Úkimettiń esebi boıynsha 2023 jyly Qazaqstan birqatar ónimdermen birge qant óndirisi boıynsha da azyq-túlik qaýipsizdigine qol jetkizýi tıis edi. Búginde qanttyń 60 paıyzy syrttan ımporttalady. Alaıda Úkimettiń jýyrdaǵy keńeıtilgen otyrysynda Memleket basshysy atap ótkendeı, shynaıy kórinis múldem basqasha. Máselen, buryn iske qosylǵan jeti qant zaýytynyń tórteýi ǵana jumys istep tur. Onyń ústine júktemesi de 30 paıyzdan zorǵa asady.
«Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi 2026 jylǵa qaraı qant qyzylshasynyń úlesin 6 esege (7 paıyzdan 43 paıyzǵa deıin) arttyrýdy josparlap otyr. Alaıda sońǵy tórt jylda qant qyzylshasynyń aýdandary úshten birge azaıdy. Biz ımporttyq qantqa 90 paıyzǵa táýeldimiz. Bul jerde EAEO aıasyndaǵy sheshimderdi alǵa tartýǵa bolady. Biraq kez kelgen jaǵdaıda bul Úkimettiń kemshiligi bolyp qalmaq. Demek, memleket ustanymyn qorǵaı almady», degen Qasym-Jomart Toqaev jaǵdaıdy retteı almaǵan eki mınıstrliktiń basshysyna sógis jarııalady.
Prezıdent Úkimet shuǵyl túrde qant salasyn damytý jónindegi jeke salalyq jobany ázirleýi kerek ekenin jetkizdi. Ondaǵy maqsat – ımportqa táýeldilikti barynsha qysqartý, ózin-ózi qamtamasyz etýge birtindep kóshý.
«Bul salaǵa ishki jáne sheteldik ınvestorlardyń qyzyǵýshylyǵy aıtarlyqtaı joǵary. Sondyqtan durys tásilder qajet. Bul ishki saıası mańyzy bar úlken másele», dedi Memleket basshysy.
Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynan keıin Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń orynbasary Ábilhaıyr Tamabek Jambyl jáne Jetisý oblystaryna arnaıy baryp, jaǵdaımen tanysty. Vıse-mınıstr Kóksý qant zaýytynda jetisýlyq fermerlermen kezdesý ótkizdi. Ol bul óńirge eldegi qantqa qatysty qalyptasqan jaǵdaıdy talqylaý, ony turaqtandyrý úshin naqty qadamdar jasaý jáne qant salasyn damytý máselesin óndirýshilermen birlesip qarastyrý maqsatynda kelgenin atap ótti.
Sharýalar men zaýyt basshylyǵy vedomstvo ókilderimen saladaǵy qordalanǵan máselelerdi talqylap, óz usynystaryn aıtyp, suraqtaryn qoıdy. Atap aıtqanda, kezdesýge qatysýshylar zaýyttyń qant qyzylshasynyń satyp alý baǵasynyń tómen ekenin aıtty. Jyl saıyn jınalǵan ónim qant zaýyttaryna óńdeýge tapsyrylady. Zaýyttar tóleıtin baǵa qyzylsha ósirýshilerdiń jumsaıtyn shyǵyndaryna sáıkes kelmeıdi. 2021 jyly zaýyt pen memleket bir kılo qyzylsha úshin 20 teńge tólegen eken.
– Sharýalardy qoldaý maqsatynda bıyl memleket qant zaýyttarynyń satyp alý baǵasyn ulǵaıtty. Endi zaýyt 15 teńge, al memleket sýbsıdııa retinde 15 teńge tóleıtin bolady. Osylaısha, bir tonna qant qyzylshasy úshin sharýalar 30 myń teńge alady. Orta eseppen oblysta fermerler qant qyzylshasynan gektarynan 350-den 400 sentnerge deıin ónim jınaıdy. Bıylǵy jospar – 200 myń tonna, – dedi Á.Tamabek.
Sondaı-aq kezdesýge qatysqan óndirýshiler qyzylsha egetin aımaqty sýmen qamtamasyz etý, fermerler men qaıta óńdeý zaýyttaryn tehnıkalyq jabdyqtaý máselelerin talqylady. О́ńirdegi eń iri qant zaýyttarynyń biri «Kóksý qant zaýyty» JShS táýligine 2 myń tonnaǵa deıin qant qyzylshasyn óńdeıdi. Kúnine 200 tonnadan astam daıyn ónim alady. 2022 jyldyń basynan beri kásiporyn 29 myń tonna qant óndirdi. Zaýyt jylyna 250 myń tonna qant óndiredi. Sondaı-aq quraq qantynyń jyldyq qýaty 35 myń tonna shıkizatty quraıdy. Kóksý qant zaýyty 1932 jyly qurylǵan. 2015 jyly zaýyt jóndelip, iske qosyldy. Ony jóndeýge shamamen 4 mlrd teńge jumsaldy. 2017 jyly 1,5 mlrd teńgege zaýyt jańǵyrtylyp, ónimdiligi joǵary jańa jabdyqtar ornatyldy.
Vıse-mınıstr qatysýshylarǵa júıeli sıpattaǵy problemalar men usynystar úkimettik deńgeıde qaralatynyn aıtty. Sondaı-aq barlyq jınaqtalǵan problemalardy syndarly, ashyq dıalog pen ózara senim arnasynda ǵana sheshýge bolatynyn atap ótti.
Á.Tamabek munyń aldynda Jambyl oblysynyń Merki, Jambyl, Baızaq jáne Talas aýdandaryndaǵy sharýalarmen kezdesken edi. Kezdesýge qatysqandar agroónerkásip keshenin damytý máselelerin, kúzgi dala jumystarynyń barysyn talqylady. Sonymen qatar vıse-mınıstr qant qyzylshasyn ósirýmen aınalysatyn sharýalardyń máseleleri men usynystaryn tyńdady.
Aıta keteıik, Jambyl oblysy – Qazaqstandaǵy qant qyzylshasyn ósiretin negizgi óńirlerdiń biri. О́nimdi qaıta óńdeý boıynsha óndiristik qýattar da osy óńirge tıesili. Jambyl oblysy ákimdiginiń derekterine súıensek, 2022 jyly qant qyzylshasynyń egis alańy 6,1 myń gektardy, al 2021 jyly 5,6 myń gektardy qurady. Statıstıkalyq derekterge sáıkes, byltyr Jambyl oblysy boıynsha ónimdiligi gektaryna 310,9 sentnerden 160,3 myń tonna (2020 jylmen salystyrǵanda 26,8 myń tonnaǵa artyq) qant qyzylshasy óndirildi. Qant qyzylshasynyń kópjyldyq óndirisiniń ortasha kólemi shamamen 171 myń tonnany qurady (2017 jyly – 206,1 myń tonna, 2018 jyly – 192,9 myń tonna, 2019 jyly – 162,2 myń tonna, 2020 jyly – 133,5 myń tonna, 2021 jyly – 160,3 myń tonna).
Kezdesýde qant qyzylshasy alqaptary azaıýynyń negizgi sebepteri de ataldy. Birinshi sebep – óndiristiń joǵary shyǵyny jáne ekonomıkalyq tıimsizdigi (tómen rentabeldilik). Iаǵnı, qyzylsha ósirýge qyzyǵýshylyq tómen. 1 gektar qant qyzylshasyn sebýge jumsalatyn tikeleı shyǵyn orta eseppen 500 myń teńgeni quraıdy. Janar-jaǵar maı, pestısıdter, sýaratyn sý tarıfteri baǵasynyń aıtarlyqtaı ósýi jumsalatyn jumys kúshine qaramastan, qant qyzylshasyn ósirýmen aınalysatyn agrarshylardyń satyp alý baǵasy tómen bolǵan kezde rentabeldiligi tómendeıdi.
Ekinshi sebep – ylǵalmen qamtamasyz etý máseleleri. Respýblıkanyń ońtústik óńirlerinde aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn ylǵalmen qamtamasyz etý problemasy baıqalady. Sondaı-aq sharýalardy tehnıkalyq jabdyqtaý máselesi bar. О́tken ǵasyrdyń 30-jyldary salynǵan qant zaýyttary ábden tozǵan. Zaýyttardyń tehnologııalyq jabdyqtaryn jańǵyrtý úshin kóp ınvestısııa qajet.
– Fermerlerdiń problemalary men usynystaryn nazarǵa ala otyryp, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi qant salasyn jańǵyrtý josparyn pysyqtap jatyr. Josparda kelesi tarmaqtar qarastyrylǵan: jańa sýarmaly jerlerdi iske qosý esebinen qant qyzylshasynyń egis alańdaryn keńeıtý arqyly shıkizat bazasyn 60 myń gektarǵa deıin ulǵaıtý; qant salasyn memlekettik retteý jáne qoldaý sharalaryn kúsheıtý, qant qyzylshasyn qaıta óńdeý boıynsha qolda bar qýattardy tehnıkalyq jáne tehnologııalyq turǵydan qaıta jaraqtandyrý, qant zaýyttaryn salý jáne jańǵyrtý; sý únemdeý tehnologııalaryn engizý; tuqym sharýashylyǵyn damytý, – dedi Á.Tamabek.
Búginde memleket qant salasyn jandandyrýǵa qomaqty qarjy resýrstaryn salyp otyr. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń ókilderi atalǵan sharalardy iske asyrý básekege qabilettilik deńgeıin edáýir arttyrýǵa jáne otandyq qant óndirýshilerdiń óndiristik qýatyn arttyrýǵa múmkindik beredi dep paıymdaıdy.