Taý-Qaınar», 2005. 319 b.).
Al 2001-2008 jyldary jaryq kórgen (joǵaryda atalǵan) eńbekteriniń negizinde júıelenip, tıisti túrli tústi sýrettermen qamtamasyz etilgen nusqa 2014 jyly Erbol Shaımerdenulynyń «Qazaq ensıklopedııasy» baspasynan basylyp shyqqan shyǵarmalar jınaǵynyń sońǵy besinshi tomyn qurady.
Zertteýshiniń osy týyndylary táýelsiz Qazaqstannyń ulttyq rámizderi qorynyń qalyptasý tarıhy jóninde tolyqmándi túsinik alýǵa múmkindik beredi. Sonyń ishinde joǵaryda atalǵan memlekettik negizgi rámizdermen qatar, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń bılik atrıbýttary (baıraq, omyraý belgisi) jáne ulttyq valıýta, memlekettik nagradalar syndy ulttyq rámizder qorynyń taǵy basqa da quramdas elementteriniń tek-tamyry (genezısi), qazirgi qoldanystaǵy úlgilerge ulasý evolıýsııasy, sondaı-aq olardyń árqaısysynyń semantıkasy hám qoldanys tártibi jónindegi zertteýshiniń tıisti málimetterdi júıeli taldaýǵa negizdelgen tereń oı-tujyrymdary, sóz joq, atalmysh týyndylardyń tanymdyq taǵylymyn arttyra túsedi.
Ýaqyt ótse de, Erbol Shaımerdenulynyń egemen Qazaq eliniń rámizderi týraly on san ǵylymı jáne ǵylymı-kópshilik eńbekteriniń mańyzy arta túsetini sózsiz. Sebebi bul týyndylar atalmysh rámizderdiń qalyptasý jáne qoldanysqa engizilý úrdisin ózi tikeleı uıymdastyrǵan bas kýáger-tulǵanyń qolynan shyqty.
Nursan ÁLIMBAI,
Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen qaıratkeri