«Diplomatic World» («Dıplomatııa álemi») – dúnıeniń dıplomatııalyq astanasy sanalatyn Brıýssel qalasynda fransýz jáne aǵylshyn tilderinde 20 myńnan astam taralymmen shyǵatyn, elektrondy nusqasy búkil jer júzine taraıtyn halyqaralyq bıznes-jýrnal. Basylym betinde Qazaqstanǵa qatysty materıaldar da jarııalanyp turady. Mysaly, ótken jyly jýrnal bizdiń elimizdiń Prezıdent Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń tapsyrmasyna sáıkes COVID-19 vırýsyna qarsy óz vaksınasyn shyǵara bastaǵanyn jáne bıologııalyq qaýipsizdik problemalary ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda jasalǵan vaksınanyń Búkilálemdik densaýlyq saqtaý uıymynda tirkelgenin razylyqpen jazdy. Taıaýda bul bedeldi basylym Qazaqstan jaıynda taǵy bir salmaqty maqala jarııalandy. Belgili belgııalyq sarapshy Alberto Týrkstranyń taldamasynda Qazaqstannyń syn saǵatta syr bermegeni, qańtar qasiretinen keıin eldiń kópvektorly syrtqy saıasatynyń áleýeti taýsylady degen boljamdardyń teriske shyqqany, Eýroodaqpen ekijaqty saýda kólemin anaǵurlym arttyryp, pandemııaǵa deıingi deńgeıge jaqyndatqany, kómirsýtek shıkizatyn tasymaldaýdyń jańa joldaryn izdestirip jatqany jan-jaqty baǵalanady, «Arada nebári jarty jyl ótse de, biz 2022 jyl jańa, ornyqty Qazaqstannyń dúnıege kelgen jylyna aınalady dep senimmen aıta alamyz» degen baıypty qorytyndy jasalady. Eldikti eńselený jolyndaǵy irgeli izdenisterimiz jaıynda jazylǵan maqalany jarııalanymǵa bastamashylyq jasaǵan belgili pýblısıst Saýytbek Abdrahmanovtyń aýdarmasymen «Egemen Qazaqstan» oqyrmandarynyń nazaryna usynýdy jón kórdik.
Pandemııaǵa baılanysty jetkizilimder tizbeginde irkilister boı kórsetýiniń, Ýkraınadaǵy qaqtyǵystyń saldarlary (ekonomıkalyq ósimniń báseńdeýi, ınflıasııa, basqa da problemalar); álemdik energetıka naryǵyndaǵy turaqsyzdyq jáne ishki tolqýlar... Bular Qazaqstan bıyl betpe-bet kelgen, el úshin jaǵdaıǵa saı ózgerip shyǵa keletin lakmýs qaǵazyndaı bolǵan syn-qaterlerdiń tolyq tizimi emes, olardyń birazy jahandyq daǵdarystyń zardaptary, birazynyń turmystyq sıpattaǵy sebepteri bar.
Bir aqyldy adam «Ár qıyndyqtyń ar jaǵynda múmkindik turady» degen eken. Qazaqstan jaǵdaıynda dál osylaı bolyp shyqty. Sóz basynda aıtylǵan san qyrly daǵdarystar qazaqstandyq memlekettiń legıtımdigin, qazaqstandyq qoǵamnyń ornyqtylyǵyn jáne qazaqstandyq ekonomıkanyń kórsetkishterin joǵary kóterip bergen birqatar keń aýqymdy reformaǵa jol ashty.
Qańtardaǵy tártipsizdikter taldamashylardyń kópshiligi úshin, tipti Ortalyq Azııaǵa aýyq-aýyq qana qarap qoıatyndar úshin de kútpegen jaǵdaı boldy. Táýelsiz memleket retinde júrip ótken jolynyń otyz jyly ishinde turaqtylyqtyń shamshyraǵyndaı bola alǵan Qazaqstan qatal qarsylyqtan qatty kúızeldi, qarsylyq kórsetý barysynda 200-den astam adam qaza tapty, myńdaǵan adam jaraqat aldy jáne memlekettik menshikke, ásirese Almaty bıznesine eleýli zaqym keltirildi. Qazaqstannyń batys betinde jurtshylyqtyń syǵymdalǵan munaı-gazyna baǵany kóterý sııaqty aqtap alarlyq jáne zańdy áleýmettik-ekonomıkalyq kóńil tolmaýshylyǵynan bastalǵan beıbit narazylyq basqa da qalalarǵa taraldy, sóıtip, bılikti kúshpen basyp alý jáne qazaqstandyq konstıtýsııalyq qurylysty qıratý maqsatyna paıdalanyldy.
Qazaqstan bıligi qańtardyń ortasyna qaraı jedel túrde quqyq tártibin qalpyna keltirýmen shektelip qalǵan joq. Daǵdarystyń uzaqqa sozylyp ketý táýekelimen betpe-bet kelgen qazaqstandyq úkimet belgili bir dárejede qarsylyqtarǵa qozǵaý salǵan jáne eldiń úlken áleýetin tejep turǵan narazylyqqa: eldiń asa úlken baılyǵyna qaramastan saqtalyp otyrǵan teńsizdikke jáne azamattardyń saıası prosesterdi qalyptastyrýǵa belsendi qatysý talabyna tıisinshe ún qatty. Osynyń nátıjesinde, Prezıdenttiń 16 naýryzdaǵy tarıhı sózinde jarııa etilgen uzaq merzimdi ekonomıkalyq jáne saıası reformalarǵa, sondaı-aq maýsym aıynda búkilhalyqtyq referendýmǵa shyǵarylyp, saılaýshylardyń tórtten úsh bóliginen astamyn quraıtyn basym kópshilik maquldaǵan konstıtýsııalyq reformalarǵa (olar Konstıtýsııadaǵy baptardyń úshten bir bóligin qamtıtyn) qol jetti.
Birinshiden, Qazaqstanda júrip jatqan qurylymdyq ekonomıkalyq túrlendirýler ózimen birge ekonomıkadaǵy monopolııasyzdandyrý jáne olıgarhııasyzdandyrý prosesin; jurtshylyqtyń anaǵurlym osal toptaryn áleýmettik turǵydan qorǵaýdyń senimdi júıesi jasalǵan ekonomıka qurýdy; sondaı-aq OESR-diń pikiri boıynsha «kez kelgen tabysty ekonomıka men toptasqan qoǵamdy synaqqa salatyndaı mańyzdy» bolyp tabylatyn órkendeýshi orta tap qalyptastyrýdy ilestirip ala keledi. Otandyq kásipkerler men sheteldik ınvestorlarǵa jańa múmkindikter ashý maqsatymen 700-den astam memlekettik kásiporyndy jekeshelendirý bastaldy. Maýsymda qoldaý tapqan eldiń jańa ınvestısııalyq tujyrymdamasy postındýstrııalyq dáýirge ótýge kómektesýge tıis, ol dáýirde ekonomıkalyq ósý mıneraldyq resýrstarǵa ǵana qarap qalmaıtyn, ınnovasııalyq tehnologııalar men qosylǵan quny joǵary qyzmetterge kóbirek qatysty bolady.
Ekinshiden, saıası júıeni jergilikti deńgeıge deıin qamtyp, birte-birte demokratııalandyrý jolymen jańa saıası mádenıetti qalyptastyrý maqsat etiledi. Aýqymdy ortalyqsyzdandyrý memlekettik mekemelerdiń jumysyndaǵy jedeǵabyldyqty jáne esep berýshilikti arttyrady, sondaı-aq memlekettik shyǵyndardy jergilikti basymdyqtarmen áldeqaıda jaqsy úılestiredi.
Jańa Qazaqstanda bıliktiń atqarýshy, zań shyǵarýshy jáne sot júıeleri arasyndaǵy ókilettikterdiń áldeqaıda ashyq jáne aıqyn bólinisi ornaǵan. Basty mindetterdiń biri retinde syrtqy qysymnan jáne bıliktiń basqy tarmaqtary tarapynan zańsyz aralasýdan derbes áreket ete alatyn, ádil jáne táýelsiz sot júıesin qurý belgilenip otyr.
Osy maqsatpen atqarýshy bıliktiń aralasýyna jıi túsken ınstıtýt retinde qazirgi Konstıtýsııalyq Keńestiń ornyna Konstıtýsııalyq sot taǵaıyndaldy. Kelesi jyldan bastap árbir qazaqstandyq Konstıtýsııalyq sotqa júginýge quqyly bolady.
Atqarý bıligine parlamenttik baqylaý men qadaǵalaýdy kúsheıtý osymen qatarlasa júrgiziledi. Bul maqsatpen qazaqstandyq parlamenttiń, mysaly, respýblıkalyq bıýdjettiń oryndalýyn baqylaý salasyndaǵy ókilettigi keńeıtildi.
Parlamenttiń tómengi palatasyndaǵy jasandy kvotalar joıylyp, barlyq oryn ashyq talasqa túsiriledi, munyń ózi Qazaqstan parlamentin EQYU-nyń Kopengagen qujatynyń qaǵıdattaryna sáıkes keltiredi, al onda «barlyq oryn, ulttyq zań shyǵarý organynyń kem qoıǵanda bir palatasyndaǵy oryndar halyqtyq daýys berýdiń tolyq aýqymynda tikeleı daýys berýmen saılanýǵa tıis» dep kórsetilgen.
Bul ózgerister mańyzdy, óıtkeni, zań shyǵarýshy bıliktiń qoǵamnyń saıası ınstıtýttary qurylymyndaǵy róli men orny, onyń kúnbe-kúngi saıası sheshimderdi qabyldaýǵa naqty yqpaly eldiń saıası jańǵyrtý jolymen damý deńgeıin kórsetetin jaqsy ólshemge aınalady.
Ekonomıkalyq jáne saıası reformalar qatarlasyp, biraq ártúrli jyldamdyqpen júrgizilip keledi. Táýelsizdiktiń bastapqy belesinde Qazaqstannyń jańa qol jetken memlekettiligin bekemdeı túsýi úshin paıdaly bolǵan «aldymen ekonomıka, sodan keıin saıasat» degen burynǵy model ábden áleýetin taýysyp, tozyp bitti. Prezıdent Q.Toqaev ekonomıkalyq odan ári damýǵa birte-birte júrgiziletin saıası jańǵyrýsyz qol jetpeıdi dep sanaıdy. Alaıda bul arada birte-birte júrgizý degenge mán berý mańyzdy, óıtkeni búkil álemdegi mysaldar (aıtalyq, túrli tústi revolıýsııalar, «arab kóktemi» jáne t.b.) jarylysqa jetkizý qaýpi bar jáne júıesiz saıası yryqtandyrý turaqsyzdyqqa jáne memlekettiń úzik-úzik kúıge túsýine ákelip soqtyrýy múmkin ekenin tanytyp otyr.
Syrtqy saıasat salasynda keıbir taldamashylar Qazaqstan aýmaǵyna UQShU áskerleriniń kirýine baılanysty qazaqstandyq kópvektorly syrtqy saıasattyń kúni bitýge taıaý degendeı kún ilgeri tujyrym jasap qoıǵan bolatyn. Ýaqyt Qazaqstannyń óziniń strategııalyq avtonomııasynyń jáne táýelsiz, kópvektorly syrtqy saıasatynyń negizgi qaǵıdattarynan bas tartpaı-aq, daǵdarysty eńsere bilgenin kórsetip berdi. Qazaqstannyń halyqaralyq qoǵamdastyqtyń tolyqqandy múshesi retinde ómir súrýiniń alǵashqy jyldaryndaǵy qajettilikten týǵan kópvektorlylyq strategııasy Qazaqstanǵa asa iri álemdik derjavalarmen birdeı qashyqtyqtaǵy qarym-qatynasta kelissózder júrgizýge múmkindik berý, sondaı-aq daǵdarystardy oıdaǵydaı eńserý jáne jańa jaǵdaılar men geosaıası naqty ahýalǵa beıimdelý úshin damytýda.
Sondaı «vektorlardyń» biri – Eýroodaq. Qazaqstan baǵzy zamannan saýda, ınfraqurylym jáne energetıka turǵysynan Eýropa men Azııany jalǵastyryp jatqan mańyzdy jol toraby bolyp kelgen. Qazirgi zamandaǵy geosaıası naqty ahýalda bul ról jańa maǵyna ıelenýde.
Búginde EO Qazaqstannyń asa iri ınvestory jáne saýda áriptesi, sondaı-aq ınvestısııanyń basqy kózi bolyp tabylady. Qazirge deıin Qazaqstanǵa quıylǵan 370 mıllıard AQSh dollary kólemindegi ınvestısııanyń 160 mıllıard dollary EO-ǵa múshe memleketterden túsken. Qazaqstan sondaı-aq EO-nyń Ortalyq Azııadaǵy beldi saýda áriptesi, ekijaqty saýdanyń jyldyq kólemi 2021 jyly 23 mıllıard AQSh dollaryna jetti, munyń ózi pandemııaǵa deıingi deńgeıge óte jaqyn keledi.
Sońǵy onjyldyqtar ishindegi eń jaman energetıkalyq daǵdaryspen betpe-bet kelgen, onyń ústine uzaqqa shabatyn ekologııalyq órshil jobalary bar EO energetıkalyq qaýipsizdiktiń qysqa merzimdi maqsattaryna qol jetkizýde problemalarǵa tap boldy. Bul jolda Eýroodaq Qazaqstannan senimdi áriptes tapty. Qazaqstan dáleldengen munaı qorynyń kólemi boıynsha álemdegi 12-shi oryn alatyn, EO-nyń jetkizilim baǵyttaryn ártaraptandyrýǵa umtylysynda mańyzdy ról atqaratyn el ǵana emes, sonymen birge ýrannyń asa iri óndirýshisi de. Fransýz lıderi Emmanýel Makronnyń aıtýyna qaraǵanda, munyń sheshýshi máni bar, óıtkeni atom salasy ózinshe bir qaıta órleýdi bastan keship jatyr. 2050 jylǵa qaraı EO-ǵa múshe memleketterdiń keıbirinde ıadrolyq energetıka kómirsýtek beıtaraptyǵyna aparatyn qozǵalystyń arqaýyna aınalady.
Shynynda da, yntymaqtastyqtyń barynsha perspektıvaly baǵytynyń biri «jasyl» ekonomıkaǵa jáne kómirtegi beıtaraptyǵyna ótý, eki jaq ta buǵan ǵasyrdyń ortasyna taman (EO 2050 jylǵa qaraı, Qazaqstan odan on shaqty jyldan keıin) qol jetkizýge umtylyp otyr. 2040 jyldan bastap Qazaqstan tómen kómirtekti tehnologııanyń kómirtegin súzgiden ótkizý jáne saqtaý túrlerin belsendi paıdalanýdy, qalpyna keletin energııa kózderiniń úlesin 2060 jylǵa qaraı 83%-ǵa deıin kóbeıtýdi jáne 2050 jyldan keıin jylýdy kómir generasııasy esebinen alýdy toqtatýdy josparlap otyr. 2030 jylǵa qaraı Qazaqstan qalpyna keletin qýat kózderiniń úlesin 24%-ǵa deıin (buryn josparlanǵan 10%-dyń ornyna) kóbeıtedi, sol jylǵa qaraı kómir generasııasynyń úlesin qazirgi 69%-dyń ornyna 40%-ǵa deıin tómendetedi. Munyń ózi uzaq ýaqyt boıy shıkizatqa qarap kelgen ekonomıka úshin óte órshil joba. 2060 jylǵa qaraı kómirtegi beıtaraptyqqa jetý úshin qomaqty ınvestısııalar jáne «jasyl» tehnologııalardy, ınnovasııalardy keńinen qoldaný kerek, bul iste eýropalyq kompanııalardyń tájirıbesi úlken. Bıyl Italııanyń «Eni» energetıkalyq alyby Aqtóbe oblysynda óziniń ekinshi jel parkin («Badamsha-2») ashty, al qalpyna keletin energııa boıynsha Svevind Energy nemis-shved konsorsıýmy qazaqstandyq «Kazah Invest» ulttyq kompanııasymen jasyl sýtekti damytý úshin ózara túsinistik jónindegi memorandýmǵa qol qoıdy.
Soltústik dálizdiń jumysyndaǵy irkilister jalǵasyp jatqan qazirgi jaǵdaıda Qazaqstan men Eýroodaq arasyndaǵy ózara qatynastardyń kún tártibindegi taǵy bir mańyzdy másele saýda jáne logıstıkalyq joldardyń kidirissizdigin qamtamasyz etý jáne jetkizilimder men saýda joldarynyń tizbesin ártaraptandyrý bolyp tabylady. Qazaqstan kóptegen jyldan beri senimdi, tıimdi jáne qaýipsiz tranzıttik ınfraqurylymdy damytý boıynsha belsendi jumys júrgizip keledi. Qazirgi tańda Qazaqstannyń aýmaǵymen 11 halyqaralyq tranzıt dálizi josylyp jatyr. Sondyqtan Transkaspıı halyqaralyq kólik marshrýtynyń (Orta dáliz degen osy) ótkizý múmkindigin molaıtýǵa jáne onyń kólik logıstıkasynyń jahandyq júıesindegi rólin nyǵaıtýǵa Qazaqstan da, EO-da strategııalyq turǵydan múddeli. Maersk jáne Nurminen Logistics sııaqty kóptegen halyqaralyq júk kompanııasy qazirdiń ózinde sol dálizben Azııadan Eýropaǵa Qazaqstan jáne Kaspıı teńizi arqyly júk tasýdyń ıntermodaldyq qyzmetin qosyp ta úlgerdi. Kaspıı teńizi jaǵalaýynda ornalasqan Aqtaý jáne Quryq teńiz porttarynan tasylatyn júk kólemin kóbeıtý Eýropa elderine júkti kidirissiz tasymaldaýdy qamtamasyz etedi. Osyǵan deıin qazaqstandyq porttar tolyq qýatymen jumys istemeı kelgendikten, bul marshrýttyń áleýeti úlken, ol qosymsha júkti qınalmaı tası alady.
Qorytyndy
Qazaqstan memleketi, qoǵamy men ekonomıkasy kúrdeli de kópdeńgeıli ekzogendi jáne endogendi daǵdarystarmen, álemdik naryqtaǵy joǵary qubylmalylyqpen jáne tez almasyp otyratyn geosaıası aǵymdarmen betpe-bet kelgende tamasha ornyqtylyq tanytty.
2022 jyldyń qańtarynda Qazaqstanda el tarıhyndaǵy eń iri narazylyq bolyp ótti. Qoǵamdyq kóńiltolmaýshylyqty sergek sezingen qazaq memleketiniń aldynda (jalpylama alǵanda) eki jol turdy: sabaqtastyqty jalǵastyryp, jumysty kádýilgideı júrgize berý nemese túpkilikti ózgeris jasaý. Alǵashqy jol uzaq, sozylyńqy daǵdarysqa alyp keler edi de, onyń saldary Qazaqstannan tys talaı jerge áser eter edi. Túpkilikti sebepterdi joıyp jáne anaǵurlym ınklıýzıvti ekonomıka men saıası júıe quryp, Qazaqstan ekinshi joldy tańdady, osy arqyly Jańa Qazaqstandy qurýǵa arna ashty.
Arada nebári jarty jyl ótse de, biz 2022 jyl jańa, ornyqty Qazaqstannyń dúnıege kelgen jylyna aınalady dep senimmen aıta alamyz.
Alberto TÝRKSTRA