Súıinbaı men Arystanbektiń aıtysy nege «Qataǵanǵa» telindi?

Eski nusqa bizge qalaı jetti?

Atam Áýitálip Nurbekuly Qojaǵul nemeresi eki myńynshy jyldardyń basynda Almaty qalasynda júz jasap dúnıeden ozdy. Bıyl dúnıe esigin ashqanyna týra 120 jyl. Atamyz sanaly ǵumyrynda Jetisý aqyndarynyń kóne jyrlaryn qaǵazǵa túsirip, ony birneshe dápterge kóshirip jazyp, sóz qadirin túsinedi-aý degen zamandastaryna taratyp otyrýdy ermek etti. Ile qazaq avtonomııaly oblysynda bir aýdannyń soty bolǵan, keıinnen alpysynshy jyldary elge kelip qoı baqqan shejire qarııa bul aıtys nusqasyn osydan otyz jyl buryn, 1992 jyldyń 21 qarashasynda Arysbek Álqojauly Turlyqoja nemeresiniń (Turlyqoja Janserkeuly 1916 jylǵy Qarqara kóterilisiniń qaharmany) dápterinen kóshirgenin aıtady. Arysbek Álqojauly atalǵan aıtysty 1978 jyly Muqametjan Jylqybaıuly degen azamattan jazyp alypty. Muqametjan Jylqybaıuly­na bul aıtys kimnen jetkeni bizge málimsiz. Ahmet Baıtursynuly negizin salǵan kó­ne arab árpinde qaǵazǵa túsken aıtys úlgi­sin osydan birneshe jyl buryn kırıll árpine osy joldyń avtory kóshirip shyqqan edi. Biraq tikeleı ádebıettaný ǵylymynda júr­megendikten, sońǵy jyldary jýrnalıs­tıka salasynan da alystap ketkendikten, atalǵan aıtys týraly tyń derekke toly bul maqalany jazý, aıtystyń tolyq nusqasyn el ıgiligine usyný isi keıinge ysyrylyp qala berdi. Qosh!

Alybaıdyń asy men Álibektiń jorǵasy týraly álqıssa...

Osydan týra 170 jyl buryn, 1852 jyly Qyrǵyzdyń Buǵy rýynyń Saıat atasynan taraıtyn Alybaı degen baıdyń asy (elge belgili aıtys nusqasynda bul asty Orman han sheshesine arnap bergeni málim) Qaraqol degen jerde ııýn (maý­sym) aıynyń jıyrmalarynda ótetin bolyp, qyrǵyz jaǵy Tezek tóre bastaǵan qazaq ataqtylaryna saýyn aıtady. Jurt bastyǵy Tezek tóre Súıinbaı aqynǵa on besinshi ııýnge deıin «tez jetsin» dep hat jiberedi. Súıinbaıdyń jasy ol tusta otyz bester shamasynda (elge málim nusqadaǵy sekildi jıyrmadan asqan kezi emes). Súıinbaı aqyn ýádeli ýaqytta jete almaı, úsh kún keshigip tóreniń aýylyna kelse, tóre bastaǵan qazaqtar jaǵy qyrǵyz asyp ketipti. Súıekeń shaban kóksholaq atyn qamshylap, atyn boldyrtyp, asqa da keshigip keledi.

Kóz ushynda esepsiz jıylǵan qalyń jurt. Oǵan jetkenshe, eki-úsh shaqyrym jol bar. Atyn tastaı salyp jaıaý júrý – aqyn atyna syn. Sharshap-shaldyqqan, bir beldi, júristi attyń zary ótken Súıinbaı sál tynyǵyp alý úshin bir aqboz úıge túsedi. Aqboz úıdiń aldynda er-toqymy shylqa altyn-kúmis, kók jorǵa at baılaýly tur eken. Úıge kirgen soń, basynda sýsar bórki, ústinde kók máýiti bar bir manappen tanysady. Sóıtse bul asy bolyp jatqan Alybaı baıdyń altynshy uly, kenjesi Álibek eken. Syrttaǵy kók jorǵanyń ıesi Álibek ekenin bilip, Súıinbaı dombyrasyn ala salyp:

«Kez keldim Alybaıdyń kenjesine,

Qudaı artyq jaratqan pendesine.

Izdep shyqqan manabym týra kepti,

Sóılemeı nege otyram, men nesine?!» dep óleńin bastap, jyrynyń sońyn jaman attyń qorlyǵy ótkenin aıtyp shaǵynýmen aıaqtap:

«Taza manap sen bolsań, aıttaǵyn

Qara qyzyl jorǵany bergin maǵan» dep túıindeıdi.

Sonda Álibek kók jorǵany noqtalap, jetekke daıyndap qoıyńdar dep buıy­rady. Sonda Súıekeń:

«Alty bala Alybaıǵa bergen Qudaı,

Júzdesip, kenje ulmen kóńilim jaı,

Naryq bilmes jamanǵa isiń tússe,

Jónin bilmeı sóz sóıler ol da jylaı...

Basqa eriń kók jorǵaǵa jaraspaıdy,

Maǵan berseń, er-toqymyn

almaǵyn-aı!»

deıdi. Súıinbaıdyń maqtaýy jaqqan baı balasy aqynǵa er-toqymyn da syıǵa beredi.

Qazaq-qyrǵyz aqyndarynyń madaq óleń aıtýy, oǵan syı alýy atam-zamannan kele jatqan dástúr. Biz sóz etip otyrǵan aıtys nusqasynda Súıinbaı beınesi sol madaq óleń aıtýshy aqyndardan alys­qa kete qoımaıdy. Búkil qazaqqa tany­mal aqynnyń astynda jóni túzý bir attyń bol­maǵany ultymyzǵa syn deıtinder de tabylar. Biraq bul arada arǵy-bergi tarıhta «er turmany bútindelmeı ketken» tek Súıinbaı ǵana emes ekenin umytpaýy­myz kerek.

Súıinbaıdy qyrǵyzdardyń jábirleý oqıǵasy

Súıinbaı kók jorǵa atty taıpaltyp, altyn-kúmis jalatylǵan er-toqymyn jar­qyratyp, as bolyp jatqan jerge keledi. Sol kezde «Álibek báıkemniń jorǵasyn urlaǵan mańqa qazaqty ustaǵyla» dep bir top qyrǵyz jigit qaýmalap, qamshy astyna alyp, Súıinbaıdy attan aýdaryp túsiredi. Súıinbaı Alybaıdyń balasy Álibekke kóńil aıtyp, atyn syıǵa aldym dep shyryl­daıdy. Tosynnan shyqqan shý­dyń jaıyn bilmekke qyrǵyz batyry Qarabáıtik jetedi, at oınatyp. Attan qulap, qamshy jegen qazaqty mazaqtap kúlip, «al shyn aqyn bolsań, yrlaǵyla» dep buıyrady. Súıinbaı Qarabáıtikti ejelden biledi eken, sol taıaq jegen or­nynda-aq qolyna dombyrasyn alyp:

«Júırikter qosylmaıdy qoıý shańǵa,

Qosylmas arystandar qashqan ańǵa,

Han Jantaı, Qarabáıtik el ıesi,

Kelgen em, sálemdesip Orman hanǵa!

Arǵy atań er Átike, batyr Jantaı,

Basyńa kıdiń bórik, qyzyl altaı,

Qamshysyn batyr Báıtik

qatty ustasa,

Qorqady kúlli qyrǵyz qyrylardaı» dep óleńin madaqpen bastap kelip, bir jorǵa atqa bola qamshy ala júgirgen qyr­ǵyzdardy minegendeı:

«Er toqymy altynnan,

Bir at bergin astyma,

Ásemdenip minerge,

Altyn qynap, qylysh ber,

Bilegime ilerge»

dep bastalatyn kópke belgili jyryn tógedi. Qazaq aqynyn qamshyǵa jyǵýdyń qunyn Súıinbaı «ýyǵy altynmen, keregesi kúmispen kúptelgen otaýǵa, jar qylar on alty jasar qyzǵa, júgin artar on bes atan túıege, oljaǵa taratar alpys at, meı­manǵa soıar myń bes júz qoıǵa» teńeıdi. Qyr­ǵyzdan alǵan olja malyn baǵatyn qulǵa deıin suraıdy.

Súıinbaı aqy suraǵan saıyn qyr­ǵyzdar jaǵy typyrshyp, aq boz úıdiń kıizin qamshylap, tútip jibere jazdaıdy. Bul kezde qazaq-qyrǵyz basshylary bir úıde el jaıyn sóz etip, eki el arasyndaǵy saıasat týraly sóılesip jatqan eken. Sol jerde otyrǵan bı-bolystar asa mańyzdy jıyndy tastaı salyp, Súıinbaıdyń jyryn tyńdamaqqa tura júgiredi. Kenesary men Naýryzbaıdyń qazasynan keıingi qyrǵı-qabaq ýaqyt. Sondyqtan da, saıa­sat isin keıinge qaldyrǵysy kelmegen Orman han Súıinbaıdy toqtatý úshin Tezek tórege qaly kilem jaýyp, qara nardy jete­lep ákep tartý jasaıdy. Tezek tóre Súıin­baıǵa kelip: «Onsyz da bir qyrǵyzdy (Alybaıdyń balasy Álibekti aıtyp otyr) tonap kelipsiń. Úsh kúnge óleńińdi toqtata turǵyn» deıdi.

Qataǵan Arystanbekti Jetiógizden alǵyzý hıkaıasy

Bul úsh kúnniń ishinde qyrǵyzdar jaǵy Súıinbaımen aıtystyratyn aqyn izdeı­di. Kóptiń tańdaýy Qataǵan atty rýdyń aqyny Arystanbekke túsedi. Arystanbek Qaraqoldan alys, Jetiógiz degen jerdi jaılap otyr eken. Arystanbekke at shaptyrady. Orman hannyń shabarmany barsa, Arystanbektiń beti kúıe-kúıe bolyp, qazanǵa ot jaǵyp jatyr eken. Aqyndy aldy-artyna qaratpaı, jetekke alǵan qos attyń birine mingize salyp keri qaıtady. Shabarman Súıinbaıdyń mástek atpen aryp-ashyp kelip, Álibektiń jorǵa atyn syıǵa alǵanynan bastap barlyq oqıǵany baıandaıdy. «Súıinbaıdy jeńseń, qazaq­tan biraz at-ton alyp qalamyz. Onyń syrtynda jıyrma bes tańdaýly atty syıǵa alasyń» deıdi.

Arystanbekke arnap aq boz úı tigil­gen eken. Soǵan arnaıylap túsirip, búkte­meli qomýzyn basyna jastap, mamyq kór­peli kereýetke jatqyzady. Sol kere­ýetke shymyldyq quryp, ábden tyny­ǵyp alǵansha, ony eshkim mazalamaıdy.

Arys­tanbek ábden tynyǵyp alǵan soń, qyrǵyz jaǵy Tezek tórege kelip: «Sú­ıinbaı kóp sura­ǵanyn qoısyn. Qataǵan Arys­tanbekti aıtys­tan jeńse, jıyrma bes tań­daýly atty syı­ǵa beremiz. Jeńil­se, Álibektiń jor­ǵa­syna razy bolyp, eli­ne qaıtady» desedi.

Qadirsiz han men bek týraly...

Súıinbaı meımanasy tasyǵan Arys­tan­bek jatqan ordaǵa kire berip, dombyrasyn sherte bastaǵanda, qyrǵyz aqyny shymyldyqtan atyp shyǵyp, búktemeli qomýzyn jazyp jiberip:

«Súıinbaı toqtat sózińdi,

Oıaıyn ba, kózińdi,

Aqynmyn dep júrsiń be

Men turǵanda ózińdi»

dep bastalatyn áıgili óleńin aıtady.

Biz sóz etip otyrǵan nusqanyń osy bir tusy qazir elge belgili aıtys úlgi­si­nen alshaq kete qoımaıdy. Biraq Arys­tan­bek Kenesary men Naýryzbaıdyń qyrǵyz­dardyń qolynan qaza tapqanyn emeýrin­men ǵana aıtqan. Tikeleı ekeýiniń de aty atalmaıdy.

«Qadirsiz han men begińdi

Itke súırep salǵanmyn,

Aty jaman, eı qazaq!

Kegińdi qaısy alǵanyń»

dep baryp ári qaraı aryndaıdy. Rasynda, tarıhta Kenesary handy qazaq rýlary­nyń bári qoldaǵan joq. Arystanbektiń «qadirsiz han» deýi de sodan...

Kenesary men Naýryzbaıdyń kegi týraly qyrǵyz aqynynyń suraýy Súıinbaıdy sastyryp tastaıdy. Aýzynan aq kóbigi burqyrap, býlyǵyp, kidirip qalady. Sonda Tezek tóreniń qany qashyp, surlanyp «Súıinbaı seni qara basyp otyr ma?» dep ashýmen sóge bastaıdy. Sonda Bóltirik batyr (sheshen): «Tórem, qanyńdy qashyrma! Qudaı Súıinbaıdyń aýzyna sóz quıyp, aýzyn óleń kernep, jol bermeı jatyr» dep aqynǵa qaırat beredi.

Sonda Súıinbaı:

«Qashyrma, tórem qanyńdy,

Kirgizeıin janyńdy,

Arystanbekten jeńilsem,

Talap alǵyn malymdy,

Myna otyrǵan Arystanbek

Nege munsha qaǵyndy?

Arystanbekten jeńilsem,

Qara sheshekten jataıyn,

Jalǵyz balam Malybaıdy,

Qara nanǵa sataıyn»

dep bastap, bizge belgili «Sheıit bolǵan adamdy, Táńirim jaqsy kóripti» degen saryndaǵy jyryn tógedi. Onda qazirgi nusqada aıtylyp júrgen Kenesary men Naýryzbaı, Er Dáýit, Qusaıyn, Áziret Áliniń de sheıit bolǵanyn tizip, «arýaqqa shek keltirme» degendi jyrlaıdy.

Qazaq rýlary men ózge ulttar týraly...

Arystanbek Súıinbaıdyń ornyqty jaýabyn estigennen keıin sóz yńǵaıyn basqa jaqqa aýdaryp, qyrǵyzdyń baıly­ǵyn, kóptigin aıtyp maqtanýǵa kóshedi.

«Meniń elim Qataǵan,

Qońyrbórik asyna

Bes júz jylqy mataǵan

Súıinbaı aty táýir dep,

Munyń nesin ataǵan?!

Súıinbaı senen jeńilsem,

Arystanbek bolmaı qataıyn,

Sheshek bolyp jataıyn,

Qyrǵyzǵa kepsiń esekpen

Bes tıynǵa sataıyn,

Jetsem qurysh, bolatpyn,

Nege senen sasaıyn»

dep Súıinbaıdyń boldyrǵan atpen aryp-ashyp kelgenin túırep ótip, Qarabáıtiktiń patshadan shen alǵanynan bastap, Han Ormanǵa toqtalyp, Batyr Jantaıdy ulyqtap, as ıesi Alybaıdyń rýy Buǵynyń Egizek pen Toǵyzek atasynan bastap, búkil qyrǵyzdyń rýlaryn túgendep, kóptigimen maqtanady.

«Eı, Súıinbaı, Súıinbaı,

О́lmeı qaıtyp otyrsyń,

Meniń aıtqan sózime,

Bir namysyń kelmeıdi,

Qyrǵyzǵa ketken kegińe,

Toptan ozǵan tulparmyn,

Keltirmeımin shenime,

Shyǵarmastan únińdi

Sandalmaı qaıtqyn elińe,

Menimenen aıtyssań,

Kirgizemin ákeńniń

Qazýly turǵan kórine»

dep bir-aq toqtaıdy.

Arystanbektiń sózden jańylyp, kóp­­pin deýi Súıinbaıdy typyrshytyp jiberedi. Perishteler aýzyna sóz salyp, qazaq rýlaryn tize bastaıdy.

«Aqqý qustaı ushaıyn,

Aıaǵyńdy tusaıyn,

Kóppin dediń Arystanbek

Aldyńnan baryp tosaıyn...

О́rge barsam, Albanym

Albanymdy qaptatsam,

Saǵan túser salmaǵym.

Jónin bilmeı bylshyldap,

Árkimge tıer saldaryń»

dep bastap alyp, Sýan, Qańly, Oshaqty, Ysty, Saryúısin, Janys, Sıqym, Botbaı, Shymyr, Taraq, Arqada jatqan Naıman men Arǵyn, Alshyn, Jappas, Shómekeı, Qońyrat, Sirgeli, Saıramdaǵy san Qoja sekildi rýlardy túgendep shyǵady. Bul nusqada Súıinbaı óz rýy Shapyrashty hám urany Qarasaı batyr týraly bir aýyz sóz aıtpaǵan. Esesine ózge ulttardy qazaqtyń rýy sekildi sıpattaıdy.

«Saıramda bar, san Qoja

Mingenderi topsha at,

Sáldeleri bir qushaq,

Shahar shyǵyp jóneıdi,

Kólden ushqan qý qusap,

Qosylmaısyń oǵan da

Odan bylaı noǵaıym,

O da meniń jıenim» deı kelip:

«Taǵy da mynaý jurtym bar,

Taranshy men dúńgenim,

Sonyń bárin jınasam,

Ol da meniń dúrmegim,

Az-aq aýyl qyrǵyzsyń,

Qaqyryqtaı túkirdim.

Stambuldan aıtaıyn

Qalys, pirim, jurtym bar,

Qosylmaısyń oǵan da,

Odan bylaı orysym,

Keńinen alǵan qonysyn,

Túıe taban jaıyndaı

Jylqynyń mingen torysyn.

О́ner-bilim baqqany,

Berdeńke myltyq asynǵan

Zeńbirek, kúrzi atqany.

Ala týdy ap shyqsam,

O da attanar qyrǵyzǵa,

Menimen birge shapqaly.

Maqtanasyń nesine,

Dúnıeniń júzinen

Adamzattyń ishinen

Myna qyrǵyzdar

Bir týysyn tappaıdy,

O da meniń maqtanym»

dep jyryn borandatyp alyp, qyrǵyzdyń ıtten jaralǵany týraly kóne ańyzǵa toqtalady.

«Atań seniń – qyzyl ıt

Anań seniń – aqsaq qyz

Kóńildes bolyp ekeýi,

Birin-biri janapty,

Aqsaq qyzdyń tuqymy

Qyzyl ıtten tarapty.

Myna otyrǵan Arystanbek,

Kóppin deýdi qoımaısyń,

Ajaly jetken qarǵadaı,

Búrkitpenen oınaısyń,

Qaıta-qaıta Báıtiktiń

Shen alǵanyn qoımaısyń.

Nesin maqtan etesiń,

Ańǵa shyqqan tazyǵa

Oǵan da qarǵy baılaıdy»

dep osydan birer kún buryn attan aýdaryp túsirgen kóp qyrǵyzǵa arasha tús­peı, Súıinbaıdyń ózin mazaq etken Qara­báıtikti qyrǵyzdyń shyqqan tegi ıtke te­ńeı bergende Qarabáıtik Arystanbekti qam­shymen salyp qalady. «Qyrǵyzdyń bek­tigi men myrzalyǵyn aıtpaı, kóptigin aıtyp byljyraǵan ıtti ordadan qýyńdar» deıdi qalshyldap. «Qazaq attyń túgindeı, qyrǵyz attyń tóbelindeı ǵana emes pe?» deıdi sóz aýanyn ózinen basqa jaqqa aýdaryp.

Qyrǵyzdar jaǵy Súıinbaıdyń ózine tańdatyp, jıyrma bes atty syıǵa tartady. Sol jıyrma bes attyń biri qaraker at Qaıshybek degen baıdiki eken. Baı maq­taýly atyn qımaı, basqa bir jylqyny boıama­lap Súıinbaıdyń aldyna salyp beripti. Qalǵan jıyrma tórtin aqyn óz qalaýymen tańdap alypty desedi.

Súıinbaıtanýshy ǵalymǵa silteme

Súıinbaı taqyrybyn indete zerttegen Sultanǵalı Sadyrbaev: «Qataǵan – qyrǵyz eliniń ataqty aqyny. Qataǵan týraly ádebıette eki túrli pikir bar: birinde onyń shyn aty Arystanbek edi dep aıtady. Arystanbek Buılashuly 1828 jyly Shoń Naryn degen jerde týǵan, rýynyń atymen Qataǵan dep atalyp ketken. Ol 1882 jyly 54 jasynda Ýyshqan degen jerde qaıtys bolǵan, súıegi Tashqııaǵa jerlengen. Keıbir qyrǵyz ǵalymdary Qataǵan aqyn Arystanbek emes, ekeýi jeke dara belgili aqyndar deıdi. Qalaı bolǵanda da ǵylym úshin Qataǵan turaqty esim» deıdi (Aronuly S. Shyǵarmalary: tolǵaýlar, syn-ysqaq óleńder, aıtystar – Almaty: Jazýshy, 1990. – 144 b.; 138 b).

Túıin ornyna

Árıne, biz sóz etip otyrǵan aıtys nus­qasynyń kórkemdigi qazir ádebı aına­lymdaǵy Súıinbaı men Qataǵan aıty­synyń kórkemdik deńgeıine jetpeıdi. Qa­lyń qazaq biletin ol úlgini joqqa shy­ǵarý oıymyzda joq. Biz sóz etip otyr­ǵan nusqany jetkizýshiler aıtysty qa­laı estise, sol kúıinde qaǵazǵa túsirgen. Aýyz eki aıtyla salǵan shýmaqtardyń tigi­sin jazyp, redaksııalamaǵan. Biraq aıtys­tyń bastalý sebebi, Súıinbaıdyń madaq óleń aıtyp, Álibekten syı alýy, sosyn aqyndy qyrǵyzdardyń attan aýda­ryp túsirýi, buǵan nazaly Súıekeńniń qun suraýy, oǵan laıyq jaýap berý úshin Jetiógizden kúıe-kúıe bolyp, qazan asyp jatqan Arystanbekti arnaıylap alǵy­zýy, Arystanbektiń búktemeli qomýzyn ja­ıyp jiberip, Súıinbaıdyń aldyn orap «qadirsiz han men bek» týraly sóz bas­taýy, oǵan Súıinbaıdyń ornyqty jaýap berýi, sosyn kóptigin aıtamyn dep, Arystanbektiń qatelesýi, sońynda bul aıtys ábden shıelenisip shyńyna shyqqan­da Súıinbaıdyń Qarabáıtikke ketken esesin «ıtten jaralǵan» ańyzdy mysal ete otyryp, tegin túırep qaıtarýy oqıǵa­nyń qalaı týǵanyn, qalaı órbigenin, biz Súıinbaı men Qataǵannyń aıtysy dep júrgen týyndynyń qalaı ómirge kelgenin shynaıy kóz aldymyzǵa ákeledi. Eski nus­qada asy berilgen Alybaıdan bastap, atyn boıamalaǵan Qaıshybekke deıin ómirde bolǵan adamdardyń atynyń atalýy, astyń 1852 jyly maýsym aıynyń sońynda naq Qaraqolda bolǵanyna deıin kórsetilýi, qazirgi nusqadaǵydaı Qataǵan dep basty keıipkerdiń atyn jasyrmaı, Súıinbaıdyń ıisi qyrǵyzǵa áıgili Arystanbektiń ózimen aıtysqanyn dóp kórsetýi, ádebıettaný ǵylymyna jańasha kózqarastyń paıda bolýyna áser etedi dep oılaımyz!

Halyqtyq týyndy osyndaı shıelenisti jaılardyń sebebinen týyp, ulttyń máńgilik qundylyǵyna aınalady. Biz qolda bar derektiń shetin ǵana sóktik. Bizdiń jazǵan nusqamyzǵa qarsylyq tanytar ǵalymdar, ónertanýshylar bolyp jatsa, olardyń aıtar oıy men derekterine de qurmetpen qaraıtynymyzdy aldyn ala eskerte ketkimiz keledi!

 

Qanat ÁBILQAIYR,

jazýshy