«Til» jyrymyz jalǵasyp jatyr

Osylaı ekenine sonaý 1967 jyly-aq kózim jetken edi. Shyǵarmalary avtorlyq oı men tildiń kórkemdigimen baýraıtyn jazýshy aǵamyz Ǵabdol Slanov «Qazaq ádebıeti» gazetiniń bas redaktory Nyǵmet Ǵabdýllınniń tapsyrysymen til týraly maqala jazdy (men redaksııanyń syn bóliminde ádebı qyzmetkermin-di).

Tilimizdiń shubarlanyp, ádebı tili­miz­diń gazet tiline uqsap bara jatqanyna qatty qynjyla naqtylap kóp dálel kel­tirgen qalamger qazaq tiliniń mamandary enjarlyqqa boı aldyryp, til týraly oryndy, óreli pikir aıta almaı, jazý­shylardyń sońynda «tezek terip júr» syńaıynda syn aıtty. Sol-aq eken, shyn­dyqtan shoshynǵysh «til mamandary» QKP Ortalyq Komıtetine aryz jaý­dyrsyn. Sózben de qıqýlady, dýyldatty, daýyldatty. Alaıda Ǵabdikeńdi tuqyrta almady, shyndyqtyń shaýjaıyna jarmasqandarynan dáneńe shyqpady.

...Ahańnyń atalǵan eńbegin Mir­ja­­qyp Dýlatuly dereý qýana qup­tap: – «...Aıqaptyń» 3-5 nómirlerinde «A.Baı­­tur­­­syn­uly qazaqsha jazýdy tártip kór­se­tý­shilerdiń synyna salǵan, kóp­shilik unatsa, sol tártippen álippe bastyr­maqshy eken. Jazýdy tártipke salý degen ońaı emes», depti «Jazý tártibi» atty maqalasynda.

Al Maǵjan Jumabaev «Qazaq tili» óleńinde:

Erlik, eldik, birlik, qaırat,

baq, ardyń

Jaýyz taǵdyr joıdy bárin –

ne bardyń...

Altyn kúnnen baǵasyz bir belgi bop,

Nurly juldyz – babam tili,

sen qaldyń! –

dese, ol halqymyzdyń talapaıǵa ushy­raǵan tarıh qazynasynda jabyqqan ana tili ǵana qalǵanyna kúıiný edi!

Álıhan Bókeıhanov elimizge avtonomııaly respýblıka dárejesi berilisimen «Alash» partııasy baǵdarlamasynyń jo­ba­sy jaıyndaǵy jazbasynda memleket­tigimizge jete mán berýdi aıta kelip, mysaly, jobanyń «Bılik hám sot» babynda bylaı depti: «...Ár jurttyń bılik pen soty turmys yńǵaıyna qaraı bolý. Bı hám sýdıa jergilikti jerdiń tilin bilý. Aralas jerde sottyń tergeý-tekserýi hám húkimi jergilikti jurttyń qaı kóbiniń tilinde aıtylýy... Qazaq kóp jerde sot tili qazaq tili bolýy. Prısıajnyılar qazaq­tan alynýy». Ol jyldary budan artyq­ty talap etý múmkin bolmaǵany bel­gili. Alaıda osynyń ózi-aq – batyl talap.

Respýblıkada is qaǵazdarynyń memle­kettik tilde – qazaq tilinde júrgizilýine Sáken Seıfýllın erekshe kóńil bólgen. «Keńselerde isti qazaq tilinde júrgizý kerek degen máseleni budan buryn da gazet betinde qozǵap edik. Árbir sovetter jınalysynda da hám bıylǵy bolyp ótken jalpyreseılik kommýnıster partııasynyń 12-shi jınalysynda da kóp sóılenip, «árbir aımaqta qaı halyq kóp bolsa, sol aımaqtyń keńselerinde is jergilikti halyqtyń tilinde júrsin» dep qarar shyǵarǵan. Al ekinshi tilmen muny bylaı dep aıtqan: «Buryn patsha zamanynda kemdikte bolǵan, qazir avtonomııa alǵan ýaq halyqtardyń jerlerindegi mekemelerdiń isteri sol ýaq halyqtardyń ana tilinde júrsin» degen. Ol uıǵarymdy teristegen nusqaý-qaýly bolǵan emes. «Júgerishi kósem» N.Hrýshevqa deıin. Al ol «júgensiz kóksholaq» (V.Molotovtyń qoıǵan aty): SSSR, KPSS, VSSPS, VLKSM... sııaqty qysqarǵan sózderdi ult tilderine aýdarmaý, baspasózdiń negizi orys tili bolýy, jergilikti baspasóz onyń aýdarmasy deńgeıinde bolýy týraly qaýly shyǵardy.

1956 jyly Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń 2-hatshysy Jýrın qazaq gazetterin orysshanyń aýdarmasyna aınaldyrý «máselesin aqyldasýǵa» arnalǵan májilisti ashyp, kirispe sóz sóılep, «túsinik berip» bolǵan sátte aqyn Jumaǵalı Saınnyń ne degenin Ádı Sháripov esteliginde súıine aıt­qan: «Minbege aqıyq aqyn Jumaǵalı Saın kóterildi. Ol: «Joldas Jýrın! – dep hatshyǵa tik qarap, sál ýaqyt ún­siz turdy da, – Biz tilimizdiń keleshegi úshin qanymyzdy tóktik, oqqa omyraý tos­tyq! Eger tilimizdi joısaq, onda bizge ómir súrýdiń keregi joq! Qazaq gazet-jýr­nalynyń orys tilinen aýdarylǵany – meniń ana tilimniń qolqasyna qanjar suqqandyq!.. Men Jýrınniń usynysyna úzildi-kesildi qarsymyn! – dep nyǵyzdap aıtty da, shaǵyn denesin tákappar ustap, minbeden asyqpaı tústi» (Ádı Sháripov, «Kórgenim, kóńilge túıgenim»).

«Partııa aıtty – bitti» zaman. Ol tusta Shyǵys Qazaqstan oblystyq «Kom­mý­nızm týy» (qazirgi «Dıdar») gazeti redak­sııasynyń bólim meńgerýshisi bolatyn­myn. Biz orystildi «Znamıa kommýnızma» gazeti redaksııasymen biriktirilip, ekeýine Bas redaktorlyqqa oblystyq partııa komı­tetiniń bólim meńgerýshisi Babın keldi. Eki gazettiń redaktorlary oǵan orynbasar bolyp, eki ujymnyń jaýapty hatshylary, bólim meńgerýshileri, ádebı qyzmetkerleri – bir qazaq, bir orys – bir bólmede otyratyn boldyq. Áıtkenmen qazaq tilin azdap bolsa da biletin, aldy keń Babın kelgen kúni-aq: «Joldastar, qupııalap bir sóz aıtaıyn, biraq ol osy jerde qalsyn, syrtqa shyqpasyn. Biz joǵarǵylardyń ámirlerin syrttaı oryndap, bir ujymǵa aınalyp, birigip otyralyq, al is júzinde burynǵysha shyǵa beresińder. Resmı materıaldardy, erekshe mándi ortaq máseleni kótergen maqalalardy ǵana aýdaryp basarmyz, basqasy óz qalaýlaryńsha bolsyn», dedi. Al «júgerishiniń» ámiri ózimen birge ketti...

S.Seıfýllın ana tilimiz haqyndaǵy paıymyn, talabyn 1923 jyly jazsa da, arada, mine, 99 jyl ótse de, Qazaqstanǵa táýelsizdik buıyrǵaly 31 jyl bolsa da, halqymyzdyń búgini úshin ǵana emes, erteńi úshin de asa mańyzdy bul másele áli de oń sheshimin taba qoıǵan joq. Oń sheshim tapqany qaıda, tilimizdiń shubarlanýy jyldan-jylǵa asqyndy. Mysaly, men de bala kezimnen estip ósken: bozbala, jigit, jigitaǵasy; qyz, boıjetken, kelinshek sóz­derimiz orys tiliniń kóleńkesinde qalyp: molodoı chelovek, molodoı mýjchına; mo­lodaıa devýshka, molodaıa jenshına deı­tinniń yńǵaıymen: jas jigit, jas kisi; jas qyz, jas áıel dep jazylatyn boldy. Oryssha: «On prıshel v sebıa» qazaqsha: «Ol óz-ózine keldi» boldy. Ana tilinen habary bar qazaq: «ol esin jıdy» dese kerek. «Lıýbov», «drýg», «svoı» – orys tilinde ejelden jıi jáne jeńil-jelpi qoldanylatyn sózder. Máselen: «zabota o tovarıshe», «lıýbov k jıvotnym», «sobaka – drýg cheloveka», «ıa – syn svoego otsa». Sony úlgi tutyp: «joldasyma degen qam­qorlyq», «haıýanattarǵa de­gen mahab­bat», «ıt – adamnyń dosy», «men – óz ákemniń balasymyn» dep jazý­dy shyǵardyq. Tilimizdiń yńǵaıymen: «jol­da­syma qamqorlyq», «haıýanattardy jaq­­­sy kórý», «ıt – adamnyń serigi», «men – ákem­­niń ulymyn» desek, tilimizdiń qaı ere­jesi buzylar edi? Atamyz qazaqtyń: «dos», «ma­habbat, súıispenshilik» degen sóz­derin adam­ǵa ǵana qatysty aıtqanyn nege ­umyt­tyq?

Bizdiń til – baı tilderdiń biri. Al aıryq­sha baı delingen orys tilimen sa­lys­­tyrsaq, máselen, bizdiń: aǵa, ini, apaı, qa­ryndas sózderimizge naqty balama joq: starshıı brat, mladshıı brat, starshaıa sestra, mladshaıa sestra deıdi. Alaıda bizdiń aıtýymyzda da, jazýy­myzda da orys tiliniń yńǵaıy ońaı baı­qa­lady. Keltirgen mysaldarymdy ústeı tússem: «Baıbolov bizdiń qurmetti qury­lysshylarymyzdyń biri bolyp tabylady; Jaqanov eń ozyq eginshilerdiń biri bolyp sanalady; Jıyrma bes júzdiń tórtten birin quraıdy... deımiz. Bular – orys­shadaǵy: schıtaetsıa, ıavlıaetsıa, sostav­lıaettiń sózbe-sóz aýdarmalary. Elikteý de solyqtaý.

Gazetterimizdegi maqala ataýlynyń ishindegi shubar sóılem, shala-pula sóı­lem, bógde sóz shirkinder – óz aldyna bir «hıkaıat». Olar taqyryptan basta­lady. Iá, qaısybir gazetterimizdiń taqy­ryptarynda: brend, trend, kommýnıkatıv, draıver, forým, kontent, sındrom, sımvol, aspekt, ımıdj, monıtorıng, antroponımıka, tolerant, aýtızm, ındıkator, assosııasııa, model, etnodızaın, aksııa, monoqala, ınnovasııa, skaýtıng, dıagnoz, elektıv, reıtıng, kompanııa, korporasııa, anımasııa, brıfıng, mamografııa, korıfeı, model, logıstıka, reforma, problema... degen bógde sózder kezdesedi. Zamana ákelgen bul sózderdi qazaq tiline tárjimeleý qajet. Birazy – qazaqy kóne kásipte eshqashan estilmegen sózder, olardy jýyqta qazaqshalaý múmkin de emes shyǵar, alaıda birte-birte sińer balama izdep, bir sózdi eki-úsh sózben aýdaryp berýdi orynsyz bolady demelik. Máse­len, aǵylshynnyń «skaýtıngi» – qazaqsha «mek­tepten tys tárbıe», ıaǵnı jalpyǵa túsi­nikti bolýyn oılasaq, nege ózimizshe osylaı aıtpasqa, jazbasqa? «Kompanııa» men «korporasııa» – bizshe «birlestik». Al «ofıs», «departament», «mıtıng» delinip júrgen sózder – bizdiń «keńse», «basqarma», «jıyn».

Bógde sózderdi óz tilimizge yńǵaı­laý­­men qatar ózimizdiń baıyrǵy sóz tir­­ke­simizdi, maqal-mátelimizdi «ózim­shi­­leýge» nazar aýdarýymyz qajet. Ata-baba­­myzdyń ar­daqty «otbasy» só­zin «jan­uıaǵa» aınaldyryp jiberdik. «Jan­uıa­nyń» da kóne sózimiz ekeni ras. «Keýdemde janym bar­da», «keýdemnen janym shyqqansha», «keý­demde shybyn janym shyryldap»... Demek «januıamyz» – keýdemiz. Keshegi qazaq: «Boryshqa belshesinen batty» dese, búgingi qazaq: «Baılyqqa belshesinen batty» dep júr. «Isher asyn jerge qoıady» «Ishken asyn jerge qoıady» boldy. Isher asy áli aldynda, qaıda qoısa da erki, al ishken asy she?.. Kóne sóz tirkesimizdiń biri – «Eń­keıgenge eńkeı, atańnan qal­ǵan qul emes; shalqaıǵanǵa shalqaı, altyny­ńa alǵan pul emes». Muny «redaksııalap»: «Eń­keıgenge – eńkeı, shalqaıǵanǵa – shal­qaı» dep júrmiz. Sondaı-aq gazet-jýr­naldyń, tele-radıonyń tilshileri qaı qazaq­pen bolsyn suhbattasqanynda, mysaly: «Sársenbek Balabaıuly», «Gúlsim Dala­bekqyzy»... deýden jańylmaı­dy. Orys­tyń: «Ivan Vasılıevıchi», Nata­sha Ivanovnasy». Qazaǵynyń dástúrli: «Sáke», «Gúleke» deıtinin umytqany. «Ús­tel­basy áńgime» deý «Dóńgelek ús­tel­­­degi áńgime» («Za ­krýglym stolom») boldy.

Aýrýhanalarda «Reanımasııa palatasy» bar. Latyn tilindegi bul sózdiń maǵynasy – adamnyń álsireı bastaǵan aǵzasyn tezdetip kúsheıtý. Muny álde­kim «Jansaqtaý bólmesi» dep aýdaryp, aýrýha­nalarǵa taratylǵan. Durysy – «Jansaıa­laý bólmesi». Iаǵnı tamaqtan taryqqanǵa aıtylar jansaqtaýdy den­saýlyǵy kenet mazalaǵanǵa telý – sóz má­nin bilmegenniń «bilgishtigi». «Tul­ǵa» sózimizdiń de máni múldem burma­la­nyp ketti. Orys tilindegi «fızı­cheskoe lıso» degendi «tulǵa» dep júr­miz. Qazaq uǵymynda qalyptasqan «Tulǵa» – halyqqa tanylǵan qaıratker adamǵa kópshilik qurmettep qoıǵan at. «Fızıcheskoe lıso» – mártebeli ataq emes, «bir kisi», «bir adam» degen uǵym.

Egemendiktiń eleń-alańynda «Qazaq tili» qoǵamy qurylyp, oblystarda bó­lim­­sheleri ashylyp, ana tilimizdi – mem­lekettik tilimizdi ardaqtaý maqsa­ty­men nebir ıgi shara­lardy júzege asyr­­dy. Eger sol qo­ǵamǵa bılik tara­py­nan tııanaqty qol­daý bolyp, kó­mek kórsetilip otyrsa, biz­de búgingi shúl­dir­baılar bolmas edi. Biraq 1994 jyly shyǵar­mashylyq odaq­tardyń bá­rin memlekettik bıýdjetten shet­tetkenindeı, «Qazaq tili» qoǵamyn da kerek etpedi. Qoǵam búginde aty ǵana bar halde.

Sonymen «Til» jyrymyz aıaqtalar emes. Sonaý bir jyldary «Til týraly» zań shyǵaryldy, eki-úsh baǵdarlama qabyldandy, biraq bári de muraǵatqa ketti. О́ıtkeni bılik onyń iske asyrylýyn qadaǵalaǵan joq. Sol tusta syqaqshy aǵamyz Sadyqbek Adambekov:

Basqa emes, úkimettiń úıinde

Ana tilim sol jetimek kúıinde...

Qazaqtar qazaqsha sóılese, tańdanyp,

Bastyqtar qyzarańdaıdy

shamdanyp,

Bas shaıqaıdy pańdanyp... –

dep qyjyrta kúlgen edi. Sol kúlki de jalǵasýda.

Iá, Ahańnyń (Ahmet Baıtursyn­uly­nyń): «...Biraq tildi jumsaı biletin adam tabylýy qıyn», degeni eske túse beredi.

...1995 jyly Parıjde bolǵanymda Fransııada baspasózdegi fransýz tiliniń tazalyǵyn qadaǵalaıtyn qatań talapty Memlekettik derbes komıtet jumys isteıtinin kórip-bildim. Almatyǵa oralysymen «Qazaq ádebıeti», «Jas alash» gazetterine fransýzdardan úlgi alýy­myz keregi týraly maqala jazdym. Aq­pa­­rat mınıstrligine hat joldadym, biraq eskerýsiz qaldy. Tym bolmasa til maman­darynyń (ózderiniń májilisindegi baıan­damasynda meni «tilimizdiń jana­shyry» dep baǵalaǵan Syzdyqova Rábıǵa apaıdan basqasy), jazýshylar men jý­r­nalshylardyń, mınıstrliktegi sheneýnik­terdiń bir de biri lám-mım demedi. Baıaǵy nemkettilik! 30 jyl boıy ana tilimizdiń ǵana emes, barsha tirligimizdiń berekesin ketirgen nemkettilik!

Sóz sońy:

Kórip-bilgenderine tańdanǵan, qazaq atty halyqtyń rýhanı bolmysyna adamı qynjylys sezimderin ashyq aıtqandary. Bizde bulaısha qynjylys shamaly.

Byltyr men bıyl baspasózde qazaq tiliniń hal-ahýalyna qatysty pikir jıi jarııalanyp jatyr. «Áıtý de búıtý kerek», «alaı da bylaı bolýy kerek» deımiz. Sol «kerekti» otbasymyzdan, ózimizden izdeı bermeımiz. Máselen, men osydan 25-26 jyl buryn nemerelerimdi jetektep balabaqshaǵa, mektepke barǵanda balalardyń orys tilinde shúldirlep júr­genderin kóretinmin. Búgin de, shóbere­le­rimdi aparǵanda da, kórip júrgenim – sol jaǵdaı. Balabaqshada ata-analarǵa, tárbıeshilerge: «Qaraǵym-aý, bul qalaı, qazaq bola tura ózara da, balaqaılarmen de nege orys tilinde sóılesesińder?» deı bastaǵanymda biri: «Eskeremiz, túzelemiz, durys bolady» dep jorta ılana kúlse, biri jaqtyrmaı, burtıyp burylyp kete­di. Al mektepte muǵalim: «Aıtqanyńyz jón ǵoı, biraq kóbi úıinde orys tilinde sóıleıtinder shyǵar, bizdi de sharshatady, qaıtemiz?» dep shyn nalıdy. Joǵary oqý oryndarymyzda da osyndaı «tamasha» bar-aý...

Ǵabbas QABYShULY