«Jasyl» ekonomıka: Jedel kóshpesek, joǵaltarymyz kóp

Qazir óz qyzmetinde ESG (envi­ron­mental – qorshaǵan orta, so­cial – áleýmettik jaýapker­shilik, governance – korpora­tıvtik basqarý) qaǵıdattaryn qoldanatyn uıymdardyń, kásip­oryndar men kompanııalardyń qatary kóbeıip keledi. Maqsat – ındýstrııanyń qorshaǵan ortaǵa teris áserin azaıtý jáne óndiristi «jasyl», ıaǵnı meılinshe qaýip­siz deńgeıge beıimdeý. Bir sóz­ben aıtqanda, adam men tabı­ǵat­qa jaýapkershilikpen, jana­shyr­lyqpen qaraý.

Sarapshylar aldaǵy ýaqyt­ta mun­daı qaǵıdany ustanbaı­tyn­darǵa naryqta oryn bolmaıtynyn da ashyq aıtyp júr. Jahandyq trendtiń jalyna jar­masqan Qazaqstan da otandyq eko­no­mıkanyń baǵytyn ózgertýdi bastady. Alda ınvestısııalar men jańa tehno­logııalardy tartý, qoldanystaǵy kásip­oryndardy jańǵyrtý, jańa óndiris­ter qurý, mamandar daıarlaý, zań­namany ózektendirý sekildi mańyz­dy mindetter tur.

Qazir ınvestorlar tańdaý jasaý­da ESG qaǵıdattaryn ustanatyn kompanııalarǵa basymdyq beredi. О́ıtkeni ESG standarttaryn saqtaý ekologııalyq, áleýmet­tik jáne korporatıvtik táýekel­derdiń áserin azaıtýǵa múmkindik beredi. Osylaısha, kompanııanyń qyzmetin jaqsartýǵa oń áser etedi. Ekologııaǵa, ornyqty damýǵa, balamaly energetıkaǵa jáne áleýmettik jobalarǵa ınvestısııa salý negizgi úrdisterdiń birine aınalyp keledi. FinReview.info deregine súıensek, ESG qaǵıdattaryn qol­daı­tyn jáne júzege asyratyn kompa­nııalardyń jahandyq aktıvteri qazir 120 trln dollardan asqan. Kórsetkish sońǵy on jylda 5 ese ósipti. Sondyqtan bul úrdiske atústi qaraıtyn kompanııalar qarjysyz qalýy yqtımal.

ESG qaǵıdattary birtindep Qazaqstan­nyń ekonomıkalyq saıasaty­nyń strategııalyq negizine aınalýda. Bizdiń el «jasyl» deńgeıge kóshý úshin uıymdyq-quqyqtyq negiz qurǵan Ortalyq Azııadaǵy alǵashqy memleket ekenin atap ótý kerek. Qazaqstanda buǵan qatysty birqatar zańnamalyq qujat, strategııa men baǵdar­lama qabyldanǵanyn bilemiz. Má­selen, 2021 jylǵy 1 shildeden bastap kúshi­ne engen jańa ekologııalyq kodekste «jasyl» qarjylandyrýdyń jáne onyń quramdas bólikteri – oblıgasııalardyń, kredıtterdiń jáne ózge de qarjy quraldarynyń sıpattamalary zańnamalyq deńgeıde aıqyn­daldy. Bul bastama naryqtyń ótim­diligin nyǵaıtty jáne elge ba­ǵyt­talǵan ınvestısııalar aǵynyna ser­pin berdi. Osylaısha, «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń bırjasynda (Astana International Exchange)  «Samuryq-Energo» AQ «ja­syl» oblıgasııalaryn sátti ornalastyrdy. Kompanııa jarııa jazylym arqyly 18,4 mlrd teńge tartty.

Túrli qujattardan, kelisimderden, deklarasııalardan, qarjy quraldary­nan basqa, ESG qaǵıdattary óndiriste de engizilýde. Mysaly, 2021 jyl­dyń sońynda Aıtqalı Jaqutov atyn­daǵy Almaty 2-shi jylý-elektr orta­lyǵyn jańǵyrtý bastaldy. Ortalyq­tyń jumysyn ekologııalyq taza gazǵa kóshirý josparlanýda. Gaz qondyr­ǵylaryn iske qosqannan keıin 2026 jylǵa qaraı stansadan bir jylda shyǵatyn zııandy zattardyń kólemi 50,4 myń tonnadan 6,7 myń tonnaǵa deıin azaıady. Osylaısha, eldiń iri megapolısindegi ekologııa jaqsarmaq. Bul «jasyl» deńgeıge kóshýdegi júıeli memlekettik sheshimderdiń biri.

Degenmen Qazaqstan ázirge ESG qaǵıdattaryn damytýdyń bastapqy ke­zeńinde tur. Sondyqtan elde aıtarlyq­taı ózgerister oryn alady. Ol qandaı ózgerister? Endi soǵan toqtalaıyq.

Birinshiden, jańartylatyn energııa kózderin paıdalanýdy kóbeıtý kerek. Qazaqstannyń elektr energetıka­lyq júıesi qazirgi ýaqytta shekti qýat­pen jumys istep tur. Onyń ústi­ne suranys ósip keledi ári energııa ón­dirýshi kompanııalardyń apattyq jaǵ­daı­da toqtap qalýynyń jıileýine baılanysty óndiristiń jetispeýshiligin bastan keshirip otyr. Byltyr óndiril­gen elektr energııasynyń kólemi 2020 jylmen salystyrǵanda 5,8 paıyzǵa ósti. Buǵan deıin ósim orta eseppen 2,9 paıyzdy quraǵan edi. Sońǵy on jylda joǵary ósý qarqyny 2017 jyly ǵana tirkelgen. 2015-2016 jyldardaǵy daǵdarystan keıin elektr energııasyn óndirý bir jyl ishinde 9,6 paıyzǵa ósti.

О́tken jyly tutyný 6 paıyzǵa óskendikten óndiris te ulǵaıdy. Ol naryq­qa krıptovalıýta maınerleri­niń kelýimen baılanysty. Sondaı-aq tutyný kóleminiń shamamen 40 paıy­zy elektr jelilerine ónerkásip­tik kásiporyndar nemese úı sharýashy­lyqtary retinde qosylǵan «sur» maınerlerdiń úlesine tıesili bolǵanyn da atap ótý kerek.

«Jasyl» tehnologııalardy engizý Qazaqstan ekonomıkasynyń energııa tıimdiliginiń 30-50 paıyzǵa ósýine, sondaı-aq sý tutynýdy 48 paıyzǵa qys­qartýǵa ákeledi dep kútilýde. Bu­dan basqa, «jasyl» modelge kóshý ishki jalpy ónimniń 3 paıyzǵa ósýin qam­tamasyz etýge, 500 myńnan astam jumys ornyn qurýǵa, ónerkásip pen kór­setiletin qyzmetterdiń jańa salalaryn qalyptastyrýǵa, halyq úshin ómir súrý sapasy standarttarynyń ósýin qam­tamasyz etýge múmkindik beredi.

Eger Qazaqstan «jasyl» ekono­mıkaǵa kóshýdi jedeldetpese, onda resýrstardy tıimsiz paıdalaný eko­nomıkalyq shyǵyndarǵa ushyratady. Uzaq merzimdi perspektıvada eldiń ýysynan sýsyp túser tabys 4-8 mlrd dol­lardy quramaq. Al 2030 jylǵa qaraı bul kórsetkish 18 mlrd dollarǵa jetýi múmkin.

Ekinshiden, kómirteksizdendirý prosesin jedeldetý mańyzdy. Álem elderi kómirtegi beıtaraptyǵyna qol jet­kizý, ıaǵnı parnıktik gazdar shy­ǵaryndylaryn qaıta óńdeý jáne kádege jaratý týraly josparlaryn jappaı jarııalap jatyr. Máselen, Eýropalyq odaq elderi 2050 jylǵa qaraı kómirtegi shyǵaryndylarynan arylýǵa nıetti. Ol úshin «transshekaralyq kó­mirtekti túzetý tetigin» engizýdi jos­parlap otyr. Bul degenimiz ımportqa salynatyn ekologııalyq salyq. Atalǵan norma Eýropaǵa óz ónimderin jet­kizetin Qazaqstanǵa áser etedi. Al­ǵash­qy úsh jylda Eýroodaqqa qara metal­lýrgııa, sement, elektr energııa­sy, tyńaıtqyshtar men alıýmınıı ónimderin ımporttaý rettelýi múmkin. Ýaqyt óte kele taýarlar tizbesi ke­ńeıtiletin bolady jáne Qazaqstan­nyń eýropalyq baǵyttaǵy negizgi eks­porttyq taýary – shıki munaıdy da qamtýy múmkin.

Túrli boljamdarǵa súıensek, Qazaqstan kómirtegi salyǵyn engizý kezinde jáne kómirqyshqyl gazy shyǵaryndylarynyń baǵasy tonnasyna 44 dollardy quraǵan jaǵdaıda jyldyq eksporttyń 207 mln dollaryn joǵaltýy múmkin. Al baǵa 88 dollardy qurasa, bul soma 352 mln dollarǵa jetpek. Sondyqtan ekonomıkasy shıkizat eksportyna negizdelgen Qazaqstanǵa qarjylyq shyǵyndardy azaıtý úshin qazirdiń ózinde munaı-gaz jáne taý-ken metallýrgııa salalaryn kómirteksizdendirý úshin tehnologııalar men tásilderdi paıdalanýdy jandandyrý mańyzdy.

Úshinshiden, óndiristik ınfra­qurylymdy jańartý kerek. «Jasyl» ekonomıkaǵa kóshýdi kózdep otyr­ǵan Qazaqstan úshin óndiristik ınfra­qurylymdy jańartý jáne da­mytý mańyzdy. Olaı bolmaǵan jaǵdaı­da, bizdiń el jaqyn bolashaqta ekolo­gııalyq problemamen betpe-bet keledi. Tıisinshe, básekege qabilettiliginen aıyrylady.

«Qazaqstannyń energııany kóp qa­jet etetin elder tizbesine enýi­men de jaǵdaı kúrdelene túsýde. Respýb­lı­kanyń ishki jalpy óniminiń energııa syıymdylyǵy Ekonomıkalyq yn­tymaqtastyq pen damý uıymy el­deriniń kórsetkishinen 3,2 ese, Ka­nadadan – 2 ese jáne Qytaıdan 1,5 ese artyq. Soǵan qaramastan, ázirge elde elektr energııasynyń tapshylyǵy aıtarlyqtaı sezilip otyrǵan joq jáne qazaqstandyq óndirýshiler energııa únemdeýge qaldyq qaǵıdaty bo­ıynsha qarap keledi. Alaıda energııa óndirýshi kompanııalardyń shekti qýattylyqpen jumys isteýine baılanysty energııa jetispeýshiligi baıqalýy ábden múmkin. Sondyqtan eldiń energetıkalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin ekonomıka sektorlarynyń energııa tıimdiligin arttyrýdy eskere otyryp, óndirýshi kásiporyndardyń ınfraqurylymyn jańartý mańyzdy», deıdi FinReview.info sarapshylary.

Tórtinshiden, ınvestısııany ulǵaıtý qajet. Tómen kómirtekti kún tártibine kóshý aıtarlyqtaı ınves­tısııany qajet etedi. Qazaqstanǵa shamamen 3-4 mlrd dollar qajet. Bul rette bizdiń elge sheteldik ınves­torlar praktıkalyq kómek kórsete alady. Kásiporyndarǵa qajetti ınvestısııany Eýrazııalyq damý banki, Qazaqstannyń damý banki, Eýropalyq qaıta qurý jáne damý banki, «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy, KazakhExport, Kazyna Capital Management sekildi elde jumys isteıtin qarjy ınstıtýttary arqyly tartýǵa bolady. Mysaly, «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy iske qosylǵan ýaqyttan beri 6 mlrd dollar ınvestısııa tartty. Onyń 4,3 mlrd dollary – tikeleı ınvestısııa, 1,7 mlrd dollary – portfeldik ınvestısııa. О́z kezeginde ınvestısııalar kásiporyndarǵa kapıtaldy «jasyl» kún tártibin iske asyrýǵa baǵyttap qana qoımaı, ınnovasııalyq ónimderdi tartýǵa, eksport geografııa­syn keńeıtýge, bıznes-prosesterdi jaqsartýǵa jáne shıkizatty satyp alýdyń jańa naryqtaryn anyqtaýǵa múmkindik beredi.