Buryndary «kisi óltiripti» degen krımınaldy aqparattarǵa selk ete qalatyn edik. Qazir ınternet alaıaqtardyń aılasynan úrketin boldyq. On myń teńgege taqyrǵa otyrǵyzsa «sadaqa» deısiń-aý. Al mıyń qorytyp úlgermeıtin mıllıondar jaıly áńgime bólek. Jyldar boıy baspana baqytyn seziný úshin tirnektep jınaǵan qarajattan bir kúnde aıyrylyp qalý... Eshkimniń basyna bermesin!
«Jalǵan» polıseıler
Elimizde osy jyldyń 6 aıynda ınternet alaıaqtyq boıynsha 10 myńǵa jýyq qylmys tirkelgen. Kıberqylmysqa qarsy kúres ortalyǵy mamandarynyń aıtýynsha, ınternet arqyly aldaýdyń eń kóp taralǵan túri onlaın saýda bolyp otyr. Bıylǵy jartyjyldyqta atalǵan baǵyt boıynsha 3,5 myńnan astam alaıaqtyq jasalǵan. Bankter men mıkrokredıttik uıymdarda jalǵan onlaın zaım resimdeýge qatysty 1,5 myńǵa jýyq fakti anyqtalypty.
Tyǵyryqqa tirelgenderdi áńgimege tartsań, kóbiniń máselesi shaǵyn qarjy uıymdarymen baılanysty. Alaıaqtar birneshe nesıe resimdep, qolyna ustap kórmegen aqshany moınyna ilip bergen. Áıtpese, naryq qyspaqqa alǵanda ekiniń biriniń esepshotynda mıllıondap qarajat jatqan joq. Mundaı jaǵdaıǵa kóbine zeınetkerler tap bolady. Alaıaqtar ózderin bank qyzmetkerleri retinde tanystyryp, «esepshotyńyzdaǵy qarajatty alaıaqtar sheship alaıyn dep jatyr» dep qara bultty tóndirip, qarttardy qapy qaldyryp jatady. Jastardyń ózi áp-sátte aldanyp, san soǵýda.
Osyndaı oqıǵalardyń aldyn alý maqsatynda áleýmettik jelilerde posttar jıi jarııalanady. Adamdardyń kóbi «О́zi kináli. Qalaı aldanyp qalady eken?» degen mándegi pikir qaldyryp jatady. Keshirińiz, turǵyndardyń barlyǵynyń birdeı quqyqtyq saýaty joǵary emes. Keıbireýi sengish keledi. Jaratylysy sol. Ádette alaıaqtardyń quryǵyna túsip jatatyn sondaı sanattaǵy adamdar. Alaıaqtar da túrli aıla-amal qoldanyp, tipti sońǵy kezde quqyq qorǵaý organdarynyń atynan habarlasatyn bolypty. Qalaı senip qalǵanyńdy sezbeısiń. Sebebi sóıleý máneri, termınderdi qoldanýy, ózin-ózi ustaýy polısııa qyzmetkerlerine uqsas. «Jalǵan» polıseıler azamattarǵa habarlasyp, olarǵa jyljymaıtyn múlik kepildigimen nesıe resimdelip jatqanyn aıtady. Alaıaqtardy ustaý úshin jyljymaıtyn múlikti shuǵyl túrde tómen baǵamen satýdy usynady, al aqshany saqtaý úshin «saqtandyrý shotyna» aýdarýǵa keńes beredi eken.
Túsinikti bolý úshin naqty mysaldarǵa toqtalǵan durys shyǵar. Qazirgi ýaqytta turǵyndardyń kóbi kez kelgen zatty satý nemese alý úshin arnaıy saıttardy paıdalanatyny belgili. Sondaı saıttardyń birinde bir turǵyn óziniń avtokóligin satý úshin habarlandyrý beredi. Kóp ótpeı oǵan bireý habarlasyp: «Maǵan sizdiń kóligińiz unap tur. Satyp alaıyn dep edim», – deıdi. «Jaqsy, kelip kórýińizge bolady», – deıdi bul. Biraq anaý: «Men barǵansha satyp jibermeısiz be? Men Reseıde edim. Sizge baram degenshe 2-3 kún ótedi. Sondyqtan sizge 100 myń teńge kepilaqy berip qoıaıyn. Sóıtip, men alyp ketkenshe satpaı ustap tursańyz», dep senimge kire bastaıdy. Klıenttiń tabyla ketkenine qýanǵan bul adam da kóp oılanbastan oǵan bank kartasynyń nómirin beredi. Sál ýaqyttan keıin qaıta telefon shalǵan satyp alýshy: «Men sizge aqsha aýdardym. Qazir sizge bir habarlama kelýge tıis. Sol habarlamadaǵy sandardy maǵan aıtyp jiberseńiz, sizge aqsha túsedi», – deıdi. Negizi, ınternet-bankıngti paıdalanatyn adamdar biledi, ol jerde túrli operasııalardy oryndaǵanda, bank kod jiberedi de, astynda «Eshkimge bermeńizder» dep jazyp qoıady. Biraq bul kisi bolsa kelgen kodty aıta salyp, alaıaqqa aldanyp, san soǵyp qaldy. О́ıtkeni osy kod arqyly álgi adamnyń ınternet-bankıngine kirip, onyń esepshoty boıynsha kez kelgen operasııany jasaı berýge bolady.
Bıyl mamyr aıynda Nur-Sultan qalasyndaǵy Polısııa departamentiniń jedel tergeý tobynyń qyzmetkerleri astanalyq turǵynnyń esepshotynan 137 mln teńge qarjy urlaǵan 7 adamnan turatyn qylmystyq topty áshkereledi. Tekserý barysynda bul toptyń quramynda Qazaqstan men shetel azamattarynyń bar ekeni anyqtalǵan. Tintý kezinde 8 mıllıonnan astam aqsha, qalta telefondary, SIM kartalar, 20-dan astam tólem kartasy, sondaı-aq bank kartalarynyń ataýlary men qupııa kodtardyń jazbalary tabylǵan.
Azamattardyń jeke derekterin paıdalana otyryp alaıaqtyq jasaý faktileri de azaımaı tur. Jaqynda Pavlodar oblysynyń polıseıleri Aqsý qalasynyń 23 jastaǵy turǵynyn ustady. Tergeý anyqtaǵandaı, shilde aıynyń bir kúninde jas jigit dosymen kezdesip, túrli syltaýlar aıtyp, jeke derekterin alady. Olardy paıdalana otyryp, mıkroqarjy uıymynyń aqparattyq saıtynda dosynyń atyna uıaly telefon satyp alýǵa jalpy somasy 1 252 130 teńge onlaın nesıe resimdeıdi. Ustalǵan azamatqa qatysty Qazaqstan Respýblıkasy QK-niń 190-baby 2-bóligi 4-tarmaǵy boıynsha sotqa deıingi tergeý amaldary júrgizilýde. Dosym degen azamattyń ózi mundaı áreketke barsa, sizdi tanymaıtyn adamnan aıaýshylyq kútpeńiz. Bul rette polıseıler alaıaqtardyń tuzaǵyna túspeý úshin eshqashan ózińizdiń jeke derekterińizdi, plastıkalyq kartalardyń derektemelerin, tipti bank nemese quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerleri bolyp tabylatyn adamdarǵa da jeke aqparattardy habarlamaýdy eskertedi.
«Taza» bolmaǵandarǵa jaza bar
Alaıaqtyq qylmys jasaǵan adamnyń múlki tárkilenip, belgili bir laýazymdardy atqarý nemese belgili bir qyzmetpen aınalysý quqyǵynan úsh jylǵa shektetiledi. Tórt myń aılyq eseptik kórsetkishke deıingi mólsherde aıyppul salý nemese sol mólsherde túzeý jumystaryna tartý, tipti tórt jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵyn shekteý nemese sol merzimge bas bostandyǵynan aıyrý jazasy qarastyrylǵan.
Al eger asa iri mólsherde qylmys jasaǵan bolsa, múlki tárkilenip, belgili bir laýazymdardy atqarý nemese belgili bir qyzmetpen aınalysý quqyǵynan ómir boıyna aıyra otyryp nemese bes jyldan on jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵynan aıyrý kózdelgen.
О́tkenge kóz júgirtsek, alaıaqtyq baǵzy zamannan beri adamzat balasymen birge jasap kele jatqan qylmystardyń túri. Aqparattyq qoǵam qalyptasqan saıyn bul qylmys ta túrli sıpat alyp, «damyp» keledi. О́kinishtisi sol, ınternet alaıaqtardy jedel quryqtaý qıynǵa soǵýda. Sebebi álemniń kez kelgen buryshynda otyryp-aq jymysqy áreketterin jasaýda. Iá, ǵalamtordy torýyldaıtyn alaıaqtar dástúrli aldaý qaǵıdalaryn ustanǵanymen, olardyń erekshe sıpattary da bar. Olar ınternetti paıdalanatyndyqtan, halyqaralyq deńgeıde taralýymen erekshelenedi. Iаǵnı bir elde otyryp, ekinshi eldegi adamdardy aldap-arbaı beretin shekara talǵamaý sıpaty bar. Ekinshiden, ınternet-alaıaqtar jasyryn bolyp keledi. Iаǵnı olar jalǵan jeke jáne zańdy tulǵalardyń atynan jıi áreket etedi.
Tártip saqshylarynyń aıtýynsha, ómirde bolyp jatqan ınternet alaıaqtyq jaǵdaılary bizdiń statıstıkada tirkelgen kórsetkishten áldeqaıda kóp eken. Máselen, sizdiń kompıýterińizge nemese smartfonyńyzǵa vırýs kiredi de, braýzerińizdi buǵattap tastap, ol jerge óziniń braýzerin júktep qoıady. Siz oǵan kirgende baǵdarlamalardyń bári tolyqtaı isten shyǵady da, ekranǵa: «Qazaqstan Respýblıkasy Ishki ister mınıstrligi habarlaıdy. Siz osyndaı zańsyz saıtqa kirgenińizge baılanysty kompıýterińiz buǵattaldy. Sol úshin aıyppul tóleısiz (10-15 myń teńge), sonda sizdi buǵattaýdan shyǵaramyz», dep jazylady. Osyǵan kóp adamdar, ásirese, ınternettegi ár saıtqa qyzyǵyp kire beretin jasóspirimder tap bolyp qalady da, úıindegilerge aıtpaý úshin kórsetilgen shotqa aqsha tólep jatady. Esterińizde bolsyn, memlekettik organdar kompıýterdi ne smartfondy buǵattamaıdy. Ishki ister mınıstrliginiń mundaı habarlamalarǵa qatysy joq.
Quryqqa túspeı, qutylýdyń joly qaısy?
Jasyratyny joq, ınternette jarnamasy jarqyn taýarlardy kórgende, qaı-qaısymyz da ony satyp alýǵa qulshynamyz. Mundaı jaǵdaıda, eń birinshiden, sol taýar alatyn saıt qandaı saıt, jalǵan emes pe, sony anyqtaýǵa tyrysýymyz kerek. Onyń mekenjaıy, telefondary bar ma, soǵan qaraımyz. Eger bolyp jatsa, oǵan habarlasyp, satýshysymen sóılesýimiz qajet. Osy saıtta bul taýardy buryn alǵan adamdardyń pikirleri bar ma, olar ne deıdi, osyǵan da nazar aýdarǵan artyq etpeıdi. Osyndaı jan-jaqty aqparattardy anyqtap alǵannan keıin ǵana aqshany tóleýimizge bolady.
Taǵy aıta ketetin mańyzdy másele – árbir ınternetke qosylǵan kompıýterde, planshette vırýsqa qarsy baǵdarlamalar mindetti túrde bolǵany durys. О́ıtkeni ol sizge qajetsiz, kúmándi, sizdiń baǵdarlamalaryńyzǵa tikeleı zııan keltiretin bóten faıldardy tez anyqtap, bárin ózi-aq joıyp otyrady nemese sizden surap otyrady.
Esterińizge sala keteıik, bankter bolsyn, quqyq qorǵaý oryndary bolsyn, esh ýaqytta sizge telefonmen habarlasyp nemese messendjermen jazyp, logın, parol sekildi qupııa málimetterdi suramaıdy. Tipten qajet bolǵan jaǵdaıda, bank qyzmetkeri sizge habarlasyp, bar máseleni naqtylaý úshin «bizdiń kez kelgen bólimshemizge kelip ketińiz» dep ótinýi múmkin. Sebebi telefon arqyly ondaı máseleler sheshilmeıdi. Osyny umytpaıyq.
Internet alaıaqtardyń quryǵyna túspeý úshin jeke qujattaǵy málimetter men bank kartasyndaǵy málimetterdi aýdarymdar týraly kvıtansııalardy, kodtar men kod sózderdi ońdy-soldy taratýǵa jol bermeý kerek. Jeke derekterdi tekserilmegen saıttar men basqa da jelilerdegi «karta engizińiz» degen oryndarǵa jazýǵa bolmaıdy. Internetten qosymshalardy júkteý úshin tek App Store men Play Market-ti paıdalaný kerek, kúmándi siltemelerdi basyp, telefonǵa qosymsha júkteýden saq bolý qajet. Tólem jasaý úshin kartanyń 16 sany jetkilikti. Al CVV-kod, kod sóz, JSN jáne basqa da derekterdi surap jatsa, alaıaqtar bolýy múmkin.
Búginde alaıaqtar qoldanatyn áleýmettik jeliler arasynda Qazaqstanda Telegram messendjeri aldyńǵy qatarǵa shyqqan. Iá, sońǵy ýaqytta ózge adamnyń áleýmettik jelidegi akkaýntyn paıdalanyp, qarjylaı kómek suraıtyn alaıaqtardyń áreketi kúsheıip ketti. Mundaı alaıaqtyqtyń qurbandary kóbeıgen. Buǵan deıin tanymal tulǵalardyń, áleýmettik jeli belsendileriniń jalǵan akkaýnttaryn jasaý arqyly azamattardan aqsha suraý jıi kezdesetin bolsa, endi alaıaqtar qarapaıym azamattarǵa da kóshken. Alaıaqtyq shemasy qarapaıym: kez kelgen adamanyń áleýmettik jelidegi jalǵan akkaýnty jasalady. Sol arqyly onyń jaqyn týystaryna, dostaryna ne ózge tanystaryna hat jazý arqyly belgili bir bank kartasyna aqsha aýdarý suralady. Mundaı derekter ásirese Telegram messendjerin paıdalanýshylar arasynda jıilegen.
KZ-CERT kompıýterlik ınsıdentterge áreket etý qyzmetiniń mamandary shabýylǵa ushyraǵandardyń áleýmettik jelilerde baılanys derekteriniń derbestigin saqtamaǵanyn, sondaı-aq baılanys derekteriniń erkin taralyp ketkenin aıtyp otyr. Osy oraıda ınternet alaıaqtarynan saqtaný úshin KZ-CERT qyzmeti kelesi keńesterdi usynady:
- Internet júıesi arqyly kelgen silteme boıynsha ótken kezde mekenjaı jolyna, ıaǵnı domenniń durystyǵyna, aksııa júrgizetin uıymnyń ne kompanııanyń resmı ataýyndaǵy artyq sımvoldarǵa nazar aýdarý kerek.
- Áleýmettik jelilerdegi óz profılińizdiń derbestigin baptaýlarda baılanys derekterin (qyzmettik jáne jeke telefon nómiri) kópshilikke qoljetimdi etpegen durys. Mobıldik nómirdi (bıznes-akkaýnt) kórsetý qajet bolǵan jaǵdaıda, jeke jáne jumys nómirlerin bólý qajet, ıaǵnı jeke nómirdi týystarmen jáne jaqyndarmen baılanysý úshin ǵana paıdalanǵan durys.
- Eseptik derekterińizdi únemi tekserip, kóp faktorly aýtentıfıkasııa paıdalanylatyn senimdi parolderdi qoldanyńyz.
- Braýzerde, operasııalyq júıede jáne mobıldik qurylǵylarda paıda bolatyn túrli terezeler men habarlamalarǵa qatysty abaı bolyńyzdar.
- Bank kartańyzdyń derekterin saqtap, kartanyń syrtqy jaǵyndaǵy 3 sandy CVV/CVC-kodyn eshkimge aıtpańyz. Sondaı-aq bankten kelip túsetin SMS-kodty eshbir jaǵdaıda beıtanys jandarǵa habarlamańyz.
- Internetke qol jetkizýdiń ashyq qoǵamdyq Wi-Fi-núktelerine senbeńiz, sonymen qatar óz aýtentıfıkasııalyq derekterińizdi qorǵalmaǵan symsyz jeliler arqyly engizbeýge tyrysyńyz.
- Bopsalaýshylardyń telefon boıynsha talaptaryn oryndamańyz, al eger Siz ınternet-alaıaqtardyń qurbany bolsańyz eń jaqyn polısııa bólimine nemese 102 telefony arqyly dereý júginińiz.
Qoryta aıtsaq, ınternet alaıaqtaryna aldaný-aldanbaý óz qolyńyzda. Qurdymǵa ketpeý úshin quqyqtyq saýatyńyzdy arttyryp qoıǵanyńyz da artyq etpeıdi.