О́mir degen – álippe, biz – tilazar oqýshymyz. Kóńil degen – kerýen, biz – tań alageýimde aq qanat bultqa armanyn asatqan aqtolqyn qustarmyz. Taǵdyr degen – jetiqaraqshy, biz – aldymyzdan aqtaban jol shyǵardaı asyǵa júgirgen adasqaq jolaýshymyz. Dúnıe tynys tapqan beıqam sátinde kómeıine buqtyryp kelgen qııalyna qımaı qarap turǵan kókjıekpiz. Qarashyǵyna uıa salǵan saǵynyshty kóz jasymen jýyp-shaıǵan aqsha bultpyz. Al siz kim bolasyz?
Qııalymyzda kólbeńdegen qımas kúnderge bir sátke oralaıyqshy. Janyńyz jalǵyzsyraǵanda án tyńdańyz, bul – naǵyz názik nostalgııa. Qozdaı bolyp júrseńiz án-jalyn, otqa oranasyz. Kóńilińiz kedeı bolsa, án-kenish, joqty tabasyz. Sosyn ony bárimen bóliskińiz keledi, tátti tústeı bireýge jorytqyńyz keledi. Ol úshin aldyǵa taýdaı qylyp úıip arman qoıasyz, nıet baılaısyz, maqsat túzesiz. Tamyzdyń mı qaınatar ystyǵynda túıilip baryp ashylǵan aq jaýyndaı sirkireısiz. Kóbelekteı qalyqtaısyz, kempirqosaqtaı boıanasyz. Jyldardyń yǵyna jyǵylmaısyz, bul joly ýaqyt sizge súıenedi. Mine, bul ánniń qasıeti, jo-joq qazaq sazynyń saıypqyrany Nurǵısa Tilendıevtiń qudireti. Ol – jeti notanyń jumbaǵyn sheshken, eki ishekke eldiń nazyn qondyrǵan taıaq ushyndaǵy talant.
Jaz ómirin, máz ómirin qysqartyp,
Bara jatyr,
bara jatyr qus qaıtyp.
Zymyraıdy meniń bala kezimdeı,
Bir jalt etip óte shyqqan sezimdeı.
Munda syrshyl aqyn Tumanbaı Moldaǵalıevtiń sartap saǵynyshy men meıirim-muńy bar. Aqyn qartaıǵanymen, óleń qartaımaıdy. Bul aksıoma ómirin ónerge arnaǵan árbir aqyl ıesine aıtylar «jubatý» shyǵar, áıtse de, Nurǵısa men Tumanbaı jazǵan shedevrlerden bizdiń qazaq óneri áli de qýat alyp turǵandaı. Qaıtyp bara jatqan qustar emes, ol bútin dáýir, jastyq shaq, móldir mahabbat, syralǵy sátter, áne, bári-bári qanatymen qol bulǵap barady. Keler kóktemde sol aıaýly mezetterdiń máńgilik saǵynyshtyń mekenine qaıtyp oralýy ekiudaı. Netken aýyr dıllema dersiz!?
Áne qarańyzshy, tamyz tabaldyryqtan attaǵaly tur, artynda qyrkúıek menmundalaıdy. Kúz – bul soqyr salǵan sýrettiń túsindeı tuńǵıyq mezgil. Áıtse de, Ábish Kekilbaev:
«Emes bul tabıǵattyń kári, shyda.
Qarańdy ózgert kúzdiń sarysyna.
Kúz túsi kóriner-di kórik bolyp,
Kúzshe ólsem, bererimdi berip bolyp», deıdi kúzden mııat izdep. Onda nege qustar bizdi tastap ketedi eken? Úzilgen japyraqtar, sarǵaıǵan álem, kómeski tartqan kúnniń nury, qazbaýyr bulttaryn súıretken alqarakók aspan, kúńirengen kesh, quddy qýanyshtyń spektakli aıaqtalǵandaı bárin qaldyryp, qanattylar basqa mekennen meıirim izdep jyraqqa ushyp ketedi. Biz sonda ózimizdi «Qustar qaıtyp barady» ánimen jubatamyz. Áli kúnge deıin...
Almaty. 1965 jyldyń kúzi. Uly sazger Nurǵısa Tilendıev – «Qazaqfılm» kınostýdııasynda mýzykalyq baǵdarlamalardyń bas redaktory. Kompozıtordy qaýyrt jumys qajytsa kerek, bárine qolyn bir siltep, úıine qaraı bet túzeıdi. Qabaǵy salyńqy. Dúnıe tunjyr tartqandaı. Bálkim, jumysta orynsyz jaǵdaı oryn aldy ma, álde shyǵarmashylyq áleminiń aýa raıy ádettegideı qubylyp tur ma eken, shańyraǵyna qaraı kóńilsiz jortady. Kúreń kúz, surǵylt tartqan keńistik. Dál Esenınniń óleńindegideı: «Qulap jatqan japyraq, jylap jatqan júregim».
Kompozıtor aqyryn 28-Panfılovshylar saıabaǵyna aıańdaı kelip, oryndyqqa jaıǵasady. Qalyń oı ústinde aınalasyna shola qaraıdy. Kenet kózine qalyqtap baryp aǵash basyna qonǵan tyrna túsedi. Dúnıeden bir ýaqyt tynyshtyq izdegen tyrnaǵa mańaıdaǵy ózge qustar tynyshtyq bermeıdi. Qarqyldap qasyna qonǵan qarǵalar shoqyp ótedi. Qustardyń bul qylyǵyn alystan tamashalaǵan Nuraǵań: «Adam men qustyń ómiri qandaı uqsas» degen oıǵa keledi. Kóp bógelmeı ary qaraı óz jolymen júredi.
Úıine kelgen boıda saıabaqtaǵy jaǵdaıdy jary Darıǵaǵa aıtady. «Jer betinde adam balasy bir-birine sustana qarap, qyzyl sózge jol berip, bir-birin kóre almaı, qýdalap jatady. Bul áreket qustardyń da ómirinde bar eken-aý. Tyrnany qarǵalar otyrǵyzbaı qoıdy. Men bolsam, kózime jas alyp, úıge qaraı bettedim», deıdi óner ıesi. Bul bir sáttik oqıǵa sazgerdiń júreginde tumshalanǵan kóp oıdyń birin bosatsa kerek. Artynan dúnıege «Qustar qaıtyp barady» ániniń áýeni keledi. О́mir ótpeli, adamnyń joly baǵdarly ekeni aıan. Qanatymen erkindikti baǵyndyrǵan qustarǵa da bul álem tarlyq etkeni me, sonda?!
Keıin ǵajaıyp aqyn Tumanbaı Moldaǵalıevti qonaqqa shaqyryp, ánniń shyǵýyna túrtki bolǵan oqıǵany asyqpaı baıandaıdy. Talǵampaz Tilendıev ánniń mátinine kelgende óte sarabdal edi. Sondyqtan bolar Tumaǵań ǵana janyn jaqyn túsinetin sekildi. Aqyn inisi aǵasyn muqııat tyńdap, ishteı qorytyp, júrek kózimen bir barlap qaraıdy. Sóıtip, kúz ben ómirdiń sıýjetin qalamyna qondyrady. Osylaısha, «Qustar qaıtyp barady» týyndysy eldiń nazaryna usynylady. Aqynnyń jyry ánsiz de tunǵan kirshiksiz poezııa ekenin aıta ketkenimiz jón shyǵar. Tumaǵańnyń taramys taǵdyrynan syr tartady.
Bul ánniń alǵashqy oryndaýshysy halyq ártisi Roza Jamanova bolǵan. Keıin sol kezde ónerge endi ǵana qadam basqan Baqyt Áshimova men Sholpan Toqsanova degen jas ánshiler qos daýysta shyrqady. Osy ánniń ǵajaıybynan bolar, oryndaǵan árbir jas ánshiniń esimi elge keńinen taraldy. Ánniń asqaqtyǵy sonsha, «Qustar áni», «Bara jatyr qus qaıtyp», «Qustar qaıtyp barady» sekildi túrli ataýmen shyrqaldy. Sazgerdiń júreginen shyqqan áýendi syryn buzbaı jetkizý úlken eńbekti talap etedi. Bul qatarda halyq ártisteri Ermek Serkebaev, Nurǵalı Núsipjanov, Maıgúl Qazturǵanova sııaqty án óneriniń maıtalmandary bar. Olar erekshe oryndap qana qoımaı, halyqtyń jadynda máńgi qaldy.
Jaryqtyq, Nurǵısa Tilendıev kózi tirisinde árbir shyǵarmashylyq keshiniń sońynda osy ándi oryndatady eken. Janyn jaryp shyqqan ánderdiń ishinde bul týyndynyń bási bıik bolypty. Tipti qaıtpas saparǵa attanar shaǵynda: «Meni «Qustar qaıtyp barady» ánimen shyǵaryp salyńdar» dep amanattap ketken eken. Iá, dál sol óleńdegideı ǵoı ómirdiń máni men dámi, tyńdańyzshy?!
Qustar, qustar syzyltyp án salady,
Sol ánimen terbetedi dalany.
Al adamdar kúlip bastap ómirin,
Keterinde jylaı da almaı qalady.