Qalamger Aleksandr Ostrovskııdiń ataqty pesasynyń keıipkeri Mısha Balzamınov: «úılený – uly is» deıtini bar. Shyǵarmany oqyp otyryp, jazýshy nege shańyraq kótergen eki jastyń qadamyna sonsha mańyz berdi eken dep oılaısyz?! Sóıtsek, otbasyn qurýǵa úlken daıyndyqpen kelmeseńiz, mazdaǵan mahabbatyńyz azdyq etedi eken. Qazirgi qoǵamdaǵy ahýalǵa qarap siz de oǵan anyqtama bere alasyz. Ejelgi slavıan halyqtarynyń bul úrdiste óziniń mádenı joralǵysy bolǵan, dál qazaq halqy sekildi.
«On úshte otaý ıesi» dep túısingen babatanym balasyn erteden atastyryp, besikte jatqanynda-aq qudandaly bolyp, ulttyń berekesin uıystyrǵan. Mundaǵy izgilikti tarqatsaq, tańǵa deıin áńgime aıtýǵa bolady. Biraq búgingi bizdiń maqalamyzdyń aýany basqa, ózge halyqtardyń otbasyn qurýdaǵy qaǵıdasy qalaı ekenin baǵdarlaý. «Do svadby zajıvet» ıakı, tikeleı tárjimalasaq «úılený toıyna deıin jazylady» dep oıdym oı tastaǵan orys halqynyń osy naqylynda ne bar eken?! Jaıdan-jaı aıtylǵan tirkes bolýy múmkin emes, astaryna úńilip kóreıikshi...
Iá, bul joramalymyz beker emes eken. Slavıandar bolashaq kelininiń syrqatyn baıqasa, úılený toıyna deıin emdelýin tileıdi. Bul túsinik bizge qorash kóriner, áıtse de qalyńdyqtyń shamadan tys júdeýligi, denesindegi bolmashy tyrtyǵy ári bozarǵan óńi turmysqa shyqqaly otyrǵan qyzdyń baǵyn baılaýy múmkin. Sebebi ómirge sábı ákelýden bólek, oshaq basyndaǵy aýyr jumystyń bárin áıel zaty istegendikten, erteń tósek tartyp qalsa kúıeýiniń erligine kedergi bolýy yqtımal. Dárigerler sodan da bolar, perzenti dertti bolsa «ýaıymdamańyz, bastysy toıǵa deıin saýyǵyp ketedi» dep ata-anany jubatqan.
Úılený toıyna daıyndyq úsh kezeńnen ótedi. Aldymen sóz baılasý, odan keıin kórisý, sońynda qol alysý. Qalyńdyq minsiz pishinde bolý úshin úıdegi aýyr jumystan birneshe aı buryn bosatylady. Kúıeýjigittiń týystary bolashaq kelinderin kóıleksiz tekserýdi talap ete alady. Ony uıatqa qaldyrmaý úshin ádette monsha rásimin syltaýratyp, saraptama júrgizgen. Bul ádet-ǵuryp sheńberinen shyqpaıtyn qareket. Dúnıege deni saý urpaq ákelý áýlet úshin ǵana emes, ult úshin úlken qýanysh.
Qarapaıym sharýa otbasylarynda qalyńdyqtyń páktigi eshkimdi alańdatpady. Onyń ústine, áıeldiń óz balasy bolǵany artyqshylyq bolyp esepteldi. Nege deseńiz, bul jaǵdaı onyń keleshekte bala kótere alatynyna kepildik. Qyzdyń eń úlken kemshiligi – taldyrmash kelgeni. Sebebi turmysy jaqsy bola tura boıjetken tym aryq kórinse aýrýdyń janama belgisi bar degen joramal jasalady. Árıne, bul túsinik eski zamannyń esebi ǵana. Tyrtyqtar, kógergen jerler nemese bezeýler úshin qudalar kiná taqqan.
Qalyńdyqtyń áleýmettik deńgeıine de baılanysty jeke uǵymdar qalyptasty. Máselen, kúıeýjigittiń otbasynyń mártebesi neǵurlym joǵary bolsa, qyzdyń densaýlyǵyna qoıylatyn talaptar da soǵurlym bıik boldy. Patshaıymdardyń náresteli bolý qabileti – basty mindetteriniń biri. Sebebi taq murageriniń bolmaýy el ishinde úlken tolqý týǵyzýy ǵajap emes. Osy rette tarıhtan taǵan tartsaq.
Patsha Mıhaıl Fedorovıch 20 jasqa tolǵanda, anasy Marfa qyz uzatý toıyn uıymdastyrady. Patshaıym aldyn ala ulyna aýqatty Saltykovtar otbasynan qyz tańdap qoıǵan. Alaıda Mıhaıl oǵan kónbeıdi, ol turmysy tómen bolsa da Marııa Hlopovany jaqsy kóredi. Úılený toıyna az ýaqyt qalǵanda sharýa qyzy aýyryp qalady. Jiberilgen dárigerlerge silteme jasaǵan Saltykovtar patshaǵa syrqattyń jazylmaıtynyna sendirip, toıdy toqtatýǵa shaqyrady. Sóıtip, súıgenin Tobylǵa jiberýge kóndiredi.
Kóp ótpeı Mıhaıl Fedorovıch ekinshi áreketi de sátsiz aıaqtalady. Marııa úılený toıynan keıin qatty aýyryp, birneshe aptadan keıin qaıtys bolady. Shejireshiler bul eki jaǵdaıdyń da Saltykovtar men patsha anasynyń toıdy buzý maqsatynda uıymdastyrǵan áreketi ekenin jazady. Aqyry, Mıhaıl shaǵyn sharýa ıesiniń qyzy Evdokııa Streshnevaǵa úılenedi. Evdokııa araǵa jyl salyp patsha murageri Alekseıdi dúnıege ákeldi. Bul – biz biletin, Romanovtar áýletiniń ekinshi patshasy. Biraq Alekseı Mıhaılovıch óz toıy da qalyńdyqtyń densaýlyǵyna baılanysty buzylǵan.
18 jastaǵy taq muragerine 200 úmitkerdiń ishinen 6 qyz tańdaldy. Alekseıge bas kıimi erekshe baılanǵan Evfemııa Vsevolojskaıa unady, biraq patshanyń aldyna kelgende boıjetken qobaljyp, esinen tanyp qalady. Sol sátte patshanyń tárbıeshisi Borıs Morozov qalyńdyq epılepsııamen aýyrady degen qaýeset taratyp úlgeredi. Nátıjesinde, Evfemııa men onyń ata-anasy Túmenge jer aýdarylady. Sol ýaqyttarda árbir dáriger toı aldynda aýyryp qalǵan qyzdy «úılený toıyna deıin jazylasyz» dep jubatqan. Bul sóz turaqty tirkeske, artynan tarıhı máni bar úlken uǵymǵa ıe boldy.
Sýretshi Nıkolaı Petrov osy taqyryp aıasynda 1861 jyly «Qalyńdyqpen kórisý» atty ǵajaıyp kartına jazdy. Ejelgi salt-dástúrdi eske túsiretin shyǵarma búginde umytylyp bara jatqan mádenı tanymnyń bir belgisi. Bizdi de qyzyqtyrǵan – slavıan halqynyń osy rýhanı dúnıetanymy. Keıde oılaısyz, enshisin bólip alǵan eki jastyń tirligi jaraspaı, ekige aıyrylyp jatqany ulttyń osyndaı uly dástúrlerinen mahrum qalǵandyǵynan bolar. Munyń ishinde qazaq halqynyń da qasireti menmundalaıdy.